phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo đề tài gồm 2 chương, 4 tiết. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com NỘI DUNG Chƣơng 1 ỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA TINH THẦN TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Quan niệm về đời sống văn hóa tinh thần và xây dựng đời sống văn hoá tinh thần trong xây dựng nông thôn mới ở Việt Nam hiện nay 1. Khái niệm văn hóa, văn hóa tinh thần, đời sống văn hóa tinh thần Văn hóa Văn hóa là toàn bộ những hoạt động sáng tạo và những giá trị của nhân dân một nước, một dân tộc về mặt sản xuất vật chất và tinh thần trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước.
Văn hóa là khái niệm mang nội hàm rộng với nhiều cách tiếp cận, trên nhiều phương diện, lĩnh vực khác nhau, liên quan đến mọi mặt của đời sống vật chất và đời sống tinh thần của con người và xã hội. Vì thế văn hóa được chọn làm đối tượng nghiên cứu của khá nhiều ngành khoa học, nó trở thành một thuật ngữ có hàm nghĩa phong phú. Hiện nay đã có hàng trăm định nghĩa khác nhau về văn hóa, đã có nhiều nhà khoa học tiến hành thống kê, phân ra các nhóm định nghĩa về văn hóa. Tuy khác nhau nhưng các định nghĩa đều thống nhất chung ở một điểm chủ yếu: Văn hóa là một dấu ấn đặc trưng cho xã hội loài người, khác về cơ bản với tổ chức của xã hội động vật.
Mọi thứ văn hóa đều thuộc về con người, được hình thành và phát triển từ hoạt động sáng tạo của con người trong toàn bộ tiến trình lịch sử của các cộng động dân tộc và toàn nhân loại. Khái niệm văn hóa đã xuất hiện từ thời cổ đại và không ngừng được hoàn thiện cả về nội hàm và ngoại diên của nó. Trong thời kỳ cổ đại ở Trung Quốc thì văn hóa vốn là một cách biểu thị chung của hai khái niệm văn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trị và giáo hóa, dùng cái hay cái đẹp để giáo dục và cảm hóa con người. Thế kỷ IV trước công nguyên, Khổng Tử đã dùng thuật ngữ “văn” để chỉ những giá trị tốt đẹp của cuộc sống, trong giao tiếp, ứng xử của con người với con người.
Thuật ngữ “hóa” có nghĩa là biến cải, biến đổi. Từ đó mà văn hóa có nghĩa là biến đổi, bồi đắp cho đẹp ra, hướng con người đạt tới chân – thiện – mỹ. Theo ngôn ngữ phương Tây, tương ứng với từ văn hóa trong tiếng Việt là từ có nguồn gốc từ các dạng của động từ Latinh “cultus” nghĩa là trồng trọt, vun xới. Sau này được mở rộng ra một nghĩa khác “cultus anime” – trồng trọt tinh thần nghĩa là chỉ sự nâng niu, nuôi dưỡng bản chất phẩm giá con người theo những cái hay, cái đẹp cái tiến bộ.
Có thể thấy nói đến văn hóa là nói đến sự sáng tạo của con người tạo ra những sản phẩm vật chất và tinh thần vươn tới những giá trị nhân văn của con người qua trường kỳ lịch sử. Nguyên tổng giám đốc UNESCO, ông F. Mayor, đã đưa ra một khái niệm về văn hóa vừa mang tính khái quát vừa có tính đặc thù: “Văn hoá là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo (của các cá nhân và các cộng đồng) trong quá khứ và hiện tại. Qua các thế kỉ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống các giá trị, các truyền thống và thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”.
Khái niệm này được cộng đồng quốc tế chấp nhận tại Hội nghị liên chính phủ về các chính sách văn hoá tại Venise; 1970.23] Nhà dân tộc học văn hoá Anh E. Taylor cho rằng “văn hóa hoặc văn minh là một chỉnh thể phức hợp bao gồm tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, pháp luật, tập tục và bất kì năng lực, thói quen nào khác mà con người cần có với tư cách là một thành viên của xã hội.13] Khi đề cập đến văn hóa, chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng con người chính là chủ thể sáng tạo ra lịch sử, sáng tạo ra các giá trị văn hóa. Theo đó, văn hóa là toàn bộ những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bằng lao động và hoạt động thực tiễn, văn hóa là sự biểu hiện năng lực bản chất của con người. Con người có hai nhu cầu cơ bản đó là nhu cầu về vật chất và nhu cầu về tinh thần.
Do đó, khi nghiên cứu quy luật phát triển của xã hội loài người, chủ nghĩa Mác – Lênin đã khái quát các loại hình hoạt động của xã hội thành hai hoạt động cơ bản là sản xuất vật chất và sản xuất tinh thần. Vì vậy, văn hóa xét theo hình thái giá trị thì bao gồm có văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần. Trong đó văn hóa vật chất là năng lực sáng tạo của con người được thể hiện và kết tinh trong sản phẩm vật chất. Văn hóa tinh thần là những sản phẩm lao động trí óc của con người được sáng tạo trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại.
