Luận văn: Thực hiện Chính sách Xây dựng Nông thôn Mới tại Thị xã Điện Bàn, Quảng Nam

Luận văn về thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam. Nghiên cứu giải pháp và đánh giá hiệu quả chương trình.

• Chuyên ngành: Chính Sách Công
• Đề tài: Thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới tại Thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ

Mục lục chi tiết

• Tính cấp thiết của đề tài
• Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
• Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu

Tóm tắt

I. Tổng quan chương trình xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn

Chương trình xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam là một nhiệm vụ chính trị trọng tâm, thể hiện sự quán triệt sâu sắc chủ trương của Đảng và Nhà nước về phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Đây không chỉ là một dự án đầu tư hạ tầng mà còn là một cuộc cách mạng toàn diện, tác động sâu rộng đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội. Ngay từ khi triển khai vào năm 2011, thị xã Điện Bàn đã xác định đây là cơ hội để thay đổi diện mạo nông thôn, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho người dân. Quá trình này dựa trên nền tảng pháp lý vững chắc từ các nghị quyết của Đảng, tiêu biểu là Nghị quyết 26-NQ/TW, và các quyết định của Chính phủ như Quyết định 800/QĐ-TTg, đặt ra mục tiêu và lộ trình cụ thể. Tại Điện Bàn, việc triển khai chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới được thực hiện một cách quyết liệt, đồng bộ từ cấp thị xã đến cơ sở. Ban chỉ đạo chương trình được thành lập, các kế hoạch chi tiết cho từng giai đoạn được xây dựng, và nguồn lực được huy động một cách hiệu quả. Mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc hoàn thành 19 tiêu chí nông thôn mới mà còn hướng tới sự phát triển bền vững, tạo ra sự thay đổi thực chất trong đời sống văn hóa cơ sở và nâng cao thu nhập người dân. Sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của nhân dân đã trở thành yếu tố then chốt, tạo nên sức mạnh tổng hợp để Điện Bàn đạt được những kết quả xây dựng nông thôn mới ban đầu đáng ghi nhận, làm tiền đề cho các giai đoạn phát triển tiếp theo hướng tới nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu.

1.1. Nền tảng pháp lý và chủ trương xuyên suốt của Đảng

Việc thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới tại thị xã Điện Bàn được dựa trên một cơ sở lý luận và pháp lý vững chắc, bắt nguồn từ các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước. Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban chấp hành Trung ương khóa X (Nghị quyết 26-NQ/TW) đã xác định nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lược, trong đó xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ trọng tâm. Kế thừa và phát triển quan điểm này, các kỳ Đại hội Đảng sau đó, đặc biệt là Đại hội XIII, tiếp tục nhấn mạnh việc triển khai chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới theo hướng đi vào chiều sâu, hiệu quả, gắn với đô thị hóa. Cụ thể hóa các chủ trương này, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành các quyết định mang tính cột mốc như Quyết định 491/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí nông thôn mới và Quyết định 800/QĐ-TTg phê duyệt chương trình giai đoạn 2010-2020. Những văn bản này đã tạo ra một khung khổ pháp lý đồng bộ, là kim chỉ nam cho các địa phương, bao gồm cả tỉnh Quảng Nam và Điện Bàn, trong việc hoạch định và triển khai chính sách.

1.2. Vai trò chỉ đạo của chính quyền địa phương tại Điện Bàn

Trên cơ sở định hướng của Trung ương, Thị ủy và UBND thị xã Điện Bàn đã thể hiện vai trò lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt. Thị ủy đã ban hành các nghị quyết, chỉ thị chuyên đề, phân công cụ thể nhiệm vụ cho từng cấp ủy, đảng viên. UBND thị xã đã thành lập Ban Chỉ đạo, Văn phòng điều phối và xây dựng kế hoạch triển khai chi tiết cho từng giai đoạn. Hệ thống văn bản chỉ đạo, hướng dẫn được ban hành kịp thời, bao gồm các cơ chế đặc thù, quy định về tỷ lệ đối ứng ngân sách và phê duyệt các đề án lồng ghép quan trọng như đề án tái cơ cấu nông nghiệp, phát triển giao thông nông thôn Điện Bàn. Sự chỉ đạo sát sao này đã đảm bảo tính đồng bộ trong triển khai, huy động được sức mạnh của cả hệ thống chính trị và tạo ra một môi trường thuận lợi để huy động nguồn vốn xây dựng NTM từ nhiều thành phần kinh tế, góp phần đẩy nhanh tiến độ thực hiện chương trình.

