Luận Văn: Xây Dựng Mô Hình Quản Lý Chất Lượng Giống Cây Thuốc

Xây dựng mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc là một đề tài nghiên cứu cấp bộ do Viện Dược liệu thực hiện từ năm… 166 trang · Viện Dược liệu · 2007.

• Tác giả: Nguyễn Văn Thuận
• Trường học: Viện Dược liệu
• Chuyên ngành: Quản lý chất lượng giống cây thuốc
• Đề tài: Xây dựng mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc hiệu quả
• Loại tài liệu: báo cáo kết quả nghiên cứu đề tài cấp bộ
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Những chữ viết tắt
• Tóm tắt các kết quả nổi bật của đề tài
• 1. Phần mở đầu
• 1.1. Mục tiêu của đề tài
• 2. Tổng quan tài liệu
• 2.1. Vật liệu khởi đầu
• 2.2. Xác định đúng phương pháp chọn tạo giống
• 3. Vật liệu, địa điểm, nội dung và Phương pháp nghiên cứu
• 3.1. Vật liệu nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu của đề tài
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 4. Kết quả nghiên cứu và bàn luận
• 4.1. Cây kim tiền thảo
• 4.2. Xây dựng mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc
• 4.2.1. Mạng lưới các cơ sở nghiên cứu về giống cây thuốc hiện có của ngành Y tế
• 4.2.2. Một số thành quả về công tác giống cây thuốc trong thời gian qua
• 4.2.3. Định hướng phát triển công tác giống cây thuốc
• 4.2.4. Dự thảo quy định tạm thời về quản lý chất lượng giống cây thuốc
• 4.2.4.1. Phần I: Những quy định chung
• 4.2.4.2. Phần II: Quản lý và sử dụng nguồn gen và giống cây thuốc
• 4.2.4.3. Phần III: Tuyển chọn, khảo nghiệm, xét duyệt và công nhận giống
• 4.2.4.4. Phần IV: Sản xuất, kinh doanh, trao đổi giống ở trong nước và ngoài nước
• 4.2.4.5. Phần V: Kiểm định, kiểm nghiệm và cấp giấy chứng chỉ giống
• 4.2.4.6. Phần VI: Chính sách về giống cây thuốc
• 4.2.4.7. Phần VII: Quản lý nhà nước về giống cây thuốc
• 4.2.4.8. Phần VIII: Điều khoản thi hành
• 6. Kết luận và đề nghị
• Tài liệu tham khảo
• Danh sách tác giả của đề tài KH&CN cấp Bộ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc

Xây dựng mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc là một đề tài nghiên cứu cấp bộ do Viện Dược liệu thực hiện từ năm 2003 đến 2006. Mục tiêu chính của đề tài là chọn lọc và quản lý chất lượng giống cho 20 loại cây thuốc quan trọng, nhằm nâng cao năng suất và chất lượng dược liệu. Đề tài đã xây dựng các quy trình sản xuất giống, tiêu chuẩn giống, và đề xuất mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc phù hợp với thực tiễn sản xuất tại Việt Nam.

1.1. Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

Mục tiêu của đề tài là chọn lọc giống cho 20 loại cây thuốc, xây dựng quy trình sản xuất giống, và đề xuất các quy định quản lý chất lượng giống cây thuốc. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các cây thuốc như sả hoa hồng, mướp đắng, hoài sơn, và kim tiền thảo. Các phương pháp chọn giống được áp dụng bao gồm chọn giống hỗn hợp, chọn bông trên hàng, và chọn giống đối với cây sinh sản vô tính.

1.2. Tổng quan tài liệu và phương pháp nghiên cứu

Đề tài dựa trên các nghiên cứu về nguồn gen và phương pháp chọn giống cây trồng. Các vật liệu khởi đầu được thu thập từ nhiều vùng sinh thái khác nhau, bao gồm cả cây trồng và cây hoang dại. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thí nghiệm đồng ruộng được bố trí theo phương pháp khối ngẫu nhiên (RBD), và số liệu được xử lý bằng chương trình IRRISTAT 4.

II. Kết quả nghiên cứu và đóng góp của đề tài

Đề tài đã chọn lọc được 20 giống cây thuốc mới với các tính trạng ưu việt về năng suất và chất lượng dược liệu. Các giống mới này có năng suất cao hơn so với giống cũ, đáp ứng nhu cầu sản xuất dược liệu trong nước và xuất khẩu. Đề tài cũng đã đề xuất mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc, bao gồm các quy định về tuyển chọn, khảo nghiệm, và công nhận giống.

2.1. Chọn lọc giống và xây dựng tiêu chuẩn giống

Đề tài đã chọn lọc giống cho 20 loại cây thuốc, bao gồm sả hoa hồng, mướp đắng, và kim tiền thảo. Các giống mới được chọn lọc có năng suất và chất lượng dược liệu cao hơn so với giống cũ. Các tiêu chuẩn giống được xây dựng dựa trên các đặc điểm nông sinh học và chất lượng dược liệu của từng loại cây.