Đó là tổng thể các tư tưởng, lý luận và giá trị được sáng tạo ra trong đời sống tinh thần và hoạt động tinh thần của con người, được biểu thị chủ yếu dưới dạng các hiện tượng tinh thần. Có thể thấy, văn hóa tinh thần bao gồm các giá trị tư tưởng, đạo đức, các truyền thống cộng đồng chuẩn mực trong xã hội, các hoạt động khoa học, nghệ thuật, sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội,. các quan hệ thẫm mỹ của con người với thực tại (với tự nhiên và xã hội). Ở Việt Nam, Đào Duy Anh một trong những người đầu tiên đưa ra ý niệm về văn hóa (năm 1938): “Người ta thường cho rằng Văn hóa là chỉ những học thuật tư tưởng.
Có lẽ gì văn hoá của các dân tộc lại khác nhau đến thế? Vì rằng cách sinh hoạt của các dân tộc không giống nhau. Chính vì những điều kiện tự nhiên về địa lí khiến mỗi dân tộc sinh hoạt ở trên cơ sở kinh tế khác nhau, cho nên cách sinh hoạt cũng thành khác nhau vậy”. Ông còn viết: “nghiên cứu xem sự hoạt động để sinh hoạt về các phương diện của một dân tộc nay biển chuyển thế nào, là nghiên cứu văn hoá lịch sử của dân tộc ấy vậy” [ 1, tr. Theo quan niệm của Đào Duy Anh thì Văn hóa là một kiểu thức sinh tồn của một xã hội.
10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1942, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có một định nghĩa văn hóa rất khái quát tại “Mục đọc sách” trong tác phẩm “Nhật ký trong tù”. Khi bàn về văn hóa Hồ Chí Minh viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”.431] Quan niệm về văn hóa của Hồ Chí Minh là một cái nhìn toàn diện và sâu sắc về nguồn gốc, phạm vi và sự biểu hiện của văn hóa trong đời sống và toàn bộ sinh hoạt của con người.
Hồ Chí Minh cho rằng, nguồn gốc của văn hóa là do nhu cầu sinh tồn và mục đích sống của con người. Văn hóa được hình thành và phát triển trong quan hệ thích nghi giữa con người với tự nhiên, giữa con người với con người. Trải qua hàng ngàn năm thích nghi và cải tạo thế giới, những kinh nghiệm mà con người tích lũy được đã trở thành nền tảng cơ bản cho sự phát triển của văn hóa. Con người không thể tồn tại nếu thiếu khả năng sáng tạo và phát minh ra văn hóa nhằm đối phó với những khắc nghiệt của tự nhiên và xã hội.
Văn hóa tác động lên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, Người đã xác định văn hóa bao gồm cả những sáng tạo về vật chất và tinh thần để đáp ứng cho sự tồn tại và phát triển của con người. Và văn hóa không chỉ là sự sáng tạo mà còn là phương thức sử dụng sự sáng tạo đó. Trong cuốn Bản sắc văn hoá Việt Nam, Nxb VHTT 1998, GS Phan Ngọc viết: “Văn hoá là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng trong óc một cá nhân hay một tộc người với cái thế giới thực tại ít nhiều đã bị cá nhân này hay tộc người này mô hình hoá theo cái mô hình tồn tại trong biểu tượng. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Điều biểu hiện rõ nhất chứng tỏ mối quan hệ này, đó là văn hoá dưới hình thức dễ thấy nhất, biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của cá nhân hay tộc người khác”.16] Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn đề cao vị trí, vai trò của văn hóa trong sự nghiệp cách mạng và sự phát triển dân tộc.
Trong Đề cương văn hóa Việt Nam (1943) Đảng đã xác định văn hóa là một mặt trận quan trọng “là một trong ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa) ở đó người cộng sản phải hoạt động”. Đến Nghị quyết Trung ương 5, khóa VIII (1998) của Đảng về “xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, lần đầu tiên, văn hóa được hiểu bao gồm 8 lĩnh vực rộng lớn không chỉ là văn học, nghệ thuật mà cả xây dựng môi trường văn hóa, xây dựng tư tưởng đạo dức, lối sống, phát triển giáo dục – đào tạo và khoa học - công nghệ, hệ thống thông tin đại chúng, bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa và văn hóa các dân tộc thiểu số, chính sách văn hóa đối với tôn giáo, mở rộng hợp tác quốc tế về văn hóa, hoàn thiện thể chế văn hóa.Từ đó Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội”. Với quan điểm này Đảng đã nhìn nhận văn hóa ở chiều sâu nhất của nó, ở những giá trị do nó tạo nên.