II. Phân tích thách thức trong xây dựng NTM tại Điện Bàn

Mặc dù đạt được những thành tựu ban đầu, quá trình xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức mang tính cấu trúc. Một trong những vấn đề lớn nhất là tính bền vững của một số tiêu chí sau khi đạt chuẩn. Các tiêu chí như thu nhập, hộ nghèo, và tổ chức sản xuất tuy đạt nhưng dễ biến động do phụ thuộc nhiều vào yếu tố thị trường, thiên tai, dịch bệnh. Đặc biệt, sau khi được công nhận thị xã nông thôn mới vào năm 2015, áp lực giữ chuẩn và nâng chuẩn ngày càng lớn trong bối cảnh nguồn lực đầu tư có hạn. Công tác quy hoạch nông thôn mới vẫn còn những bất cập, một số quy hoạch thiếu tính khả thi, chưa theo kịp tốc độ phát triển, dẫn đến lãng phí trong đầu tư, nhất là các công trình hạ tầng như nhà văn hóa, khu thể thao. Vấn đề bảo vệ môi trường nông thôn cũng ngày càng cấp bách, đặc biệt là ô nhiễm từ hoạt động chăn nuôi và xử lý rác thải sinh hoạt. Thêm vào đó, việc phát huy vai trò chủ thể của người dân đôi khi còn mang tính hình thức, sự tham gia đóng góp của cộng đồng và doanh nghiệp chưa tương xứng với tiềm năng. Năng lực quản lý của một bộ phận cán bộ cơ sở còn hạn chế, gây lúng túng trong triển khai, ảnh hưởng đến hiệu quả chung của chương trình. Những thách thức này đòi hỏi thị xã Điện Bàn phải có những giải pháp căn cơ, đột phá để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tính thiếu bền vững của một số tiêu chí kinh tế xã hội

Một số tiêu chí nông thôn mới cốt lõi như thu nhập bình quân và tỷ lệ hộ nghèo tại Điện Bàn tuy đã đạt chuẩn nhưng nền tảng chưa thực sự vững chắc. Thu nhập của người dân nông thôn vẫn còn phụ thuộc lớn vào sản xuất nông nghiệp quy mô nhỏ, dễ bị ảnh hưởng bởi thiên tai, dịch bệnh và biến động của thị trường nông sản. Việc chuyển đổi cơ cấu lao động còn chậm, chưa tạo ra nhiều việc làm phi nông nghiệp có thu nhập cao và ổn định. Tương tự, tiêu chí về an ninh trật tự xã hội cũng tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp do quá trình đô thị hóa nhanh. Thực tế này cho thấy, nhiều địa phương có xu hướng tập trung vào xây dựng hạ tầng mà chưa đầu tư đúng mức cho phát triển sản xuất và các mô hình kinh tế bền vững, dẫn đến nguy cơ các tiêu chí này có thể "đi xuống" nếu không có giải pháp duy trì và nâng cao chất lượng một cách liên tục.

2.2. Bất cập trong quy hoạch và huy động nguồn lực xã hội

Công tác quy hoạch nông thôn mới dù được triển khai sớm nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế. Một số quy hoạch khu dân cư, cụm chăn nuôi tập trung, hay chợ nông thôn thiếu tính khả thi, chưa lường hết được sự phát triển trong tương lai, dẫn đến phải điều chỉnh, gây lãng phí. Việc đầu tư xây dựng cơ bản còn tình trạng nợ đọng. Quan trọng hơn, việc huy động nguồn vốn xây dựng NTM từ xã hội hóa còn hạn chế. Vai trò chủ thể của người dân chưa được phát huy tối đa; sự tham gia của các doanh nghiệp, hợp tác xã nông nghiệp vào chuỗi giá trị và đầu tư vào nông thôn còn khiêm tốn. Tình trạng "nhà nước làm, dân hưởng" vẫn còn tồn tại ở một số nơi, làm giảm tính chủ động, sáng tạo và trách nhiệm của cộng đồng trong việc chung tay xây dựng quê hương, ảnh hưởng đến sự bền vững lâu dài của chương trình.