2.2. Đề xuất mô hình quản lý chất lượng giống

Đề tài đã đề xuất mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc, bao gồm các quy định về tuyển chọn, khảo nghiệm, và công nhận giống. Mô hình này được xây dựng dựa trên kinh nghiệm thực tiễn và các quy định hiện hành về quản lý chất lượng giống cây trồng của ngành nông nghiệp.

III. Ứng dụng và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Đề tài đã góp phần đưa công tác giống cây thuốc vào nền nếp, tăng cường chất lượng và năng suất dược liệu. Các giống mới được chọn lọc đã được áp dụng vào sản xuất, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Đề tài cũng đã đào tạo được 2 thạc sĩ về chọn tạo giống cây thuốc, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu trong lĩnh vực này.

3.1. Ứng dụng trong sản xuất dược liệu

Các giống mới được chọn lọc đã được áp dụng vào sản xuất dược liệu, mang lại hiệu quả kinh tế cao. Các giống này có năng suất và chất lượng dược liệu cao hơn so với giống cũ, đáp ứng nhu cầu sản xuất trong nước và xuất khẩu.

3.2. Đào tạo và nâng cao năng lực nghiên cứu

Đề tài đã đào tạo được 2 thạc sĩ về chọn tạo giống cây thuốc, góp phần nâng cao năng lực nghiên cứu trong lĩnh vực này. Các nghiên cứu sinh đã tham gia vào quá trình chọn lọc giống và xây dựng tiêu chuẩn giống, mang lại kinh nghiệm thực tiễn quý báu.

Nội dung chính

Báo cáo Nghiên cứu: Xây dựng Mô hình Quản lý Chất lượng Giống Cây thuốc và Tuyển chọn 20 Loài Dược liệu Tiêu biểu tại Việt Nam

---

Tóm tắt nghiên cứu (200-250 từ)

• Câu hỏi nghiên cứu chính: Làm thế nào để thiết lập mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc đồng bộ, đồng thời tuyển chọn thành công các dòng giống ưu việt, chuẩn hóa tiêu chuẩn cơ sở và quy trình kỹ thuật sản xuất giống cho các loài dược liệu chủ lực tại Việt Nam?
• Phương pháp tiếp cận: Đề tài tiến hành phân loại phương thức sinh sản và thụ phấn của 20 loài cây thuốc; áp dụng linh hoạt ba phương pháp chọn giống kinh điển: chọn dòng vô tính (Clonal selection), chọn bông trên hàng (Ear-to-row selection) và chọn lọc hỗn hợp (Mass selection). Thí nghiệm đồng ruộng được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (RBD), xử lý số liệu bằng IRRISTAT 4.0 và kiểm nghiệm hoạt chất theo Dược điển Việt Nam.
• Kết quả then chốt: Tuyển chọn thành công các dòng giống ưu thế cho 20 loài dược liệu (tiêu biểu như giống Hoài sơn dòng 3 đạt 14,05 tấn tươi/ha; giống Địa liền ĐL1 đạt 14,10 tấn củ/ha, vượt trội 20–37% so với đối chứng). Xây dựng hoàn chỉnh 20 quy trình kỹ thuật sản xuất giống sơ bộ, 20 bộ tiêu chuẩn giống cơ sở và Dự thảo 8 phần về Quy định quản lý chất lượng giống cây thuốc cấp ngành Y tế.
• Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài đặt nền móng đưa công tác giống cây thuốc vào nền nếp pháp lý và khoa học, cung cấp nguồn giống sạch, giàu hoạt chất, đảm bảo chất lượng nguyên liệu cho ngành công nghiệp Dược Việt Nam.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng (300-350 từ)

Giống cây trồng là vật tư kỹ thuật đóng vai trò tiên quyết quyết định năng suất, chất lượng và hiệu quả kinh tế trong sản xuất nông nghiệp. Đối với cây thuốc – nhóm cây công nghiệp đặc thù có giá trị y dược và kinh tế cao – chất lượng giống không chỉ dừng lại ở năng suất sinh khối mà còn quyết định trực tiếp bởi hàm lượng và tỷ lệ hoạt chất sinh học chữa bệnh.

Trong suốt nhiều thập kỷ, công tác sản xuất dược liệu tại Việt Nam đối mặt với nhiều bất cập lớn:

1. Nguồn giống bị thoái hóa nghiêm trọng, tỷ lệ lẫn tạp cao, sâu bệnh phổ biến;
2. Tình trạng nhầm lẫn loài thực vật diễn ra phổ biến (điển hình như việc nhầm lẫn loài Hoài sơn chính thức Dioscorea persimilis với các loài củ cọc, khoai vạc Dioscorea alata);
3. Thiếu khung pháp lý và tiêu chuẩn quốc gia riêng biệt để quản lý, chứng nhận và lưu thông giống dược liệu, bởi các quy định nông nghiệp thuần túy chưa bao quát được các chỉ tiêu hoạt chất dược lý.

Trước đòi hỏi cấp thiết từ thực tiễn sản xuất và chiến lược phát triển dược liệu quốc gia hướng tới chuẩn mực GACP-WHO, Bộ Y tế đã giao Viện Dược liệu chủ trì thực hiện đề tài cấp Bộ: "Xây dựng mô hình quản lý chất lượng giống cây thuốc" (Mã số đề tài: 6813, do TS. Nguyễn Văn Thuận làm chủ nhiệm).

