Chương 1: Cơ sở lý luận về văn hóa nhà trường tạo động lực làm việc cho giáo viên Chương 2: Thực trạng xây dựng văn hóa nhà trường ở các trường THPT trên địa bàn huyện Điện Biên. Chương 3: Biện pháp xây dựng văn hóa nhà trường ở các trường THPT trên địa bàn huyện Điện Biên trong bối cảnh hiện nay 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƢỜNG TẠO ĐỘNG LỰC LÀM VIỆC CHO GIÁO VIÊN 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu 1. Trên thế giới Thuật ngữ “Văn hóa nhà trường” (School culture) hay văn hoá học đường là một khái niệm xuất hiện một số năm gần đây.
Nội dung của văn hoá nhà trường bao hàm nội dung của “Trường học thân thiện” do Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) đề xướng từ những thập kỷ cuối thế kỷ XX. “Văn hóa nhà trường” là văn hóa của một tổ chức. Xét về bản chất, mỗi nhà trường là một tổ chức hành chính - sư phạm. Đó là một thế giới thu nhỏ với cơ cấu, chuẩn mực, quy tắc hoạt động, những giá trị, điểm mạnh và điểm yếu riêng cho những con người cụ thể thuộc mọi thế hệ tạo lập.
Với tư cách là một tổ chức, mỗi nhà trường đều tồn tại dù ít hay nhiều một nền văn hóa nhất định. Tháng 01 năm 1996 Trung tâm Lãnh đạo và học tập tại Đại học Calgary ở Alberta, Canada đã tổ chức một cuộc Hội thảo về vấn đề "Tìm hiểu văn hoá học". Những người tham gia đã có quan điểm đa dạng về VH học như Smith và Stolp (1995) khẳng định rằng "Có lẽ cách tốt nhất để bắt đầu là khuyến khích một bầu không khí nơi các giáo viên và HS đưa ra những ý tưởng mới, có tầm nhìn xa trông rộng, môi trường làm việc thoải mái" [26]. Nhắc tới những nghiên cứu điển hình về văn hoá tổ chức nói chung và văn hoá nhà trường nói riêng phải nhắc tới Schein E.H với mô hình văn hoá tổ chức do ông xây dựng (vào những năm 1980 và chỉnh sửa năm 2004).
Còn Geert Hofstede thì công bố nghiên cứu về các chiều đo văn hoá và sự khác biệt giữa các nền văn hoá khác nhau của các quốc gia (từ những năm 1980 và tiếp nối tới 2006). Peterson và Terrence Deal (2009) cũng là những người có nghiên cứu quan trọng về văn hoá nhà trường. Hai tác giả đã chỉ ra những biểu hiện cụ thể của văn hoá nhà trường, sự hình thành của văn hoá nhà 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trường, phân tích các yếu tố của văn hoá nhà trường tích cực cũng như chỉ ra các biểu hiện cụ thể của văn hoá nhà trường độc hại… Nhìn chung nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đều chỉ ra mối quan hệ gắn kết giữa việc xây dựng văn hoá tổ chức (nhà trường) với vấn đề tạo động lực làm việc cho nhân viên (giáo viên). Về vai trò của Hiệu trưởng trong việc tạo động lực làm việc cho giáo viên, cũng có nhiều nghiên cứu của các tác giả nước ngoài.
Có thể kể đến Campbell và Pritchard (1976) trong cuốn Sổ tay tâm lý học công nghiệp và tổ chức (Handbook of industrial and organizational psychology) đã khẳng định: năng lực của con người chỉ là con số không tròn trĩnh nếu như người lãnh đạo không biết cách động viên khích lệ, định hướng và khai thác năng lực ấy. Nghiên cứu của Chapman và Lowther (1982) cũng chỉ ra mối tương quan chặt chẽ giữa sự hài lòng với công việc của giáo viên với sự hỗ trợ từ phía nhà quản lí. Mà một trong những con đường để tạo động lực đó là xây dựng văn hoá tổ chức (nhà trường) lành mạnh – những giá trị tốt đẹp, những mối quan hệ hỗ trợ hợp tác, bầu không khí tin cậy lẫn nhau, công khai và minh bạch. Ở Việt Nam Thuật ngữ “Văn hoá nhà trường” là một khái niệm mới xuất hiện trong mấy năm gần đây và được đề cập ngày một nhiều trong các diễn đàn cũng như các hội thảo.