III. Giải pháp phát triển hạ tầng kinh tế xã hội đồng bộ

Để giải quyết các thách thức và tạo đà phát triển bền vững, việc xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam cần tập trung vào các giải pháp đột phá về phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội. Đây là nền tảng vật chất quan trọng, không chỉ thay đổi diện mạo nông thôn mà còn thúc đẩy các hoạt động kinh tế, văn hóa. Ưu tiên hàng đầu là hoàn thiện hệ thống giao thông nông thôn Điện Bàn, kết nối đồng bộ giữa các xã, thôn và các trục đường chính, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương và đi lại. Bên cạnh đó, hệ thống thủy lợi cần được kiên cố hóa để phục vụ hiệu quả cho việc tái cơ cấu nông nghiệp, ứng phó với biến đổi khí hậu. Lĩnh vực điện, trường học, trạm y tế, và cơ sở vật chất văn hóa phải được đầu tư nâng cấp đạt chuẩn quốc gia, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của người dân. Một điểm quan trọng là các công trình hạ tầng phải được xây dựng dựa trên quy hoạch nông thôn mới có tầm nhìn dài hạn, tránh manh mún, lãng phí. Quá trình đầu tư cần có cơ chế giám sát chặt chẽ của cộng đồng, đảm bảo chất lượng và hiệu quả. Việc huy động nguồn lực cần đa dạng hóa, kết hợp ngân sách nhà nước với vốn xã hội hóa, khuyến khích doanh nghiệp và người dân cùng tham gia theo phương châm "Nhà nước và nhân dân cùng làm".

3.1. Hiện đại hóa hệ thống giao thông và thủy lợi nông thôn

Hệ thống giao thông nông thôn Điện Bàn và kênh mương thủy lợi là hai yếu tố huyết mạch cho sự phát triển của địa phương. Trong giai đoạn vừa qua, thị xã đã đầu tư bê tông hóa hàng trăm kilomet đường giao thông, giúp bộ mặt nông thôn khang trang, sạch đẹp. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu của nông thôn mới nâng cao, cần tiếp tục mở rộng, nâng cấp các tuyến đường trục xã, liên thôn và đặc biệt là hệ thống giao thông nội đồng. Đồng thời, chương trình kiên cố hóa kênh mương cần được đẩy mạnh để đảm bảo tưới tiêu chủ động, tiết kiệm nước và phục vụ cho các mô hình nông nghiệp công nghệ cao. Việc đầu tư đồng bộ hai hạng mục này không chỉ giúp phát triển sản xuất mà còn góp phần hoàn thiện các tiêu chí nông thôn mới một cách bền vững.

3.2. Nâng cấp cơ sở vật chất văn hóa y tế và giáo dục

Chất lượng cuộc sống của người dân là thước đo thành công của chương trình. Do đó, việc đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất cho các lĩnh vực văn hóa, y tế, giáo dục là nhiệm vụ cấp thiết. Tại Điện Bàn, 100% các xã cần có nhà văn hóa và khu thể thao đạt chuẩn, không chỉ về quy mô mà còn về nội dung hoạt động, thực sự trở thành trung tâm sinh hoạt cộng đồng. Hệ thống trường học các cấp phải được tầng hóa, trang bị đầy đủ thiết bị dạy học hiện đại. Các trạm y tế xã cần được đầu tư để đạt chuẩn quốc gia, đảm bảo công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu cho nhân dân. Việc hoàn thiện các thiết chế này sẽ góp phần nâng cao dân trí, củng cố đời sống văn hóa cơ sở và tạo ra một thế hệ người dân nông thôn mới phát triển toàn diện.