Nghiên cứu có tính cấp bách và ý nghĩa then chốt, giải quyết toàn diện bài toán từ thu thập, bảo tồn nguồn gen, ứng dụng kỹ thuật di truyền chọn giống đến thiết lập hành lang pháp lý quản lý chất lượng hạt giống, hom giống trên phạm vi cả nước.

---

Methodology và approach (350-400 từ)

Nghiên cứu được thiết kế công phu, bài bản, kết hợp giữa điều tra nông sinh học, di truyền chọn giống thực nghiệm và phân tích hóa dược tại hệ thống các Trạm/Trung tâm thực nghiệm của Viện Dược liệu (Sa Pa, Tam Đảo, Thanh Hóa, Hà Nội, Hòa Bình).

                             [20 Loài Cây Thuốc Nghiên Cứu]
                                            |
        +-----------------------------------+-----------------------------------+
        |                                   |                                   |
[Sinh sản vô tính]                 [Sinh sản hữu tính]                [Phối hợp vô tính/hữu tính]
  - Bán hạ, Hoài sơn,                - Sả hoa hồng, Mã đề,             - Trạch tả, Ba kích,
    Địa liền, Sả,                      Mướp đắng, Dừa cạn,               Kim tiền thảo, Húng quế,
    Cúc hoa vàng                       Ích mẫu, Nhân trần...             Lão quan thảo, Cúc hoa vàng
        |                                   |                                   |
[Chọn dòng vô tính]                 +-------+-------+                  [Phương pháp phối hợp]
(Clonal Selection)                  |               |
                       [Thụ phấn chéo]     [Tự thụ phấn]
                              |                   |
                     [Chọn bông trên hàng]  [Chọn hỗn hợp]
                      (Ear-to-row Select)   (Mass Selection)

1. Phân loại sinh học và chiến lược chọn giống

Căn cứ vào đặc tính sinh sản và phương thức thụ phấn, 20 đối tượng nghiên cứu được phân nhóm rõ ràng để áp dụng phương pháp chọn tạo thích hợp:

• Phương pháp chọn dòng vô tính (Clonal selection): Áp dụng cho các loài nhân giống sinh dưỡng bằng củ, hom, mầm như Hoài sơn (Dioscorea persimilis), Địa liền (Kaempferia galanga), Bán hạ, Cúc hoa vàng, Sả.
• Phương pháp chọn bông trên hàng (Ear-to-row selection): Áp dụng cho nhóm cây thụ phấn chéo như Sả hoa hồng, Mã đề, Mướp đắng, Trạch tả, Kim tiền thảo, Ba kích, Lão quan thảo, Hương nhu tía, Cúc gai dài.
• Phương pháp chọn lọc hỗn hợp (Mass selection): Áp dụng cho nhóm cây tự thụ phấn như Dừa cạn, Huyền sâm, Húng quế, Diệp hạ châu, Nhân trần, Ích mẫu.

2. Thu thập vật liệu khởi đầu và bố trí thí nghiệm

• Vật liệu: Thu thập đa dạng các nguồn gen từ quần thể hoang dại và giống trồng bản địa tại các vùng sinh thái đặc thù (Lào Cai, Vĩnh Phúc, Hòa Bình, Phú Thọ, Hưng Yên, Nghệ An, Đắk Lắk...).
• Bố trí thí nghiệm: Toàn bộ thí nghiệm so sánh đồng ruộng được thiết kế theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh (Randomized Block Design - RBD) với các công thức lặp lại, có đối chứng (ĐC) từ các giống đang sản xuất đại trà.
• Xử lý số liệu & Đánh giá chất lượng: Số liệu nông sinh học được xử lý thống kê phương sai bằng phần mềm chuyên dụng IRRISTAT 4.0. Các chỉ tiêu hàm lượng tinh dầu, hoạt chất (geraniol, silymarin, alkaloid, phyllanthin...) được định lượng nghiêm ngặt theo phương pháp chuẩn quy định trong Dược điển Việt Nam.

---

Phát hiện chính (400-450 từ)

Nghiên cứu mang lại nhiều kết quả thực nghiệm có giá trị khoa học và giá trị thương mại hóa cao:

1. Chọn lọc thành công 20 bộ giống ưu việt vượt trội về năng suất và phẩm chất

• Hoài sơn (Dioscorea persimilis): Tuyển chọn trong 20 mẫu thu thập để tìm ra Mẫu số 3 có thân nhẵn hơi cạnh, lá hình tim dài. Mẫu này vượt trội ở mọi chỉ tiêu: số lá (35,2 lá/cây), đường kính củ (4,06 cm), năng suất củ tươi đạt 14,058 tấn/ha (so với đối chứng chỉ đạt 10,230 tấn/ha, tăng hơn 37,4%). Củ nạc, thẳng, ruột trắng thơm đặc trưng của dược liệu chuẩn.
• Địa liền (Kaempferia galanga): Qua tuyển chọn từ 25 dòng vô tính, Dòng số 15 (Giống ĐL1) biểu hiện tính trạng nổi bật nhất: số củ đạt 28,2 củ/khóm, đường kính củ 3,6 cm, năng suất củ tươi đạt 14,101 tấn/ha (vượt xa giống đại trà đối chứng chỉ đạt 11,778 tấn/ha, tăng 19,7%), tỷ lệ củ đạt chuẩn dược liệu trên 80%.
• Sả hoa hồng (Cymbopogon martinii): Dòng chọn lọc cho năng suất tinh dầu vượt bậc, tỷ lệ Geraniol trong tinh dầu đạt 78–82%, Geranyl acetate đạt 8–10%.
• Cúc gai dài, Dừa cạn, Kim tiền thảo: Các giống tuyển chọn thể hiện khả năng kháng bệnh mấn/thối rễ cao, sinh trưởng khỏe, hàm lượng hoạt chất nhóm Flavonolignan (Silymarin) và Alkaloid tăng từ 15–23% so với giống gốc.

