Chương 1: Những vấn đề lý luận – pháp lý về xử phạt vi phạm hành chính trong đại dịch Covid-19 và vấn đề bảo đảm quyền con người, quyền công dân 1.1 Khái quát về vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính trong đại dịch Covid-19 1.1 Khái niệm vi phạm hành chính và xử phạt vi phạm hành chính Vi phạm hành chính (VPHC) là một trong số các hành vi vi phạm pháp luật, tuy nhiên so với các vi phạm pháp luật khác như vi phạm pháp luật hình sự (tội phạm), vi phạm pháp luật dân sự (vi phạm dân sự), vi phạm kỷ luật nhà nước (vi phạm kỷ luật),. thì VPHC là loại vi phạm pháp luật phổ biến nhất trong đời sống xã hội hiện 3 nay. Nhằm mục đích răn đe, giáo dục các chủ thể nghiêm chỉnh chấp hành và tuân thủ các quy định của pháp luật, thì việc xây dựng các quy định về xử phạt cũng cần được chú trọng và pháp luật về điều chỉnh các VPHC cũng không ngoại lệ. Việc nghiên cứu khái niệm VPHC không những có ý nghĩa lý luận mà còn mang tính thực tiễn sâu sắc trong việc xác định các hành vi VPHC.
Theo đó, tại khoản 1 Điều 2 Luật xử lý VPHC 2012 thì “VPHC là hành vi có lỗi, do cá nhân hay tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà không phải là tội phạm và theo quy định của pháp luật thì sẽ bị xử phạt VPHC”. Do đó, một hành vi bị coi là VPHC khi nó có đầy đủ các đặc điểm sau: (i) là hành vi có lỗi, do cá nhân, tổ chức thực hiện; (ii) vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự và (iii) bị xử lý theo quy định của pháp luật hành chính. Một hành vi VPHC, có lỗi, do cá nhân, tổ chức thực hiện, vi phạm quy định của pháp luật về quản lý nhà nước thì theo quy định của pháp luật sẽ bị xử phạt VPHC, theo đó, “Xử phạt VPHC là việc người có thẩm quyền xử phạt áp dụng hình thức xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả đối với cá nhân, tổ chức thực hiện hành vi VPHC theo quy định của pháp luật về xử phạt VPHC”4. Xử phạt VPHC được thể hiện thông qua quyết định xử phạt VPHC.
Quyết định xử phạt VPHC bằng văn bản được ban hành bởi người có thẩm quyền xử phạt VPHC nhằm mục đích áp dụng chế tài xử phạt VPHC đối với cá nhân, tổ chức có hành vi VPHC. Các chủ thể vi phạm phải chấp hành quyết định xử phạt theo đúng quy định, nếu không chấp hành đúng có thể dẫn đến cưỡng chế thi hành. Quyết định xử phạt VPHC có những đặc điểm sau: 3 Đinh Phan Quỳnh (2016), “Bàn thêm về khái niệm VPHC”, Tạp chí Luật sư Việt Nam, (số 4), tr. 4 Khoản 2 Điều 2 Luật xử lý VPHC 2012.
7 Thứ nhất, xử phạt VPHC là một hình thức cưỡng chế của nhà nước, mang tính quyền lực nhà nước. Đặc điểm này được thể hiện qua việc xử phạt VPHC chỉ được thực hiện bởi chủ thể có thẩm quyền và áp dụng những chế tài hành chính được quy định trong quy phạm pháp luật hành chính. Thứ hai, đối tượng bị xử phạt VPHC là cá nhân hoặc tổ chức đã thực hiện VPHC mà pháp luật quy định. Trong đó, VPHC được hiểu là hành vi vô ý hoặc cố ý vi phạm pháp luật về quản lý nhà nước nhưng không phải tội phạm và chưa đến mức truy cứu trách nnhiệm hình sự.
Thứ ba, việc xử phạt VPHC được thực hiện theo một trình tự, thủ tục riêng do pháp luật hành chính quy định. Hiện nay, trình tự thủ tục xử phạt vi phạm hành chính quy định trong Luật Xử lý VPHC 2012. Thứ tư, cơ sở pháp lý của xử phạt VPHC được quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật, cụ thể là trong Luật xử lý VPHC 2012 và các Nghị định của Chính phủ quy định chi tiết các hành vi VPHC trong từng ngành, từng lĩnh vực chuyên ngành. Luật Xử lý VPHC 2012 chỉ quy định những vấn đề cơ bản mang tính nguyên tắc về xử phạt vi phạm hành chính.
Các VPHC và các biện pháp xử phạt, biện pháp khắc phục hậu quả cụ thể trong từng lĩnh vực được quy định rải rác ở rất nhiều nghị định về xử phạt VPHC trong các lĩnh vực quản lý nhà nước như lĩnh vực thương mại, dầu khí, kinh doanh xăng dầu, xây dựng, giao thông, đất đai, thuế,. Việc áp dụng pháp luật về xử phạt VPHC chủ yếu do các cơ quan quản lý nhà nước thực hiện. Thứ năm, các hình thức xử phạt VPHC thể hiện sự răn đe, trừng phạt của pháp luật đối với những cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm các quy tắc quản lý nhà nước thông qua việc buộc người vi phạm phải gánh chịu những hậu quả bất lợi về vật chất hoặc tinh thần. Bên cạnh đó, các hình thức xử phạt VPHC còn mang tính giáo dục đối với cá nhân, tổ chức bị xử phạt, góp phần nâng cao ý thức của công dân trong việc chấp hành pháp luật và các quy tắc quản lý nhà nước.2 Vi phạm hành chính, hình thức xử phạt vi phạm hành chính và các biện pháp khắc phục hậu quả về phòng chống đại dịch Covid-19 Tính đến hiện nay, toàn thế giới đã có trên 180 triệu ca nhiễm và gần 4 triệu ca tử vong.