IV. Bí quyết nâng cao thu nhập phát triển sản xuất bền vững

Một trong những mục tiêu cốt lõi của xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam là nâng cao thu nhập người dân một cách bền vững. Để làm được điều này, không thể chỉ dựa vào đầu tư hạ tầng mà phải tập trung vào tái cơ cấu kinh tế nông thôn và phát triển sản xuất. Giải pháp trọng tâm là chuyển đổi từ sản xuất nông nghiệp nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa tập trung, theo chuỗi giá trị. Thị xã cần đẩy mạnh việc xây dựng các mô hình kinh tế hiệu quả, ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển các sản phẩm OCOP Điện Bàn mang thương hiệu địa phương. Vai trò của các hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới cần được củng cố để trở thành cầu nối giữa nông dân và doanh nghiệp, tổ chức sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Bên cạnh nông nghiệp, cần khuyến khích phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn để chuyển dịch cơ cấu lao động. Đặc biệt, việc phát huy vai trò chủ thể của người dân là yếu tố quyết định. Cần tạo cơ chế để người dân thực sự "biết, bàn, làm, kiểm tra, hưởng lợi", từ đó khơi dậy nội lực, sự sáng tạo và tinh thần tự chủ trong phát triển kinh tế gia đình, góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp.

4.1. Tái cơ cấu nông nghiệp gắn với chương trình OCOP

Tái cơ cấu ngành nông nghiệp là con đường tất yếu để nâng cao giá trị gia tăng và thu nhập. Tại thị xã Điện Bàn, định hướng này được cụ thể hóa bằng việc phát triển các vùng sản xuất chuyên canh, ứng dụng công nghệ cao và liên kết theo chuỗi giá trị. Chương trình "Mỗi xã một sản phẩm" (OCOP) là một đòn bẩy quan trọng. Việc định hướng, hỗ trợ các chủ thể kinh tế (doanh nghiệp, HTX, hộ sản xuất) xây dựng và phát triển các sản phẩm OCOP Điện Bàn không chỉ tạo ra sản phẩm chất lượng cao, có khả năng cạnh tranh mà còn góp phần xây dựng thương hiệu nông sản địa phương. Các sản phẩm này, khi được chuẩn hóa và quảng bá tốt, sẽ mở rộng thị trường tiêu thụ, mang lại nguồn thu nhập ổn định và bền vững cho người dân.

4.2. Củng cố vai trò của hợp tác xã và kinh tế trang trại

Để phát triển sản xuất quy mô lớn, việc đổi mới và phát triển các hình thức tổ chức sản xuất là yêu cầu bắt buộc. Các hợp tác xã nông nghiệp cần được củng cố, chuyển đổi hoạt động theo Luật HTX 2012, thực sự là đại diện cho lợi ích của thành viên. HTX đóng vai trò tổ chức sản xuất, cung ứng dịch vụ đầu vào, áp dụng quy trình kỹ thuật đồng bộ và kết nối tiêu thụ sản phẩm. Song song đó, cần có chính sách khuyến khích phát triển kinh tế trang trại, gia trại theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại. Sự liên kết chặt chẽ giữa kinh tế hộ, kinh tế trang trại và HTX sẽ tạo ra sức mạnh tập thể, khắc phục tình trạng sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, góp phần thực hiện thành công tiêu chí số 13 về hình thức tổ chức sản xuất.

V. Top kết quả xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn ấn tượng

Qua một thập kỷ nỗ lực, chương trình xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam đã đạt được những thành tựu toàn diện và đáng tự hào, làm thay đổi căn bản bộ mặt nông thôn. Kết quả xây dựng nông thôn mới không chỉ thể hiện qua những con số mà còn ở sự hài lòng và tin tưởng của người dân. Đến cuối năm 2015, thị xã Điện Bàn đã có 10/13 xã được công nhận đạt chuẩn, và vinh dự được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Đây là một cột mốc quan trọng, ghi nhận sự phấn đấu không ngừng của Đảng bộ, chính quyền và nhân dân toàn thị xã. Hạ tầng kinh tế - xã hội được đầu tư mạnh mẽ, với hàng trăm kilomet đường giao thông được bê tông hóa, hệ thống điện, trường, trạm được xây dựng khang trang. Đời sống người dân được cải thiện rõ rệt, thu nhập bình quân đầu người tăng cao, tỷ lệ hộ nghèo giảm sâu. Các giá trị văn hóa truyền thống được bảo tồn và phát huy, môi trường nông thôn ngày càng sáng - xanh - sạch - đẹp. Hệ thống chính trị cơ sở được củng cố, an ninh trật tự xã hội được giữ vững. Những kết quả này là minh chứng sống động cho tính đúng đắn của chủ trương xây dựng NTM và là nền tảng vững chắc để Điện Bàn tiếp tục hướng tới các mục tiêu cao hơn.