Năng suất củ tươi thực nghiệm (Tấn/ha)
------------------------------------------------------------
Hoài sơn Dòng 3 : [||||||||||||||||||||||||||||] 14.06 Tấn/ha  (+37.4%)
Hoài sơn Đối chứng: [||||||||||||||||||||] 10.23 Tấn/ha

Địa liền Giống ĐL1: [||||||||||||||||||||||||||||] 14.10 Tấn/ha  (+19.7%)
Địa liền Đối chứng: [|||||||||||||||||||||||] 11.78 Tấn/ha
------------------------------------------------------------

2. Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật sản xuất giống sơ bộ

Xây dựng 20 quy trình hoàn chỉnh từ khâu chuẩn bị hom giống/hạt giống, giá thể vườn ươm, mật độ gieo trồng, chế độ bón lót – bón thúc N-P-K theo từng chu kỳ sinh trưởng, đến các biện pháp phòng trừ sâu hại sinh học và kỹ thuật bảo quản hạt giống, củ giống trong cát ẩm (duy trì tỷ lệ nảy mầm trên 90–95%).

3. Ban hành bộ tiêu chuẩn cơ sở và Khung quy định quản lý chất lượng giống cây thuốc

Xây dựng thành công Dự thảo quy định tạm thời về quản lý chất lượng giống cây thuốc gồm 8 phần chi tiết:

• Phần I - II: Quy định chung và Quản lý, sử dụng nguồn gen;
• Phần III - IV: Tuyển chọn, khảo nghiệm, xét duyệt, công nhận giống và quy chế lưu thông, xuất nhập khẩu;
• Phần V - VI: Kiểm định, kiểm nghiệm, cấp giấy chứng chỉ giống và chính sách hỗ trợ;
• Phần VII - VIII: Quản lý nhà nước và điều khoản thi hành cấp Bộ Y tế.

---

Đóng góp khoa học (250-300 từ)

1. Đóng góp về mặt lý thuyết và phương pháp luận

• Đề tài đã hệ thống hóa cơ sở khoa học di truyền cho các loài dược liệu nhiệt đới và cận nhiệt đới tại Việt Nam; xác định chính xác cơ chế sinh sản và thụ phấn của 20 loài cây thuốc làm kim chỉ nam cho các chương trình lai tạo, chọn lọc thế hệ sau.
• Ứng dụng thành công các công cụ di truyền quần thể kết hợp kỹ thuật nhân giống in vitro (nuôi cấy mô tế bào soma trên Bán hạ, Húng quế, Hương nhu tía) nhằm nâng cao hệ số nhân giống sạch bệnh.

2. Giá trị thực tiễn và quản lý nhà nước

• Xóa bỏ nhầm lẫn thực vật học: Phân định rõ ràng loài Hoài sơn chuẩn y học cổ truyền (Dioscorea persimilis) với các loài khoai thứ cấp, bảo vệ tính chính xác của bài thuốc cổ truyền.
• Cung cấp giải pháp trọn gói: Đề tài cung cấp cho ngành Dược gói giải pháp đồng bộ gồm Giống tốt – Tiêu chuẩn kỹ thuật – Quy trình canh tác chuẩn – Khung pháp lý quản lý.
• Đào tạo nhân lực: Góp phần đào tạo 02 Thạc sĩ khoa học chuyên ngành chọn tạo giống cây thuốc và công bố nhiều bài báo chuyên ngành trên Tạp chí Dược liệu.

---

Đối tượng quan tâm (200-250 từ)

• Các nhà khoa học & Cơ quan nghiên cứu Dược liệu: Nguồn tài liệu tham khảo nền tảng về đặc tính nông sinh học, hệ số di truyền, cơ cấu mẫu giống và phương pháp khảo nghiệm đồng ruộng cho cây thuốc.
• Doanh nghiệp Dược phẩm & Hợp tác xã nông nghiệp: Hướng dẫn ứng dụng trực tiếp quy trình sản xuất giống chuẩn, kỹ thuật ươm trồng đạt năng suất hoạt chất tối đa, phục vụ xây dựng các vùng trồng dược liệu đạt chuẩn GACP-WHO.
• Cơ quan Quản lý Nhà nước (Bộ Y tế, Cục Quản lý Y Dược Cổ truyền): Khung cơ sở khoa học và pháp lý hoàn chỉnh để xây dựng, ban hành các Thông tư, Quy chuẩn Kỹ thuật Quốc gia (QCVN) về kiểm định, chứng nhận và lưu thông hạt giống/củ giống cây thuốc.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phát hiện quan trọng nhất của đề tài là gì?

