CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG ĐỊNH MỨC LAO ĐỘNG 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu Công tác định mức lao động có sự phức tạp nhất định. Đây được xem là tập hợp của chuỗi các công việc có sự liên quan, gắn kết chặt chẽ nhau như quá trình thiết lập, phê duyệt, ban hành áp dụng, quản lý và sửa đổi, bổ sung (nếu cần) tro ng thang đo định mức lao động. Lãnh đạo tổ chức phải biết rõ cần bao nhiêu số lượng lao động và chất lượng lao động như thế nào để hoàn thành một sản phẩm hay một khối lượng công việc nhất định. Nói một cách khác, lãnh đạo tổ chức phải biết rõ lượng lao độ ng hao phí được quy định là bao nhiêu để có thể hoàn thành một đơn vị sản phẩm (hoặc một khối lượng công việc) đúng theo tiêu chuẩn chất lượng, trong những điều kiện tổ chức kỹ thuật nhất định, phù hợp với đặc điểm, hoàn cảnh riêng về các nguồn lực của tổ chức.
Là nội dung của tổ chức lao động khoa học, công tác định mức lao động đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất lao động và hiệu quả kinh doanh. Vì thế, vai trò của định mức lao động là vô cùng quan trọng. bên cạnh việc giúp nhà lãnh đạo thiết lập thời gian cần thiết để hoàn thành một tiến trình (chu trình) hay một công việc,…. thì định mức lao động còn giúp nhà lãnh đạo thực hiện hiệu quả các chức năng cơ bản của quản lý như hoạch định, tổ chức, giám sát và kiểm tra.
Thực tiễn cho thấy định mức lao động được biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau, bao gồm: định mức thời gian, định mức sản lượng, định mức phục vụ, định mức quản lý, định mức tương quan và định mức biên chế. Trong quá trình nghiên cứu, tìm hiểu tài liệu thực tiễn liên quan đến đề tài xây dựng định mức lao động trong tổ chức, tác giả tìm được nhiều tài liệu chuyên sâu trong lĩnh vực này tại nước ngoài và trong nước, một số tài liệu chất lượng được tham khảo, cụ thể: 1.1 Tình hình nghiên cứu tại nước ngoài John K. Hollmann, (2014) với bài viết trên Tạp chí International Recommended Practice, số 73R-13: “Establishing labor productivity norms” - Thiết lập định mức 4 năng suất lao động. Nghiên cứu cung cấp các nguyên tắc và thuộc tính chính của năng suất lao động làm cơ sở tham chiếu và xây dựng định mức lao động.
Nghiên cứu chỉ rõ muốn xây dựng định mức lao động cần xác định rõ các yếu tố trong lao động: ví dụ, giờ làm việc cần thiết để hoàn thành một hoạt động công việc được xác định. Cơ sở xác định các yếu tố này thường thông qua cơ sở ước tính và cơ sở của các tài liệu lịch trình làm việc. hoặc điểm chuẩn của yêu cầu giờ lao động. Các định mức lao động được sử dụng hầu hết là hướng dẫn ước tính chi phí phát triển nội bộ hoặc bên ngoài tài liệu tham khảo được công bố.
Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra: Định mức lao động được xây dựng dựa trên một khu vực nhất định với lực lượng lao động ổn định, đáng kể. Sẽ có rất nhiều thay đổi về định mức lao động trong một khu vực rộng (ví dụ: Toàn bộ Hoa Kỳ hoặc Trung Quốc). Tương tự như vậy, một khu vực nhỏ hoặc một khu vực có lực lượng lao động không ổn định sẽ có mức độ biến động cao. Ngoài ra, định mức lao động phản ánh trong một khoảng thời gian xác định phụ thuộc vào các yếu tố công nghệ, thực tiễn, quy định, và các điều kiện khác thay đổi tro ng một khu vực theo thời gian.
Định mức lao động cũng phải được mô tả cụ thể cách thu thập và xử lý dữ liệu, bao gồm nhận dạng chung của các yếu tố cho giá trị năng suất lao động để xem xét. Van Vliet (2011) với bài viết trên trên Tạp chí AACE International Transactions,. DACE Labor Productivity Norms - The New “Gulf Coast”? - Định mức năng suất lao động của DACE. Năm 2008, một hội đồng đặc biệt đã được thành lập để đưa ra một tiêu chuẩn lao động được chấp nhận trên toàn cầu về định mức năng suất cho ngành sản xuất công nghiệp - Hiệp hội kỹ sư Hà Lan (DACE).