Nhưng thực ra bản chất và nội dung của VHNT đã được các nhà trường ở Việt Nam từ xa xưa xây dựng và trở thành các truyền thống quý báu của dân tộc ta như: “Tôn sư trọng đạo”, “Kính thầy yêu bạn”, “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”,. Trong quá trình xây dựng và phát triển, VHNT biểu hiện ngay trong mọi phương diện QL, trong các hoạt động dạy học cũng như trong mọi hành vi ứng xử của các thành viên trong NT tạo nên sự khác biệt, các dấu ấn riêng của nhà trường. Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã rất quan tâm đến giáo dục "cái nền” đạo đức cách mạng cho thế hệ trẻ để họ trở thành những người “vừa hồng vừa chuyên” được thể hiện qua khẩu hiệu “Tiên học Lễ, hậu học Văn”, 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Lễ” chính là văn hoá, là đạo đức, một trong những nội dung cốt lõi của văn hoá nhà trường. Trong những năm gần đây, quan điểm về đổi mới, phát triển GD&ĐT đã được Đảng ta đề ra từ Đại hội toàn quốc lần thứ VI và ngày càng cụ thể, hoàn thiện để sát hợp với thực tiễn và tiếp tục được khẳng định trong Báo cáo chính trị tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI (2011).
Ngày 14- 5- 2011 Bộ Chính trị khoá XI ban hành Chỉ thị số 03-CT/TW về tiếp tục đẩy mạnh việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Một trong những nội dung chủ yếu của Chỉ thị đó là "Coi trọng việc giáo dục đạo đức, lối sống cho thế hệ trẻ". Tuy nhiên, những nghiên cứu khoa học về xây dựng VHNT ở bậc phổ thông mới được chú trọng đến trong mấy năm gần đây nên còn chưa nhiều, chưa sâu. Nói chung, phạm trù Văn hoá học đường chưa được đưa vào phạm vi quản lý nhà trường chúng ta, chưa có tiêu chí, ít khảo sát, đánh giá.
Cho đến nay vấn đề vai trò của nhà quản lý trong việc xây dựng VHNT có rất ít tác giả quan tâm đi sâu vào nghiên cứu về lý luận một cách có hệ thống và chưa giải quyết được vấn đề sát với thực tế. Một số sách, bài viết gần đây có thể kể đến: - Phạm Quang Huân (2007), Văn hoá tổ chức, hình thái cốt lõi của văn hoá nhà trường, Kỷ yếu Hội thảo VH học đường do Viện NCSP, Trường ĐHSP Hà Nội. - Lê Thị Ngoãn (2009), Biện pháp xây dựng văn hoá nhà trường ở trường Cao đẳng công nghiệp Nam Định, Luận văn thạc sĩ QLGD Đại học Thái Nguyên. - Nguyễn Thị Minh Nguyệt (2011), Văn hoá nhà trường và xây dựng văn hoá nhà trường nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, Kỷ yếu hội thảo “Khoa học trẻ” khoa QLGD, trường ĐHSP Hà Nội.