Phát hiện quan trọng nhất là chọn tạo thành công các dòng giống ưu việt cho 20 loài dược liệu với năng suất củ/tinh dầu vượt trội từ 19–37% so với giống đại trà, đồng thời thiết lập khung pháp lý dự thảo 8 phần quản lý giống cây thuốc cấp ngành Y tế.

2. Phương pháp chọn giống cây thuốc có điểm gì khác biệt so với cây lương thực?

Cây thuốc đòi hỏi chỉ tiêu đánh giá kép: vừa phải đạt năng suất sinh khối (củ, thân, lá), vừa phải kiểm soát nghiêm ngặt hàm lượng hoạt chất dược lý (tinh dầu, alkaloid, flavonoid) theo tiêu chuẩn Dược điển. Do đó, việc chọn giống phải kết hợp đồng thời giữa khảo nghiệm đồng ruộng (RBD) và phân tích hóa dược chuyên sâu.

3. Kết quả của nghiên cứu có khả năng nhân rộng không?

Hoàn toàn khả thi và có tính ứng dụng cao. 20 quy trình kỹ thuật sản xuất giống và tiêu chuẩn cơ sở được thiết kế phù hợp với điều kiện sinh thái nhiều vùng trồng trọng điểm (đồng bằng, trung du, miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ), dễ dàng chuyển giao cho nông dân và hợp tác xã.

4. Tiêu chuẩn giống Hoài sơn và Địa liền tuyển chọn yêu cầu những gì?

• Hoài sơn: Khối lượng hom giống 40–60g, tỷ lệ nảy mầm >95%, thời gian sinh trưởng 300–310 ngày, năng suất củ tươi >14 tấn/ha.
• Địa liền (ĐL1): Khối lượng củ giống 5–6g, tỷ lệ nảy mầm >90%, nhiệt độ nảy mầm tối ưu 30–32°C, năng suất củ tươi >14 tấn/ha, tỷ lệ củ đạt tiêu chuẩn dược liệu >80%.

5. Hướng phát triển tiếp theo của nghiên cứu này là gì?

Mở rộng khảo nghiệm đa vùng sinh thái, ứng dụng chỉ thị phân tử (DNA barcode, phân tích MAS) để bảo hộ bản quyền giống, và hoàn thiện hồ sơ công nhận giống cây trồng mới cấp Quốc gia.

---

Kết luận (150 từ)

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ do TS. Nguyễn Văn Thuận và tập thể khoa học Viện Dược liệu thực hiện là một công trình mang tính tiên phong, giải quyết dứt điểm các "điểm nghẽn" trong công tác giống dược liệu tại Việt Nam. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp chọn tạo di truyền, phân tích hóa học và chuẩn hóa thể chế, nghiên cứu đã cung cấp bộ 20 giống cây thuốc ưu việt cùng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật vững chắc. Đây là tiền đề cốt lõi giúp ngành Dược Việt Nam chủ động nguồn nguyên liệu chuẩn hóa, nâng cao giá trị chuỗi dược liệu dân tộc và hội nhập sâu rộng với tiêu chuẩn quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Bé Y tÕ B¸o c¸o kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ò tµi cÊp bé Tªn ®Ò tµi: X©y dùng m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. NguyÔn V¨n ThuËn C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: ViÖn D−îc liÖu M· sè ®Ò tµi: 6813 17/4/2008 N¨m 2007 Bé Y tÕ B¸o c¸o kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ò tµi cÊp bé Tªn ®Ò tµi: X©y dùng m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. NguyÔn V¨n ThuËn C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: ViÖn D−îc liÖu CÊp qu¶n lý: Bé Y tÕ M· sè ®Ò tµi: Thêi gian thùc hiÖn: Tõ th¸ng 10 n¨m 2003 ®Õn th¸ng 10 n¨m 2006 Tæng kinh phÝ thùc hiÖn ®Ò tµi: 300 TriÖu ®ång ViÖt Nam. Trong ®ã: Kinh phÝ SNKH: 300 TriÖu ®ång ViÖt Nam.

Nguån kh¸c: N¨m 2007 II B¸o c¸o kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ò tµi cÊp Bé 1. Tªn ®Ò tµi: X©y dùng m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc 2. Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: ViÖn D−îc liÖu 4.

C¬ quan qu¶n lý ®Ò tµi: Bé Y tÕ 5. Phã chñ nhiÖm ®Ò tµi: 7. Danh s¸ch nh÷ng ng−êi thùc hiÖn chÝnh: 1. Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS.

NguyÔn V¨n ThuËn; Phô tr¸ch c©y l·o quan th¶o 2. Lª Khóc H¹o; Phô tr¸ch c©y m−íp ®¾ng, b¸n h¹ 3. NguyÔn ThÞ Hoµ; Phô tr¸ch c©y nh©n trÇn 4. Ph¹m V¨n ý; Phô tr¸ch c©y kim tiÒn th¶o, h−¬ng nhu tÝa 5.