5.1. Hoàn thành vượt bậc 19 tiêu chí nông thôn mới cốt lõi

Điện Bàn đã đạt được những kết quả ấn tượng trong việc thực hiện 19 tiêu chí nông thôn mới. Về hạ tầng, 100% xã có đường ô tô đến trung tâm, hệ thống điện lưới quốc gia phủ khắp, đảm bảo an toàn. 100% trường học và trạm y tế đạt chuẩn quốc gia. Về kinh tế, thu nhập bình quân đầu người tại các xã đã vượt xa so với yêu cầu của bộ tiêu chí quốc gia, tỷ lệ hộ nghèo giảm mạnh. Đáng chú ý, 100% xã có hình thức tổ chức sản xuất hiệu quả, chủ yếu là các hợp tác xã nông nghiệp hoạt động năng động. Các tiêu chí về văn hóa, môi trường, và hệ thống chính trị cũng đều đạt và vượt chỉ tiêu. Kết quả này phản ánh sự đầu tư có trọng tâm, trọng điểm và sự nỗ lực đồng bộ trên tất cả các lĩnh vực.

5.2. Thị xã Điện Bàn về đích nông thôn mới từ năm 2015

Thành tựu nổi bật nhất là việc thị xã Điện Bàn được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới tại Quyết định số 494/QĐ-TTg ngày 29/03/2016. Đây là sự ghi nhận của Trung ương đối với một trong những địa phương đi đầu của tỉnh Quảng Nam trong phong trào này. Việc về đích sớm đã tạo ra một khí thế mới, là động lực để Điện Bàn không tự mãn với kết quả đã đạt được mà tiếp tục đặt ra mục tiêu xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu, khẳng định vị thế là một đô thị động lực ở phía Bắc của tỉnh.

VI. Hướng tới NTM nâng cao và kiểu mẫu tại Điện Bàn đến 2025

Trên nền tảng đã đạt được, xây dựng nông thôn mới tại Điện Bàn, Quảng Nam bước vào giai đoạn mới với mục tiêu cao hơn: xây dựng nông thôn mới nâng cao và nông thôn mới kiểu mẫu. Đây là giai đoạn phát triển theo chiều sâu, không chỉ tập trung vào số lượng mà chú trọng nâng cao chất lượng các tiêu chí một cách bền vững. Định hướng đến năm 2025, Điện Bàn phấn đấu có 100% số xã đạt chuẩn NTM nâng cao, trong đó có các xã đạt chuẩn NTM kiểu mẫu tiêu biểu của tỉnh. Để đạt mục tiêu này, thị xã sẽ tiếp tục hoàn thiện quy hoạch nông thôn mới gắn với quá trình đô thị hóa. Các giải pháp sẽ tập trung vào phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ, gắn với du lịch sinh thái và làng nghề. Chương trình OCOP sẽ được đẩy mạnh để tạo ra các sản phẩm chủ lực, có sức cạnh tranh cao. Đặc biệt, tiêu chí môi trường và chất lượng sống của người dân sẽ được đặt lên hàng đầu, với các mô hình khu dân cư kiểu mẫu, các tuyến đường hoa, và hệ thống xử lý rác thải sinh hoạt hiện đại. Cùng với đó, việc củng cố hệ thống chính trị, đảm bảo an ninh trật tự xã hội và phát huy dân chủ ở cơ sở sẽ là nhiệm vụ thường xuyên, liên tục, đảm bảo sự phát triển hài hòa, toàn diện.

6.1. Mục tiêu và lộ trình xây dựng xã NTM nâng cao kiểu mẫu

Lộ trình của thị xã Điện Bàn được xác định rõ ràng: tập trung nguồn lực để đầu tư giữ vững và nâng cao chất lượng các tiêu chí ở các xã đã đạt chuẩn, đồng thời hỗ trợ các xã còn lại hoàn thành mục tiêu. Giai đoạn 2021-2025, mục tiêu là 100% các xã xây dựng đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao, và lựa chọn một số xã có điều kiện để xây dựng thành công mô hình nông thôn mới kiểu mẫu với những tiêu chí vượt trội về cảnh quan, môi trường, thu nhập và văn hóa. Việc xây dựng các khu dân cư nông thôn mới kiểu mẫu sẽ là hạt nhân để nhân rộng, tạo ra phong trào thi đua sâu rộng trong toàn dân, hướng đến một nông thôn Điện Bàn thực sự đáng sống.

