Xây dựng và sử dụng các chủ đề tích hợp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu trong dạy học sinh học cấp độ tổ chức sống trên cơ thể ở trường phổ thông

Tích hợp giáo dục môi trường & biến đổi khí hậu vào dạy học sinh học cấp THPT. Xây dựng chủ đề, sử dụng hiệu quả kiến thức về tổ chức sống.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quý
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Văn A
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh Học
• Đề tài: Xây Dựng Và Sử Dụng Các Chủ Đề Tích Hợp Giáo Dục Môi Trường Và Biến Đổi Khí Hậu Trong Dạy Học Sinh Học Cấp Độ Tổ Chức Sống Trên Cơ Thể Ở Trường Phổ Thông
• Loại tài liệu: luận án
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tích Hợp Giáo Dục Môi Trường và Biến Đổi Khí Hậu 55 ký tự

Giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu (GDMT&BĐKH) đang trở thành một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Việc tích hợp giáo dục này vào chương trình dạy học, đặc biệt là môn Sinh học, không chỉ cung cấp kiến thức mà còn hình thành ý thức và hành vi bảo vệ môi trường cho học sinh. Luật Bảo vệ môi trường (2014) đã nhấn mạnh sự cần thiết lồng ghép nội dung ứng phó với biến đổi khí hậu vào các chiến lược và kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội. Nghiên cứu này tập trung vào việc xây dựng và sử dụng các chủ đề tích hợp GDMT&BĐKH trong dạy học Sinh học cấp độ tổ chức sống, nhằm nâng cao chất lượng dạy và học, đồng thời góp phần vào sự nghiệp bảo vệ môi trường. Quan điểm này phù hợp với Nghị quyết 41-NQ/TW của Bộ Chính trị về BVMT trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

1.1. Tầm quan trọng của giáo dục môi trường trong nhà trường

Giáo dục môi trường giúp học sinh hiểu rõ hơn về các vấn đề môi trường toàn cầu và địa phương. Nó trang bị cho học sinh kiến thức, kỹ năng và thái độ cần thiết để giải quyết các vấn đề này. Theo Quyết định số 1363/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, việc đưa nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân là vô cùng quan trọng. Từ đó, giúp nâng cao nhận thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường cho thế hệ trẻ. Thêm vào đó, GDMT&BĐKH giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và kỹ năng giải quyết vấn đề liên quan đến môi trường.

1.2. Liên hệ giữa Biến đổi khí hậu và cấp độ tổ chức sống

Biến đổi khí hậu tác động trực tiếp đến các cấp độ tổ chức sống, từ quần thể, quần xã đến hệ sinh thái và sinh quyển. Thay đổi nhiệt độ, lượng mưa ảnh hưởng đến sự phân bố, sinh trưởng và phát triển của các loài sinh vật. Nghiên cứu này tập trung vào việc làm rõ mối liên hệ này trong chương trình Sinh học phổ thông. Theo IPCC, nhiệt độ trung bình toàn cầu có thể tăng lên đáng kể vào cuối thế kỷ 21, gây ra những hậu quả nghiêm trọng cho các hệ sinh thái.

II. Thách Thức Thiếu Giáo Dục Môi Trường Trong Sinh Học 58 ký tự

Mặc dù tầm quan trọng của GDMT&BĐKH đã được công nhận rộng rãi, việc tích hợp giáo dục này vào chương trình dạy học Sinh học vẫn còn nhiều hạn chế. Chương trình và sách giáo khoa hiện hành chưa thể hiện rõ quan điểm xây dựng chương trình theo các cấp độ tổ chức sống, từ thấp đến cao. Điều này gây khó khăn cho việc kết nối kiến thức chuyên ngành với các vấn đề môi trường thực tiễn. Thực trạng này đòi hỏi sự đổi mới trong phương pháp dạy học, cũng như xây dựng các chủ đề tích hợp GDMT&BĐKH một cách hiệu quả.

2.1. Hạn chế trong chương trình Sinh học hiện hành về GDMT

Chương trình Sinh học hiện hành tập trung nhiều vào kiến thức chuyên ngành như di truyền, tiến hóa, sinh thái mà ít đề cập đến các vấn đề môi trường cụ thể. Học sinh chưa được trang bị đầy đủ kiến thức và kỹ năng để hiểu và giải quyết các vấn đề ô nhiễm môi trường, cạn kiệt tài nguyên. Thêm vào đó, việc đánh giá tác động môi trường và bảo vệ môi trường chưa được nhấn mạnh.