NguyÔn ThÞ Th−; Phô tr¸ch c©y s¶ hoa hång, m· ®Ò 6. Ph¹m Xu©n Lu«n; Phô tr¸ch c©y ba kÝch, s¶ 7. NguyÔn Xu©n Tr−êng; Phô tr¸ch c©y tr¹ch t¶ 8. §oµn ThÞ Thanh Nhµn, ThS.

TrÇn ThÞ Liªn; Phô tr¸ch c©y cóc hoa vµng 9. Hoµng V¨n §Þnh; Phô tr¸ch c©y huyÒn s©m 10. Phan ThÞ Sang; Phô tr¸ch c©y dõa c¹n 11. NguyÔn ThÞ TuÊn; Phô tr¸ch c©y hoµi s¬n 12.

§inh V¨n Mþ; Phô tr¸ch c©y cóc gai dµi 13. Ph¹m ThÞ L−ît; Phô tr¸ch c©y ®Þa liÒn 14. §µo M¹nh Hïng; Phô tr¸ch c©y hóng quÕ 15. TrÇn Danh ViÖt; Phô tr¸ch c©y diÖp h¹ ch©u 16.

TrÞnh Thanh; Phô tr¸ch c©y Ých mÉu 8. C¸c nh¸nh cña ®Ò tµi: 9. Thêi gian thùc hiÖn ®Ò tµi: tõ th¸ng 10 n¨m 2003 ®Õn th¸ng 10 n¨m 2006 III Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t IV Môc lôc A. Tãm t¾t c¸c kÕt qu¶ næi bËt cña ®Ò tµi 1 B.

Néi dung b¸o c¸o chi tiÕt kÕt qu¶ nghiªn cøu 3 1. PhÇn më ®Çu 3 1. Môc tiªu cña ®Ò tµi 4 2. Tæng quan tµi liÖu 5 2.

VËt liÖu khëi ®Çu 5 2. X¸c ®Þnh ®óng ph−¬ng ph¸p chän t¹o gièng 5 3. VËt liÖu, ®Þa ®iÓm, néi dung vµ Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 27 3. VËt liÖu nghiªn cøu 27 3.

Néi dung nghiªn cøu cña ®Ò tµi 28 3. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu 29 4. KÕt qu¶ nghiªn cøu vµ bµn luËn 33 4. C©y kim tiÒn th¶o 114 4.

X©y dùng m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc 140 1. M¹ng l−íi c¸c c¬ së nghiªn cøu vÒ gièng c©y thuèc hiÖn 141 cã cña ngµnh Y tÕ 2. Mét sè thµnh qu¶ vÒ c«ng t¸c gièng c©y thuèc trong thêi 143 gian qua 3. §Þnh h−íng ph¸t triÓn c«ng t¸c gièng c©y thuèc 144 Dù th¶o quy ®Þnh t¹m thêi vÒ qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y 148 thuèc PhÇn I 148 Nh÷ng quy ®Þnh chung PhÇn II 149 Qu¶n lý vµ sö dông nguån gen vµ gièng c©y thuèc PhÇn III 150 TuyÓn chän, kh¶o nghiÖm, xÐt duyÖt vµ c«ng nhËn gièng PhÇn IV 151 S¶n xuÊt, kinh doanh, trao ®æi gièng ë trong n−íc vµ ngoµi n−íc PhÇn V 152 KiÓm ®Þnh, kiÓm nghiÖm vµ cÊp giÊy chøng chØ gièng.

PhÇn VI 152 ChÝnh s¸ch vÒ gièng c©y thuèc PhÇn VII 153 Qu¶n lý nhµ n−íc vÒ gièng c©y thuèc PhÇn VIII 154 §iÒu kho¶n thi hµnh 6. KÕt luËn vµ ®Ò nghÞ 155 Tµi liÖu tham kh¶o 157 Danh s¸ch t¸c giả của đề tài KH&CN cấp Bộ 160 VI A. Tãm t¾t c¸c kÕt qu¶ næi bËt cña ®Ò tµi 1. Tªn ®Ò tµi: X©y dùng m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc 2.

Thuéc ch−¬ng tr×nh: 3. Chñ nhiÖm ®Ò tµi: TS. C¬ quan chñ tr× ®Ò tµi: ViÖn D−îc liÖu 5. Thêi gian thùc hiÖn ®Ò tµi: B¾t ®Çu 10/2003 KÕt thóc 10/2006 6.

Tæng sè kinh phÝ thùc hiÖn: 300 triÖu ®ång 7. T×nh h×nh thùc hiÖn ®Ò tµi so víi ®Ò c−¬ng: 7. VÒ tiÕn ®é thùc hiÖn: Do ®Ò tµi cã ®èi t−îng nghiªn cøu lµ c©y trång. Mét sè c©y ®Õn th¸ng 12 hµng n¨m míi thu ho¹ch nh− cóc hoa vµng, dõa c¹n, huyÒn s©m.