6.2. Giải pháp then chốt cho giai đoạn phát triển chiều sâu

Để thực hiện các mục tiêu trên, Điện Bàn cần các giải pháp mang tính đột phá. Thứ nhất, hoàn thiện cơ chế, chính sách để thu hút mạnh mẽ hơn nữa doanh nghiệp đầu tư vào nông nghiệp, nông thôn. Thứ hai, đẩy mạnh chuyển đổi số trong nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới thông minh. Thứ ba, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là đào tạo nghề cho lao động nông thôn để đáp ứng yêu cầu của thị trường. Cuối cùng, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc từ cơ sở, đảm bảo nguồn vốn xây dựng NTM được sử dụng hiệu quả, minh bạch. Đây là những giải pháp then chốt để chương trình đi vào chiều sâu, mang lại hiệu quả thực chất và bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI 1. Các khái niệm cơ bản về nông thôn, nông thôn mới, xây dựng nông thôn mới 1. Nông thôn, nông thôn mới 1. Khái niệm nông thôn Nông thôn là danh từ mà lâu nay có nhiều quan niệm cũng như có những cách hiểu khác nhau, do điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia có những điểm không giống nhau và đặc thù riêng, nên chưa có sự thống nhất chung về quan niệm nông thôn.

Đối với Việt Nam, khái niệm nông thôn được quy định tại Thông tư số 54/2009/TT-BNNPTNT ngày 21/8/2009 của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cụ thể: ‘‘Nông thôn được hiểu là phần lãnh thổ không thuộc nội thành, nội thị các thành phố, thị xã, thị trấn được quản lý bởi cấp hành chính cơ sở là ủy ban nhân dân xã” [5]. Theo Nghị định số 57/2018/NĐ-CP của Chính phủ qui định: “Vùng nông thôn là khu vực địa giới hành chính không bao gồm địa bàn phường thuộc thị xã, quận và thành phố”. Nông thôn Việt Nam là khái niệm chung để chỉ những vùng đất trên lãnh thổ Việt Nam, nơi người dân sinh sống chủ yếu bằng nông nghiệp [30]. Các nhà kinh tế và xã hội học lại đưa ra khái niệm tổng quát về vùng nông thôn như sau: “Nông thôn là vùng khác với thành thị, ở đó một cộng đồng chủ yếu là nông dân sống và làm việc, có mật độ dân cư thấp, có kết cấu hạ tầng kém phát triển hơn, có trình độ dân trí, trình độ tiếp cận thị trường và sản xuất hàng hóa kém hơn”.

Từ những quan niệm trên có thể khái quát cụ thể hơn về nông thôn: - Điều kiện tự nhiên: Có nhiều tài nguyên đất đai, khoán sản và chủ yếu phục vụ cho sản xuất nông nghiệp (trồng trọt, chăn nuôi và nuôi trồng thủy sản v.v…) - Nông thôn phát triển thiếu quy hoạch, kết cấu hạ tầng nông thôn yếu kém, cảnh quan môi trường nông thôn ngày càng bị ô nhiểm. Địa bàn dân cư được bố trí 12 còn thưa thớt; hạ tầng giao thông và điện chiếu sáng thiếu sự đầu tư và chưa được đồng bộ, nhà cửa nhân dân chưa được tầng hóa. - Người dân chủ yếu sống và làm nghề nông nghiệp, chỉ có một bộ phận người dân là công nhân hoặc thương mại, dịch vụ; Đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn còn thấp, tỷ lệ hộ nghèo cao; chênh lệch giàu nghèo cao hơn so với thành thị. - Văn hóa xã hội mang nhiều nét đặc trưng tuyền thống, như nhiều đình làng, khu di tích lịch sử, bảo toàn v., nếp sống văn hóa ứng xử của người dân mang đậm tính làng quê, chân chất, sống có tình làng, nghĩa xóm, dòng tộc.

