Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Cơ sở lý luận về nông thôn mới 1. Những vấn đề chung về nông thôn 1. Khái niệm “Nông thôn (NT) là một xã hội, là môi trường sống của người nông dân (ND), nơi diễn ra các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội với nhiều nét đặc thù và nói gọn lại: đó không phải là đô thị (về không gian sống, về cấu trúc và tổ chức xã hội, về quan hệ con người và sinh kế) nhưng cũng không hoàn toàn đối lập với đô thị (nhất là về văn hóa)”.
Như vậy, NT được hiểu là nơi sinh sống của người ND với các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội đặc thù và không phải là đô thị. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Nông thôn là phần lãnh thổ của một nước hay một đơn vị hành chính nằm ngoài lãnh thổ đô thị, có môi trường tự nhiên, hoàn cảnh xã hội, điều kiện sống khác biệt với thành thị và dân cư chủ yếu làm nông nghiệp”. Như vậy có thể hiểu: Một là, sử dụng định nghĩa địa chính trị, thành thị được xác định là tất cả những trung tâm của tỉnh, huyện và tất cả các vùng còn lại được định nghĩa là NT. Hai là, sử dụng mức độ tập trung dân sống thành cụm quan sát được để xác định vùng thành thị, trong một vùng có các hộ gia đình sống gần nhau tạo nên cộng đồng lớn hơn một số nhất định nào đó (ví dụ như 2000 người), thì được coi là thành thị, khu vực còn lại được coi là NT.
Việt Nam hiện nay đang theo phương pháp thứ nhất để phân định thành thị, NT. Theo đó, NT theo quy định về hành chính và thống kê của Việt Nam là những địa bàn thuộc xã (những địa bàn thuộc phường hoặc thị trấn được quy định là khu vực thành thị). Đặc điểm và vai trò của nông thôn * Đặc điểm Nông thôn thường có các đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, về địa lý, NT là một địa bàn rộng lớn trải dài ra các vành đai bao quanh các thành thị (thành phố, thị xã, thị trấn). 6 Thứ hai, về kinh tế, NT chủ yếu sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, các loại ngành nghề thủ công nghiệp và các loại hình dịch vụ phục vụ chủ yếu cho nông nghiệp (NN), nông dân.
Thứ ba, về tính chất xã hội, dân cư ở NT chủ yếu là nông dân và gia đình của họ, mật độ dân cư thấp hơn thành thị, tính cộng đồng cao, có nhiều yếu tố tập quán riêng biệt. Thứ tư, về môi trường tự nhiên, NT lưu giữ và bảo tồn môi trường sinh thái tự nhiên, làm cho con người gần gũi với thiên nhiên. Như vậy, NT là một vùng sinh sống của tập hợp dân cư, trong đó có nhiều nông dân. Tập hợp này tham gia vào các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường trong một thể chế chính trị nhất định và chịu ảnh hưởng của các tổ chức khác, phân biệt với đô thị.
* Vai trò Trước hết, NT là một vùng không gian cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của NN. Ở bất kỳ thời đại nào, không ai phủ nhận vai trò của NN. Vai trò trước tiên và quan trọng nhất của NN trong nền kinh tế là cung cấp lương thực, thực phẩm, đảm bảo an ninh lương thực, góp phần ổn định chính trị, đảm bảo an toàn cho sự phát triển kinh tế, xã hội (KT-XH). Hai là, NN là nguồn cung cấp ngoại tệ cho nền kinh tế thông qua xuất khẩu nông sản.
Ba là, NN phát triển giúp giảm nghèo nhanh và bền vững, bởi phần lớn lao động tập trung ở NT hay NN phục vụ phần lớn cho người lao động. Bốn là NN là nguồn cung cấp lao động dồi dào cho công nghiệp. Năm là, NN tạo thị trường nội địa cho hàng hóa công nghiệp. Thứ hai, NT đóng vai trò quan trọng trong việc giữ gìn “bản sắc văn hóa dân tộc.
Quốc gia nào cũng vậy, các tộc người được sinh ra bắt đầu từ NT, bản sắc văn hóa làng quê vì thế đồng nghĩa với bản sắc văn hóa từng dân tộc. Giữ gìn bản sắc văn hóa làng quê là giữ gìn văn hóa truyền thống dân tộc”. Thứ ba, NT góp phần bảo vệ sinh thái, môi trường. Thuộc tính sản xuất NN đã quyết định hệ thống sinh thái NN mang chức năng phục vụ hệ thống sinh thái.
Đất đai canh tác NN, hệ thống thuỷ lợi, các khu rừng, vườn cây, ao cá… phát huy các tác dụng sinh thái như điều hoà khí hậu, giảm ô nhiễm tiếng ồn, cải thiện nguồn nước, phòng chống xâm thực đất đai, làm sạch đất… làm cho con người gần gũi, gắn chặt với thiên nhiên (Phạm Kim Giao, 2008). Xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm Nông thôn mới: Là nông thôn có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại; cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý; xã hội dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc; đời sống vật. Nhà nước ta đã đưa ra những chương trình tiềm năng vương quốc về kiến thiết xây dựng nông thôn mới trong từng tiến trình đơn cử.