Tại Việt Nam, một khi đại dịch bùng phát, có thể dẫn đến nguy cơ thiếu trang bị y tế và nguồn nhân lực, tạo gánh nặng và ảnh hưởng đến đời sống của của người dân. Chính vì vậy, việc hướng dẫn, ban hành các biện pháp, các quy định pháp luật về việc phòng, chống Covid-19 sẽ là biện pháp hiệu quả, nhanh chóng nhất và mang tính bắt buộc thực hiện để hạn chế tối đa những ảnh hưởng của dịch Covid-19. Đã có nhiều biện pháp quyết liệt và răn đe được áp dụng. Ngày 01/4/2020 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 447/QĐ-TTg về việc công bố dịch Covid-19.
8 Theo đó, các địa phương chủ động triển khai, hướng dẫn các nội dung một cách chủ động, kịp thời với tình hình của mỗi địa phương. Tổng kết chung, hiện có 14 hành vi VPHC đối với quy định phòng, chống dịch Covid-19 như sau5 : Một là, hành vi không tổ chức việc thông tin, giáo dục, truyền thông về phòng, chống dịch bệnh Covid-19 cho người lao động theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Theo quy định tại Khoản 1 Điều 5 Nghị định 117/2020/NĐ-CP sẽ bị phạt tiền từ 1.000 đồng đối với cá nhân (từ 2.000 đồng đối với tổ chức). Hai là, hành vi đưa tin sai sự thật về tình hình dịch bệnh Covid-19: bao gồm các hành vi sau: Thứ nhất, theo quy định tại Điểm a Khoản 3 và Điểm a Khoản 4 Điều 5 Nghị định 117/2020/NĐ-CP thì đối với hành vi đưa tin không chính xác về tình hình dịch bệnh Covid-19 sau khi công bố dịch hoặc công bố hết dịch theo nội dung do cơ quan nhà nước có thẩm quyền về y tế cung cấp sẽ bị phạt tiền từ 10.000 đồng đối với cá nhân (từ 20.000 đồng đối với tổ chức).
Ngoài ra, còn phải áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả “Buộc cải chính thông tin sai sự thật trên phương tiện thông tin đại chúng trên địa bàn đã đưa tin trước đó liên tục trong 03 ngày theo quy định của pháp luật”. Thứ hai, theo quy định tại Điểm a Khoản 1 và Khoản 3 Điều 101: hành vi cung cấp nội dung thông tin sai sự thật, vu khống, xuyên tạc, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức và danh dự, nhân phẩm của cá nhân liên quan đến phòng, chống dịch Covid- 19: phạt tiền từ 5.000 đồng đối với cá nhân (từ 10.000 đồng đối với tổ chức) và áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả “Buộc gỡ bỏ thông tin sai sự thật hoặc gây nhầm lẫn hoặc thông tin vi phạm pháp luật”. Ba là, hành vi vứt khẩu trang, các chất, vật dụng đã sử dụng không đúng nơi quy định có khả năng làm lây lan dịch bệnh Covid-19 được quy định tại Khoản 1 Điều 6 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: bị cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200. Bốn là, hành vi không thực hiện xét nghiệm theo yêu cầu của cơ quan y tế có thẩm quyền trong quá trình thực hiện giám sát dịch bệnh Covid-19.
Quy định tại Điểm a Khoản 2 Điều 7 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: Phạt tiền từ 1. 5 Công văn 107/STP-XDKT&TDTHPL ngày 29/01/2021 của Sở Tư pháp tỉnh Hải Dương. 9 Năm là, hành vi che giấu, không khai báo hoặc khai báo không kịp thời hiện trạng của bản thân hoặc của người khác mắc dịch bệnh Covid-19 được quy định tại Điểm a Khoản 3 Điều 7 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: phạt tiền từ 10. Sáu là, hành vi từ chối hoặc trốn tránh việc áp dụng quyết định cách ly y tế, cưỡng chế cách ly y tế của cơ quan nhà nước có thầm quyền đối với người mắc bệnh Covid-19, được quy định tại Điểm b Khoản 2 và Khoản 3 Điều 11 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: Phạt tiền từ 15.
Ngoài ra, còn phải áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả “Buộc thực hiện việc cách ly y tế, cưỡng chế cách ly y tế”. Bảy là, hành vi không thực hiện đeo khẩu trang nơi công cộng hoặc ra đường thuộc diện không cần thiết. Quy định tại Điểm a Khoản 1 Điều 12 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: phạt tiền từ 1. Tám là, hành vi không thực hiện quyết định áp dụng biện pháp tạm đình chỉ hoạt động của cơ sở dịch vụ ăn uống công cộng có nguy cơ làm lây truyền dịch bệnh Covid-19 được quy định tại Điểm a Khoản 3 Điều 12 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: phạt tiền từ 10.000 đồng đối với cá nhân (từ 20.000 đồng đối với tố chức).
Chín là, hành vi không thực hiện quyết định áp dụng biện pháp hạn chế tập trung đông người hoặc tạm đình chỉ hoạt động kinh doanh, dịch vụ tại nơi công cộng để phòng, chống dịch bệnh Covid-19 được quy định tại Điểm c Khoản 3 Điều 12 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: phạt tiền từ 10.000 đồng đối với cá nhân (từ 20.000 đồng đối với tố chức). Mười là, hành vi không thực hiện quyết định cấm tập trung đông người tại vùng đã được ban bố tình trạng khấn cấp dịch bệnh Covid-19 được quy định tại Điểm b Khoản 5 Điều 12 Nghị định 117/2020/NĐ-CP: phạt tiền từ 30.000 đồng đối với cá nhân (từ 60.000 đồng đối với tổ chức).