Khái niệm nông thôn mới Hiện nay có rất nhiều quan niệm và có nhiều cách tiếp cận về nông thôn mới, do đặc thù về sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của từng quốc gia, từng vùng miền khác nhau, có nhiều quan niệm về nông thôn mới khác nhau. Tuy nhiên theo cách nhìn nhận khái quát chung thì nông thôn mới được hiểu là nông thôn mà trong đó đời sống vật chất, văn hoá, tinh thần của người dân không ngừng được nâng cao, giảm dần sự cách biệt giữa nông thôn và thành thị. Nông dân được đào tạo, được tiếp thu các tiến bộ khoa học - kỹ thuật tiên tiến, có bản lĩnh chính trị vững vàng, đóng vai trò làm chủ trong thực hiện chính sách xây dựng nông thôn mới. Theo quy định tại Nghị quyết 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Trung ương Đảng khóa X, nông thôn mới là nông thôn có kinh tế phát triển toàn diện, bền vững, cơ sở hạ tầng được xây dựng đồng bộ, hiện đại, phát triển theo quy hoạch, gắn kết hợp lý giữa nông nghiệp với công nghiệp, dịch vụ và đô thị theo quy hoạch; xã hội nông thôn ổn định, giàu bản sắc văn hoá dân tộc, môi trường sinh thái được bảo vệ.

Sức mạnh của cả hệ thống chính trị được nâng cao, đảm bảo giữ vững an ninh chính trị và trật tự xã hội. Vậy nông thôn mới được hiểu là nông thôn khác biệt với nông thôn kiểu cũ, nghĩa là nông thôn mà ở đó kinh tế phát triển toàn diện, kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội được đầu tư hoàn thiện, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao, trình độ khoa học kỹ thuật phát triển mạnh; văn hóa, xã hội phát triển và vẫn giữ được bản sắc đặc trưng riêng của dân tộc, vùng miền; cảnh quan môi trường 13 sáng - xanh - sạch đẹp, môi trường sinh thái được bảo vệ và không bị ô nhiễm; hệ thống chính trị nâng cao và vững mạnh; an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội được đảm bảo, ổn định. Xây dựng nông thôn mới 1. Khái niệm xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới là cuộc cách mạng và cuộc vận động lớn để cộng đồng dân cư ở nông thôn đồng lòng xây dựng xã, thôn, gia đình của mình khang trang, sạch đẹp; phát triển sản xuất toàn diện (nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ); có nếp sống văn hoá, môi trường và an ninh nông thôn được đảm bảo; thu nhập, đời sống vật chất, tinh thần của người dân được nâng cao.

Xây dựng nông thôn mới là nhiệm vụ lớn của toàn Đảng, toàn dân và của cả hệ thống chính trị; trong đó Đảng lãnh đạo đề ra chủ trương, định hướng về cơ chế chính sách; Nhà nước quản lý, điều hành; nhân dân đóng vai trò làm chủ trong quá trình triển khai thực hiện. Nhằm xây dựng nông thôn mới một cách toàn diện về phát triển kinh tế-xã hội; chính trị và an ninh quốc phòng; Đồng thời, tạo sự đoàn kết thống nhất chung của toàn dân, tích cực trong việc xây dựng nông thôn phát triển giàu đẹp, dân chủ, văn minh và bền vững. Đặc trưng của xây dựng nông thôn mới Xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020 theo tinh thần Nghị quyết số 26-NQ/TW ngày 05/8/2008 của Trung ương Đảng khóa X và Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 4/6/2010 của thủ tướng Chính phủ, được thể hiện thông qua những đặc trưng: - Phát triển kinh tế, đời sống vật chất và tinh thần của người dân nông thôn được nâng cao. - Nông thôn phát triển theo quy hoạch, kết cấu hạ tầng, kinh tế - xã hội hiện đại, môi trường sinh thái được bảo vệ.