2.2. Thiếu liên kết giữa kiến thức Sinh học và thực tiễn BĐKH

Kiến thức về biến đổi khí hậu thường được trình bày một cách tách biệt, ít liên hệ với các nội dung trong chương trình Sinh học. Học sinh khó có thể hiểu được mối liên hệ giữa các quá trình sinh học và những thay đổi của khí hậu. Điều này làm giảm tính ứng dụng của kiến thức, khiến học sinh khó có thể vận dụng vào thực tế.

2.3. Bất cập về phương pháp tiếp cận giảng dạy hiện tại

Các phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức một chiều, ít khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực tế và thảo luận về các vấn đề môi trường. Do đó, kiến thức về môi trường và biến đổi khí hậu truyền tải một cách khô khan, không thu hút được sự quan tâm của học sinh. Cần thiết phải áp dụng các phương pháp dạy học tích cực như dạy học dự án, dạy học khám phá.

III. Cách Tích Hợp Giáo Dục Môi Trường Hiệu Quả 52 ký tự

Để vượt qua những thách thức trên, cần có một phương pháp tích hợp giáo dục khoa học và hiệu quả. Phương pháp này cần đảm bảo sự kết nối chặt chẽ giữa kiến thức Sinh học với các vấn đề môi trường và biến đổi khí hậu. Quan trọng hơn, phải phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh trong quá trình học tập. Việc xây dựng các chủ đề dạy học tích hợp, sử dụng các phương pháp dạy học tiên tiến là giải pháp quan trọng.

3.1. Xây dựng chủ đề tích hợp Giáo dục Môi trường và Biến đổi khí hậu

Chủ đề tích hợp cần được xây dựng dựa trên các nội dung chính của chương trình Sinh học cấp độ tổ chức sống, đồng thời lồng ghép các kiến thức về môi trường và biến đổi khí hậu. Các chủ đề cần đảm bảo tính hệ thống, logic và phù hợp với trình độ của học sinh. Theo chương trình Giáo dục phổ thông môn Sinh học (2006), kiến thức cần được trình bày theo các cấp tổ chức sống, từ tế bào đến sinh quyển.

3.2. Lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp

Các phương pháp dạy học cần tạo cơ hội cho học sinh khám phá, trải nghiệm và vận dụng kiến thức vào thực tế. Dạy học dự án, dạy học khám phá, dạy học trải nghiệm là những phương pháp phù hợp để tích hợp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu vào môn Sinh học. Đánh giá tác động môi trường cần được lồng ghép vào các hoạt động dự án.

3.3. Nguyên tắc tích hợp Giáo dục Môi trường và Biến đổi khí hậu

Nguyên tắc đảm bảo mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu với quá trình dạy học môn sinh học phổ thông. Nguyên tắc hiểu biết nguyên lý về môi trường và biến đổi khí hậu trên phạm vi toàn cầu, nhưng hành động bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu tại địa phương. Nguyên tắc không làm thay đổi tính đặc trưng của môn học, không biến tiết học thành bài giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu.

IV. Ứng Dụng Giáo Dục Biến Đổi Khí Hậu Cấp Tổ Chức 59 ký tự

Nghiên cứu này đã xây dựng và sử dụng hệ thống chủ đề Sinh học cấp độ tổ chức sống để tích hợp GDMT&BĐKH trong dạy học. Kết quả cho thấy, việc tích hợp giáo dục này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức chuyên môn mà còn nâng cao nhận thức và thái độ bảo vệ môi trường. Thực nghiệm sư phạm đã chứng minh tính khả thi và hiệu quả của phương pháp này.

4.1. Thực nghiệm sư phạm về tích hợp GDMT BĐKH

Thực nghiệm sư phạm được tiến hành tại một số trường THPT với sự tham gia của giáo viên và học sinh. Kết quả cho thấy, học sinh ở nhóm thực nghiệm có kiến thức, kỹ năng và thái độ về môi trường tốt hơn so với nhóm đối chứng. Điều này chứng tỏ hiệu quả của việc tích hợp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu vào môn Sinh học.