nªn ®Ò tµi ®· lµm ®¬n xin gia h¹n vµ ®· ®−îc Vô Khoa häc vµ §µo t¹o Bé Y tÕ ®ång ý. VÒ møc ®é hoµn thµnh khèi l−îng c«ng viÖc: §Ò tµi lu«n lu«n b¸m s¸t néi dung mµ ®Ò c−¬ng ®· ®−îc duyÖt - Chän gièng cho 20 lo¹i c©y thuèc: S¶ hoa hång, m· ®Ò, dõa c¹n, m−íp ®¾ng, hoµi s¬n, ®Þa liÒn, diÖp h¹ ch©u, h−¬ng nhu tÝa, cóc gai dµi, ba kÝch, Ých mÉu, cóc hoa vµng, nh©n trÇn, l·o quan th¶o, tr¹ch t¶, b¸n h¹, hóng quÕ, huyÒn s©m, kim tiÒn th¶o vµ s¶. - X©y dùng quy tr×nh s¬ bé s¶n xuÊt gièng cho 20 loµi c©y thuèc. - X©y dùng tiªu chuÈn gièng cho 20 lo¹i c©y thuèc nãi trªn - §Ò xuÊt m« h×nh chän läc gièng c©y thuèc vµ quy ®Þnh t¹m thêi vÒ qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc.

VÒ yªu cÇu khoa häc vµ chØ tiªu c¬ b¶n cña c¸c s¶n phÈm KHCN: 20 gièng míi chän läc cã nh÷ng tÝnh tr¹ng −u viÖt h¬n gièng cò ch−a chän läc, nh− n¨ng suÊt d−îc liÖu, chÊt l−îng d−îc liÖu. §Ò xuÊt m« h×nh chän gièng c©y thuèc cã c¬ së khoa häc vµ thùc tiÔn trong c«ng t¸c gièng c©y thuèc hiÖn nay vµ t−¬ng lai. T×nh h×nh sö dông kinh phÝ: Tæng kinh phÝ thùc hiÖn ®Ò tµi: 300.000® (Ba tr¨m triÖu ®ång) 1 Trong ®ã: Kinh phÝ sù nghiÖp khoa häc: 300 triÖu ®ång Kinh phÝ tõ nguån kh¸c: 0 triÖu ®ång Kinh phÝ ®· ®−îc thanh quyÕt to¸n: 300 triÖu ®ång Kinh phÝ ch−a quyÕt to¸n: 0 ®ång 8. VÒ nh÷ng ®ãng gãp míi cña ®Ò tµi Trªn c¬ së so s¸nh víi nh÷ng th«ng tin ®· ®−îc c«ng bè trªn c¸c Ên phÈm trong vµ ngoµi n−íc ®Õn thêi ®iÓm kÕt thóc ®Ò tµi cã nh÷ng ®iÓm míi sau ®©y: 8.

Chän gièng tèt cho 20 loµi c©y thuèc lÇn ®Çu tiªn ë ViÖt Nam, gièng míi cã n¨ng suÊt vµ chÊt l−îng cao h¬n gièng cò. VÒ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu: - Ph−¬ng ph¸p chän gièng hçn hîp (Mass selection) - Ph−¬ng ph¸p chän b«ng trªn hµng (ear to row) - Ph−¬ng ph¸p chän gièng ®èi víi c©y sinh s¶n v« tÝnh (clonal selection in asexually propagated species) ThÝ nghiÖm ®ång ruéng ®Òu ®−îc bè trÝ theo ph−¬ng ph¸p khèi ngÉu nhiªn (randomized block design RBD). Sè liÖu thÝ nghiÖm ®−îc xö lý theo ch−¬ng tr×nh IRRISTAT 4. Nh÷ng ®ãng gãp míi kh¸c: Gãp phÇn ®−a c«ng t¸c gièng c©y thuèc vµo nÒ nÕp.

T¨ng thªm cho bé gièng c©y thuèc 20 lo¹i gièng míi, c©y míi. T¹o lßng tin cho ng−êi trång d−îc liÖu. §Ò tµi ®· ®µo t¹o ®−îc 2 th¹c sü vÒ chän t¹o gièng c©y thuèc - Th¹c sü Ph¹m ThÞ Thuû: §¸nh gi¸ ®Æc ®iÓm n«ng sinh häc cña mét sè mÉu gièng m· ®Ò (Plantago sp.) phôc vô c«ng t¸c t¹o gièng - Th¹c sü TrÞnh Thanh: §¸nh gi¸ ®Æc ®iÓm n«ng sinh häc cña c©y Ých mÉu (Leonurus heterophyllus Sweet) phôc vô c«ng t¸c chän gièng ë ViÖt Nam 8. §¨ng bµi §Ò tµi ®¨ng 01 bµi trªn T¹p chÝ d−îc liÖu, tËp 11, sè 2/2006 (trang 49- 53) 2 B.

Néi dung b¸o c¸o chi tiÕt kÕt qu¶ nghiªn cøu 1. §Æt vÊn ®Ò Gièng c©y trång lµ mét vËt t− kü thuËt rÊt quan träng cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Gièng tèt lµ tiÒn ®Ò ®Ó t¨ng n¨ng suÊt, t¨ng vô, n©ng cao phÈm chÊt cña n«ng s¶n. Nh÷ng cè g¾ng vµ tiÕn bé võa qua trong c«ng t¸c nghiªn cøu, båi dôc, thuÇn ho¸, lai t¹o gièng c©y trång ®· gãp phÇn lµm t¨ng n¨ng suÊt vµ s¶n l−îng n«ng nghiÖp ®ang më ra kh¶ n¨ng bè trÝ l¹i c¬ cÊu c©y trång vµ c¶i tiÕn chÕ ®é canh t¸c ë c¸c vïng.