- An ninh tốt, quản lý dân chủ. - Chất lượng hệ thống chính trị được nâng lên. Nguyên tắc xây dựng nông thôn mới 14 Theo thông tư liên tịch số 26/2011/TTLT-BNNPTNT-BKHĐT-BTC ngày 13/04/2011 của Bộ Nông nghiệp PTNT, Bộ Kế hoạch-Đầu tư và Bộ Tài chính đã đề ra những nguyên tắc cơ bản về xây dựng nông thôn mới sau: - Các nội dung, hoạt động của Chương trình xây dựng nông thôn mới phải hướng tới mục tiêu thực hiện đạt 19 tiêu chí của Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới được ban hành tại Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2009 của Thủ tướng Chính phủ. - Xây dựng nông thôn mới theo phương châm phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng dân cư địa phương là chính, Nhà nước đóng vai trò định hướng, ban hành các tiêu chí, quy chuẩn, đặt ra các chính sách, cơ chế hỗ trợ, hướng dẫn.

Các hoạt động cụ thể do chính cộng đồng người dân ở thôn, xã bàn bạc dân chủ để quyết định và tổ chức thực hiện. - Thực hiện trên cơ sở kế thừa và lồng ghép các chương trình mục tiêu quốc gia, chương trình hỗ trợ có mục tiêu, các chương trình dự án khác đang triển khai ở nông thôn, có bổ sung dự án hỗ trợ đối với các lĩnh vực cần thiết; có cơ chế, chính sách khuyến khích mạnh mẽ đầu tư của các thành phần kinh tế, huy động đóng góp của các tầng lớp dân cư. - Thực hiện gắn với các quy hoạch, kế hoạch phát triển KT-XH, đảm bảo quốc phòng, an ninh của mỗi địa phương; có quy hoạch và cơ chế đảm bảo cho phát triển theo quy hoạch. - Là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội; cấp ủy Đảng, chính quyền đóng vai trò chỉ đạo, điều hành quá trình xây dựng quy hoạch, đề án, kế hoạch và tổ chức thực hiện.

Mặt trận tổ quốc và các tổ chức chính trị, xã hội vận động mọi tầng lớp nhân dân phát huy vai trò chủ thể trong xây dựng NTM. Để thực hiện đạt được mục tiêu về xây dựng nông thôn mới theo bộ tiêu chí của Thủ tướng Chính phủ thì cần phải đảm bảo các nguyên tắc trên. Nội dung chính sách xây dựng nông thôn mới Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 491/QĐ-TTg ngày 16 tháng 4 năm 2009 về Bộ tiêu chí Quốc gia xây dựng nông thôn mới [37], bao gồm 5 nhóm nội dung và 19 tiêu chí, cụ thể sau: 15 + Quy hoạch : Tiêu chí số 1 về Quy hoạch và thực hiện quy hoạch + Hạ tầng Kinh tế - xã hội : Tiêu chí 2 Giao thông; Tiêu chí số 3 Thủy thợi; Tiêu chí số 4 Điện; Tiêu chí số 5 Trường học; Tiêu chí số 6 Cơ sở vật chất văn hóa; Tiêu chí số 7 Chợ nông thôn; Tiêu chí số 8 Bưu Điện; Tiêu chí số 9 Nhà ở dân cư. + Kinh tế và tổ chức sản xuất: Tiêu chí 10 Thu nhập; Tiêu chí số 11 Hộ nghèo; Tiêu chí số 12 Cơ cấu lao động; Tiêu chí số 13 Hình thức tổ chức sản xuất.

+ Văn hóa - xã hội và môi trường: Tiêu chí số 14 Giáo dục; Tiêu chí số 15 Y tế; Tiêu chí số 16 Văn hóa; Tiêu chí 17 Môi trường. + Hệ thống Chính trị: Tiêu chí số18 Hệ thống tổ chức chính trị xã hội vững mạnh; Tiêu chí số 19 An ninh, trận tự xã hội. - Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04 tháng 6 năm 2010 về Phê duyệt Chương trình mục tiêu Quốc gia xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2010-2020 [38] bao gồm 11 nội dung, cụ thể sau: + Nội dung 1: Quy hoạch xây dựng nông thôn mới Mục tiêu là đạt yêu cầu tiêu chí số 1 của Bộ tiêu chí quốc gia xây dựng nông thôn mới. Đến năm 2011, cơ bản phủ kín quy hoạch xây dựng nông thôn mới trên địa bàn cả nước làm cơ sở đầu tư xây dựng nông thôn mới.