4.2. Đánh giá hiệu quả của phương pháp tích hợp

Hiệu quả của phương pháp tích hợp được đánh giá thông qua các bài kiểm tra, phiếu khảo sát và phỏng vấn. Kết quả cho thấy, học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn có khả năng vận dụng kiến thức vào thực tế, giải quyết các vấn đề môi trường. Thêm vào đó, sự tiến bộ về tri thức môi trường và biến đổi khí hậu; về thái độ, hành vi bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu của học sinh được cải thiện rõ rệt trước và sau thực nghiệm.

V. Kết Luận và Triển Vọng Giáo Dục Môi Trường 50 ký tự

Việc tích hợp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu vào dạy học Sinh học cấp độ tổ chức sống là một hướng đi đúng đắn và cần được nhân rộng. Nghiên cứu này đã cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc triển khai phương pháp tích hợp này trong chương trình Sinh học phổ thông. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu để hoàn thiện phương pháp và mở rộng phạm vi ứng dụng.

5.1. Ý nghĩa của nghiên cứu đối với giáo dục Sinh học

Nghiên cứu này cung cấp một khung lý thuyết và phương pháp luận cho việc tích hợp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu vào môn Sinh học. Kết quả của nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng chương trình, biên soạn sách giáo khoa và bồi dưỡng giáo viên.

5.2. Hướng phát triển trong tương lai của GDMT BĐKH

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về việc tích hợp giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu vào các môn học khác. Cần tăng cường sự hợp tác giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh. Cần áp dụng rộng rãi các phương pháp dạy học tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thực tế để nâng cao hiệu quả giáo dục. Áp dụng giáo dục STEM để dạy học sinh về môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án gồm 3 chương: hương 1: ơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài hương 2: Xây dựng và sử dụng các chủ đề tích hợp G MT và KH trong dạy học Sinh học các T S trên cơ thể ở trường phổ thông. hương 3: Thực nghiệm sư phạm 8 Ầ 2 QUẢ Ê ỨU ƢƠ : Ơ Ở Ý U V Ự Ễ Ủ Ề 1. ổ qua ứu về áo dụ trƣờ v ế đổ k í u tr t ế ớ v ở V ệt a 1. Tình hình nghiên cứu giáo dục môi trường và biến đổi khí hậu trên thế giới 1.

Tình hình nghiên cứu về giáo dục môi trường ã có nhiều Hội nghị quốc tế về G MT được tổ chức nhằm triển khai mạnh mẽ công tác G MT. Ngày 05/06/1972, hội nghị cấp cao đầu tiên của Liên hợp quốc tại Stốckhôm (Thụy iển) về “môi trường và con người”. Ngày này đã đi vào lịch sử là “Ngày môi trường thế giới” để nhắc nhở mọi người bằng hành động thiết thực đóng góp tích cực vào việc ngăn chặn sự suy thoái và huỷ diệt môi trường [58]. Tháng 10/1974 đến tháng 10/1975, UNES O đã tập hợp các tổ chức khác nhau cùng xây dựng và phát triển chương trình G MT trên phạm vi toàn cầu.

UNESCO và UN P đã tổ chức hội thảo quốc tế đầu tiên về G MT ở elgrade (Nam tư). Tại đây, hiến chương elgrade đã nêu rõ: mục tiêu về G MT nhằm nâng cao một cách toàn diện nhận thức, tri thức, hành vi, kỹ năng, khả năng đánh giá các vấn đề nảy sinh về môi trường và ý thức trách nhiệm của mọi người tham gia một cách tự giác và tích cực vào các hoạt động VMT [59]. Tháng 10/1977, diễn ra hội nghị liên chính phủ về G MT ở Tbilixi, hội nghị đã ra tuyên ngôn về G MT trong đó có 41 khuyến nghị về chiến lược G MT đối với các quốc gia, thống nhất cao các mục đích, mục tiêu, những nguyên tắc hoạt động của người hướng dẫn, những kết quả cần đạt được của G MT [77]. Tháng 9/1980, Hội thảo của khu vực hâu á - Thái ình ương về G MT tại ăng ốc đã cụ thể hoá các mục tiêu, tính chất, mức độ về G MT: GDMT cần được thực hiện xuyên suốt mọi cấp học chính quy và không chính quy, tích hợp và lồng ghép qua mọi môn học.