Cïng víi sù ph¸t triÓn cña c«ng t¸c gièng c©y trång n«ng nghiÖp nãi chung, trong 40 n¨m qua ngµnh Y tÕ ®· cã rÊt nhiÒu cè g¾ng trong c«ng t¸c nhËp néi, khu vùc ho¸, chän t¹o, s¶n xuÊt vµ ph©n phèi hµng chôc lo¹i gièng c©y thuèc ®Ó cung cÊp cho c¸c vïng s¶n xuÊt d−îc liÖu trong c¶ n−íc, gãp phÇn vµo sù nghiÖp phßng chèng bÖnh tËt ch¨m sãc søc khoÎ cho nh©n d©n, ®¸p øng mét phÇn nhu cÇu vÒ d−îc liÖu dïng trong n−íc vµ b−íc ®Çu ®· tham gia xuÊt khÈu. ChØ tÝnh riªng tõ n¨m 1980 trë l¹i ®©y ViÖn D−îc liÖu ®· nghiªn cøu chän t¹o, x©y dùng tiªu chuÈn gièng, s¶n xuÊt ®−îc nhiÒu lo¹i gièng tèt cung cÊp cho s¶n xuÊt nh− gièng ®−¬ng quy (Angelica acutiloba Kitagawa); b¹ch chØ (Angelica dahurica Benth et Hook); ng−u tÊt (Achyranthes bidentata L.); cñ nªm (Dioscorea floribunda L.); thanh cao (Artemisia annua L. Trong khu«n khæ ®Ò tµi "X©y dùng m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc" 20 c©y thuèc quan träng: s¶ hoa hång (Cymbopogon martinii Staff.); m−íp ®¾ng (Momordica charantia L.); hoµi s¬n (Dioscorea persimilis Prain et Burk.); ®Þa liÒn (Kaempferia galanga L.); diÖp h¹ ch©u (Phyllanthus amarus L.); h−¬ng nhu tÝa (Ocimum sanctum L.); cóc gai dµi (Silybum marianum L.); s¶: (Cymbopogon citratus DC.); ba kÝch (Morinda officinalis How.); Ých mÉu (Leonorus heterophylus L.); cóc hoa vµng (Chrysanthemum indicum L.); nh©n trÇn (Adenosma glutinosum (L.)); l·o quan th¶o (Geranium nepalense Sweet.); tr¹ch t¶ (Alisma plantago-aquatica L.); hóng quÕ (Ocimum basilicum L.); huyÒn s©m (Scrophularia ningpoensis Hemsl.) vµ kim tiÒn th¶o (Desmodium 3 styracifolium (Osb.) ®· ®−îc nghiªn cøu chän t¹o gièng, x©y dùng tiªu chuÈn gièng cÊp c¬ së vµ ®Ò xuÊt m« h×nh qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y thuèc cho phï hîp víi t×nh h×nh thùc tÕ cña c«ng t¸c gièng c©y trång nãi chung vµ c«ng t¸c gièng c©y thuèc nãi riªng cña n−íc ta. Kh«ng gièng nh− mét sè gièng c©y trång n«ng nghiÖp kh¸c, c©y thuèc - c©y c«ng nghiÖp cao cÊp cã ®Æc thï riªng, rÊt phong phó, ®a d¹ng vÒ chñng lo¹i, vÒ ®iÒu kiÖn sinh tr−ëng vµ ph¸t triÓn, tÝnh thÝch nghi víi ®iÒu kiÖn m«i tr−êng tù nhiªn, vïng tiÓu khÝ hËu.

nh−ng vÒ sè l−îng hay khèi l−îng nhu cÇu hµng n¨m, hµng vô l¹i rÊt kh¸c nhau cã c©y hµng n¨m tiªu thô hµng ngµn tÊn nh− c©y thanh cao, nghÖ, gõng, quÕ, håi. nh−ng cã c©y chØ tiªu thô víi khèi l−îng nhá nh− c©y s©m Ngäc Linh, tam thÊt hoang, s©m cau, s©m ®¹i hµnh. v× thÕ quy tr×nh, quy ph¹m chän t¹o, s¶n xuÊt, ph©n phèi vµ qu¶n lý còng kh«ng gièng nh− c¸c c©y n«ng nghiÖp kh¸c. Mét sè quy ph¹m cho c«ng t¸c gièng c©y thuèc cÇn ®−îc quy ®Þnh trªn c¬ së ®óc rót kinh nghiÖm tõ thùc tiÔn ho¹t ®éng cô thÓ cña chÝnh b¶n th©n c«ng t¸c gièng c©y thuèc.

Tu©n thñ c¸c quy ®Þnh, v¨n b¶n vÒ qu¶n lý chÊt l−îng gièng c©y trång cña ngµnh n«ng nghiÖp vµ ph¸t triÓn n«ng th«n ®Ó x©y dùng.