Khái niệm chất, tinh thần được nâng cao; môi trường sinh thái được bảo vệ; an ninh trật tự được giữ vững. Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng tại Hội nghị Trung ương 7 (khóa X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, nông thôn mới được định nghĩa là nông thôn tiến bộ, cơ sở hạ tầng đồng bộ, đời sống văn hóa phong phú. Song song với đó, nông thôn mới cũng phải giữ được tính truyền thống, những nét đặc trưng nhất, bản sắc nhất của từng vùng, từng dân tộc và nâng cao giá trị đoàn kết của cộng đồng, mức sống của người dân. Nghị quyết số 26-NQ/TW đưa ra mục tiêu: Xây dựng nông thôn mới cần có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước hiện đại với cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất hợp lý, gắn sản xuất nông nghiệp với phát triển nhanh công nghiệp và dịch vụ, gắn với đô thị theo quy hoạch, xã hội nông thôn dân chủ, ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc.
Xây dựng nông thôn mới là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư nông thôn đồng lòng xây dựng thôn, xã khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ một cách toàn diện; có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao (Nguyễn Minh Phương, 2022). Đặc trưng và vai trò của nông thôn mới * Một số đặc trưng của mô hình nông thôn mới hiện nay: Xây dựng nông thôn mới có kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội hiện đại. Cơ cấu kinh tế và các hình thức tổ chức sản xuất đồng bộ, gắn sản xuất nông nghiệp với phát triển công nghiệp, dịch vụ và đô thị theo quy hoạch. Xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hóa dân tộc.
Dân trí được nâng cao, môi trường sinh thái được bảo vệ, hệ thống chính trị ở nông thôn dưới sự lãnh đạo của Đảng được tăng cường. 8 Xây dựng giai cấp nông dân và củng cố liên minh công nhân, nông dân và trí thức vững mạnh từ đó tạo nên nền tảng kinh tế - xã hội và chính trị vững chắc trong sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và, xây dựng, bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa. * Vai trò của nông thôn mới đối với phát triển kinh tế xã hội: Về kinh tế: Nông thôn mới được xây dựng với nền sản xuất hàng hóa mở, hướng đến thị trường và từng bước giao lưu, hội nhập. Để đạt được điều đó, cần xây dựng cơ sở hạ tầng của nông thôn phải hiện đại, tạo điều kiện thuận lợi cho mở rộng sản xuất, giao lưu buôn bán và chăm sóc sức khỏe cộng đồng.
Thúc đẩy nông nghiệp và nông thôn phát triển nhanh, kích thích mọi người tham gia vào thị trường, hạn chế rủi ro cho nông dân, điều chỉnh và giảm bớt sự phân hóa giàu nghèo, chênh lệch về mức sống giữa các vùng, miền. Ngoài ra, nông thôn mới cũng góp phần xây dựng mới các hợp tác xã theo mô hình kinh doanh đa ngành, ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ phù hợp với các phương án sản xuất, kinh doanh và phát triển ngành nghề ở nông thôn. Về chính trị: Nông thôn mới giúp phát huy tính dân chủ với tinh thần tôn trọng pháp luật, gắn lệ hàng, hương ước với pháp luật để điều chỉnh hành vi con người, đảm bảo tính pháp lý, phát huy tính tự chủ của làng xã. Bên cạnh đó cũng phát huy tối đa quy chế dân chủ cơ sở, tôn trọng hoạt động của các hội, đoàn thể và các tổ chức hiệp hội vì lợi ích cộng đồng (Đinh Thị Thanh Hà, 2017).
Về văn hóa - xã hội: Nông thôn mới góp phần tăng cường dân chủ ở cơ sở, phát huy vai trò tự chủ trong thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước trong xây dựng đời sống văn hóa khu dân cư, góp phần xóa đói giảm nghèo, vươn lên làm giàu. Về con người: Người nông dân và các cộng đồng nông thôn là trung tâm của mọi chiến lược phát triển nông thôn, nông nghiệp. Đưa nông dân vào sản xuất hàng hóa, doanh nhân hóa nông dân và doanh nghiệp hóa các cộng đồng dân cư, thị trường hóa nông thôn. Về môi trường: Việc xây dựng nông thôn mới sẽ giúp nâng cao ý thức bảo vệ môi trường sinh thái ở nông thôn, bảo vệ rừng đầu nguồn, chống ô nhiễm nguồn nước, môi trường không khí và chất thải từ đó đảm bảo nông thôn phát triển bền vững.
Tiêu chí xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2021 - 2025 Quyết định 318/QĐ-TTg ngày 8/3/2022 ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới và Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới nâng cao giai đoạn 2021 - 2025. Trong đó, Bộ tiêu chí quốc gia về xã nông thôn mới có 19 tiêu chí.