G MT cần tập trung vào việc xây dựng định hướng về giá trị, góp phần giải quyết các vấn đề thực tại nảy sinh trong cuộc sống. Hội thảo đã trao đổi kinh nghiệm của các nước về nội dung, hình thức, biện pháp G MT ở từng cấp học, việc xây dựng chương trình, tài liệu, phương tiện phù hợp cho từng đối tượng, việc đào tạo bồi dưỡng giáo viên, đào tạo các chuyên gia về môi trường đã được các nước trong khu vực đặc biệt quan tâm [59]. 9 Năm 1989, Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế (OE ) đã triển khai chương trình nghiên cứu về G MT và đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo để các giáo viên của 19 nước trao đổi kinh nghiệm giảng dạy. Quỹ Thế Giới về hoạt động hoang dã (WWF) cũng tham gia tích cực vào chiến lược G MT với các hoạt động như: cảnh báo về những giống loài có nguy cơ tuyệt chủng, giáo dục tính đa dạng sinh học.

Tháng 10/1990 đến năm 1992, UNES O và UNEP cùng một số tổ chức khác của Liên hợp quốc đã tổ chức hội nghị “ hương trình quốc tế về giáo dục và đào tạo môi trường” (EFE) và nhấn mạnh giáo viên được xem là một đối tượng cần được thường xuyên trang bị hiểu biết cần thiết về G MT; Hội nghị thượng đỉnh về Trái ất tại Rio de Janeiro ( razin) đã ra bản hiến chương 21 xác định hành động xem xét lại tình hình G MT và đưa nội dung G MT vào chương trình giáo dục cho tất cả các cấp học. Hoạt động này đã thực hiện ở Australia và đã tạo một mô hình tốt cần được nhân rộng [76]. Ở Mỹ, G MT khá sôi nổi với tổ chức nổi tiếng là Liên đoàn quốc gia bảo vệ cuộc sống hoang dã (NWF). Ở đây người ta đã cho giảng dạy trong các trường 33 tiết học về môi trường có thể áp dụng ngay vào thực tế (dự án LASS).

Ở ức, G MT được khai thác trong nhiều môn học trong chương trình chính khoá, đặc biệt là môn Sinh học, ịa lý. Tivi, băng hình, phim ảnh được sử dụng nhiều để G MT. Trong G MT, các nhà trường ở ức coi trọng thực hành. Học sinh được đi tham quan thực tế những vùng môi trường “có vấn đề”, sau đó các em cùng nhau thảo luận tìm ra giải pháp khắc phục.

Ấn độ đã xây dựng chương trình quốc gia về đào tạo bồi dưỡng giáo viên về môi trường. Trường phổ thông cơ sở đã có sách riêng về G MT, chiếm 20% thời gian học tập. Ở THPT thì nội dung này gắn với một số bộ môn liên quan đến thiên nhiên, động thực vật và vấn đề ô nhiễm. Trung Quốc, ại học sư phạm ắc Kinh đào tạo bồi dưỡng giáo viên về G MT và G MT được đưa từ cấp phổ thông đến đại học.

Ở phổ thông, G MT được khai thác ở hầu hết các môn học. Ở bậc đại học, một số trường đại học có chương trình và môn học riêng như Luật Môi trường, Kinh tế môi trường, Kỹ thuật môi trường, Quản lý môi trường… 10 Ở Pháp, ộ Giáo dục đặc biệt quan tâm nội dung G MT đều được khai thác qua dạy học các môn: Sinh vật, ịa lý, Hoá học. ác chương trình giảng dạy các môn khoa học tự nhiên đều được mở rộng kiến thức về VMT. Trong các trường học có sự tăng cường các tiết học về rừng núi, biển, thiên nhiên,.

cũng như các cuộc dã ngoại tìm hiểu thực tế về các chủ đề này. Vì vậy, việc bồi dưỡng và đào tạo dài hạn các giáo viên để giảng dạy về môi trường đã trở nên cần thiết trong các trường đại học nói chung và các trường sư phạm nói riêng [59]. xét u : Tình hình nghiên cứu G MT trên thế giới được tiếp cận khá đa dạng tùy vào quan điểm cụ thể: Ở bậc đại học, có nước đã xây dựng chương trình và môn học riêng về G MT, như ở Pháp, Trung Quốc, Ấn ộ; trong đó, ở Pháp coi trọng việc đào tạo giáo viên giảng dạy về G MT; còn ở ức lại coi trọng thực hành thiên nhiên tìm giải pháp khắc phục các vấn đề về ô nhiễm môi trường. Ở bậc phổ thông, đa số các nước tập trung khai thác nội dung G MT qua các môn học thuộc các cấp học phổ thông mà không xây dựng chương trình và môn học riêng về G MT (ở Pháp, ức, Ấn ộ…).