- Phạm Minh Hạc (2012), Xây dựng văn hoá học đường phải là mối quan tâm của mọi nhà trường, Tạp chí Ban Tuyên giáo, Hà Nội. Nhìn chung, trong các đề tài nghiên cứu, các tác giả nghiên cứu về văn hoá nhà trường chưa đề cập đến công tác quản lý xây dựng VHNT ở trường THPT nhất là ở một huyện miền núi và chưa gắn với vấn đề tạo động lực làm 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com việc cho giáo viên. Luận văn “Xây dựng văn hóa nhà trƣờng ở các trƣờng trung học phổ thông của huyện Điện Biên trong bối cảnh hiện nay” có kế thừa và phát triển những kết quả nghiên cứu trên với hy vọng để làm sáng tỏ biện pháp quản lý xây dựng VHNT của Hiệu trưởng, có hiệu quả góp phần xây dựng một môi trường tích cực cho cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh trong giai đoạn phát triển hiện nay. Văn hoá nhà trƣờng THPT 1.
Văn hóa Trước hết, về khái niệm “văn hoá”, theo tiếng Hán: Văn có nghĩa là vẻ đẹp, có giá trị; Hoá có nghĩa là giáo hoá. Theo tiếng latin: Cultus có nghĩa là gieo trồng; Cultus Agri (vun trồng cây cối); Cultus Animi (trồng trọt tinh thần/nuôi dưỡng tâm hồn con người). Nghĩa gốc của văn hóa là cái đẹp. Theo cách nhìn phương đông, hình thức đẹp đẽ biểu hiện trước hết trong lễ, nhạc, cách lãnh đạo, quản lý,… đặc biệt trong ngôn ngữ, cách ứng xử lịch sự.
Nó biểu hiện thành một hệ thống các chuẩn mực, giá trị ứng xử được mọi người chấp nhận và xem là đẹp đẽ. Hiện nay, người ta cho rằng có tới hơn 300 quan niệm khác nhau về văn hoá; mỗi quan niệm là chính kiến từ một góc nhìn. Tuy nhiên, có thể thấy điểm chung cốt lõi và khá nhất quán thể hiện một cách phổ biến qua hầu hết các khái niệm văn hoá, đó là sự nhấn mạnh tới yếu tố con người. Văn hoá là những gì gắn với con người, thuộc con người và đời sống của con người; do đó, tất cả những gì mang bản chất tự nhiên đều không phải là văn hoá.
Có thể hiểu văn hoá là toàn bộ những giá trị vật chất và giá trị tinh thần do con người sáng tạo ra. Hiểu theo nghĩa hẹp thì văn hoá là một tổng thể những hệ thống biểu trưng (kí hiệu) chi phối cách ứng xử và sự giao tiếp trong một cộng đồng khiến cộng đồng ấy có đặc thù riêng.Văn hoá bao gồm hệ thống những giá trị để đánh giá một sự việc, một hiện tượng (đẹp hay xấu, có đạo đức hay vô đạo đức, phải hay trái, đúng hay sai v.) theo cộng đồng ấy. Một số định nghĩa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khác về văn hóa như sau: “Văn hoá là dòng chảy của các chuẩn mực, các giá trị, niềm tin, các truyền thống, các nghi lễ… chúng được hình thành qua thời gian khi mọi người cùng làm việc, cùng giải quyết các vấn đề, cùng đương đầu với các thách thức” (Kent D.Peterson và Terrence E. “Văn hoá tượng trưng cho một hệ thống độc lập bao gồm các giá trị và cách ứng xử chung trong một cộng đồng và có khuynh hướng được duy trì trong một thời gian dài” (Kotter và Heskett, 1992).
Văn hóa cũng được thể hiện rất rộng ở nhiều phương diện của đời sống, bao gồm nghệ thuật văn chương, lối sống, những quyền cơ bản của mỗi con người. Không những thế, nó còn bao gồm cả những hệ thống giá trị, những tập tục và tín ngưỡng đặc trưng cho mỗi dân tộc, mỗi con người, mỗi xã hội. Môi trường văn hóa là sự vận động của các quan hệ của con người trong các quá trình sáng tạo, đánh giá, lưu trữ và hưởng thụ các sản phẩm vật chất và tinh thần của mình. Môi trường văn hóa bao gồm nhiều yếu tố hợp thành các hệ thống nhất định.