Tình hình nghiên cứu về giáo dục biến đổi khí hậu Từ năm 1980-1987, chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP), Hiệp hội bảo tồn thiên nhiên thế giới (IU N) và quỹ bảo tồn thiên nhiên thế giới (WWF) và Hội đồng thế giới về môi trường và phát triển - W E đã định nghĩa thuật ngữ phát triển bền vững: “Phát triển bền vững là sự phát triển nhằm đáp ứng những yêu cầu của hiện tại, nhưng không gây trở ngại cho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau” [36], [109]. Giáo dục vì sự phát triển bền vững là đề ra một hướng đi mới về giáo dục cho tất cả mọi người. Nội dung về giáo dục vì sự phát triển bền vững chứa đựng các nội dung về môi trường gồm có: nguồn tài nguyên thiên nhiên, thay đổi khí hậu, phát triển nông thôn, đô thị hóa bền vững, phòng chống và giảm nhẹ thiên tai. Năm 1988, an Liên hính phủ về KH (Intergovernmental Panel on Climate Change - IP ) được thành lập bởi Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO).

ác nhóm công tác của IP về: phương diện khoa học của Hệ thống Khí hậu và 11 KH; ảnh hưởng tích cực và tiêu cực của KH; phương án hạn chế phát thải KNK và giảm nhẹ KH. Từ năm 1992-1994, UNF đưa ra khung chính sách tổng thể ứng phó với KH [35]. Hội nghị quốc tế về giảm nhẹ thiên tai lần thứ 2 họp tại Kobe (Nhật ản), đã nhất trí thông qua khung hành động Hyogo (HFA) giai đoạn 2005-2015 gồm ba mục tiêu chiến lược, năm hành động ưu tiên và bốn vấn đề cơ bản. Trong đó, hành động ưu tiên là “Sử dụng kiến thức, sáng kiến mới và giáo dục để xây dựng để xây dựng nền văn hóa an toàn và có khả năng phục hồi ở mọi cấp độ” được thể hiện ở hoạt động “Lồng ghép nội dung giảm nhẹ rủi ro thiên tai vào chương trình học chính thức và không chính thức” [86].

Hội nghị thượng đỉnh LHQ về iến đổi khí hậu OP-21 ở Paris (Pháp) diễn ra từ ngày 30/11 đến ngày 11/12 đã đạt được thỏa thuận tất cả các nước tham gia ông ước khung của Liên hợp quốc về chống biến đổi khí hậu (UNF ) buộc tất cả các nước cắt giảm lượng phát thải khí carbon. LHQ xác định năm 2015 là năm nóng nhất trong lịch sử, và năm 2016 có thể sẽ còn nóng hơn. ựu Ngoại trưởng Mỹ Hillary linton nhấn mạnh 10 năm tới sẽ là thời kỳ trọng yếu của cuộc chiến chống biến đổi khí hậu. "Nếu chúng ta không thúc đẩy đầu tư phát triển năng lượng sạch và giảm khí thải nhà kính trên phạm vi nền kinh tế toàn cầu thì sẽ không thể tránh được các hậu quả thảm họa".Shaw (2010), Giáo dục là bước đi đầu tiên để tăng khả năng chịu đựng tới những tác động hiện tại và tiềm tàng của KH.

Trong chủ đề 6 “Giáo dục, đào tạo và sự quan tâm của xã hội” (chương trình New elhi), UFN đã xác định giáo dục phải đóng một vai trò quan trọng trong việc đối phó với KH ở cấp độ địa phương, quốc gia và toàn cầu. Ở Trung Quốc đã thực hiện kế hoạch hành động về KH, kiến thức về KH có trong giáo dục cơ bản, giáo dục đại học, giáo dục người lớn sẽ tập trung vào sự quan tâm và sự tham gia vào các hoạt động liên quan (Yi và Wu, 2009). Ở Thái Lan, hantra Tantipongsanuruk (2009), trường Wat Huay Muang, Nakhonpathom đã nghiên cứu “Phát triển chương trình G KH” bằng cách tích hợp vào môn khoa học và tiếng Thái trong một năm cho 145 học sinh từ mẫu giáo 12 đến lớp 6. Thời gian học tích hợp là một giờ/tuần.

Hai giáo viên dạy môn khoa học và tiếng Thái đã giúp đỡ lẫn nhau để dạy chương trình G KH.