Vào tháng 2 năm 2009, DACE đã xuất bản một đĩa CD-ROM cung cấp hướng dẫn trong việc sử dụng các chỉ tiêu năng suất lao động cho nhiều các ngành liên quan đến việc xây dựng và bảo trì các cơ sở sản xuất công nghiệp. Nghiên cứu cung cấp thông tin về việc xây dựng các tiêu chuẩn định mức năng suất lao động của DACE, và đề xuất các chỉ tiêu năng suất lao động của DACE như một hướng dẫn cho định mức năng suất lao động mới trong lĩnh vực sản xuất công nghiệp của “Gulft Coast”. DACE đã thành công trong mục tiêu chính của mình là giảm sự hiểu lầm và tranh chấp giữa các khách hàng 5 và các nhà cung cấp bằng cách tạo ra sự hiểu biết chung về các tiêu chuẩn và thông lệ sử dụng. Nhiều công ty quốc tế đã áp dụng các tiêu chuẩn năng suất lao động của DACE; và đang sử dụng nó để hỗ trợ các nghiệp vụ của họ.
Mục tiêu cuối cùng của DACE vẫn là đưa ra tiêu chuẩn định mức năng suất lao động mới trong lĩnh vực công nghiệp và tạo ra một tiêu chuẩn và hướng dẫn được chấp nhận trên toàn cầu cho chủ sở hữu và nhà thầu. Các chỉ tiêu năng suất lao động được dựa trên giờ làm việc bình thường. Khi hoạt động ngoài giờ là được coi là cần thiết, điều này có thể dẫn đến giảm năng suất hoặc mất hiệu quả. Khi tăng ca lên kế hoạch cho một khoảng thời gian dài hơn (ví dụ để đáp ứng các yêu cầu quy hoạch cụ thể), định mức lao động đòi hỏi phải điều chỉnh hệ số năng suất cho sự kém hiệu quả do làm việc quá giờ (không hiệu quả = giờ làm việc/chỉ tiêu năng suất lao động được tính cho một hoạt động cụ thể).2 Tình hình nghiên cứu trong nước ỞViệt Nam, một trong những nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xác định mức thù lao lao động khoa học trong nhiệm vụ Khoa học và Công nghệ của Nhà nước của tác giả Nguyễn Thị Anh Thu và các cộng sự (2005).
Mục đích của nghiên cứu là thiết lập cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xác định mức thù lao lao động khoa học thực hiện các nhiệm vụ Khoa học và Công nghệ do Nhà nước cấp kinh phí. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc xây dựng mức thù lao lao động khoa học là cần thiết đối với các đề tài hoặc dự án thuộc nhiệm vụ Khoa học và Công nghệ sử dụng ngân sách Nhà nước, việc này góp phần tạo động lực cho những cán bộ tập trung hoàn thành thật tốt công việc.3 Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu Xây dựng cơ chế định mức lao động là vấn đề quan tâm của các nhà lãnh đạo trong việc hoạch định chính sách nói chung và quản lý công ty nói riêng, Điều đó thúc đẩy các nghiên cứu trong công tác định mức lao động. Trong những nghiên cứu về định mức lao động, phần nhiều các tác giả đã tiếp cận một cách có hệ thống những vấn đề lý luận cơ bản như: Khái niệm, vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng trong xây dựng các tiêu chuẩn định mức năng suất lao động và trả thù lao. Bên cạnh đó, các nghiên cứu này cũng khẳng định để xây dựng định mức lao động, không chỉ phụ 6 thuộc vào các tiêu chuẩn hay mức thù lao lao động mà là tập hợp đồng bộ các giải pháp từ khâu lập kế hoạch, chính sách công ty cho đến điều kiện làm việc hợp lý nhằm lựa chọn những phương án tối ưu nhất trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Tại Việt Nam, nếu xét trong một ngành hay một doanh nghiệp cũng chưa có nghiên cứu nào nghiên cứu vấn đề nêu trên. Xét cụ thể trong lĩnh vực sản xuất in chưa có nghiên cứu nào được thực hiện. Các nghiên cứu ngoài nước đã đưa ra một số tiêu chí làm thước đo trong việc xây dựng định mức lao động (yếu tố công nghệ, quy định hay thời gian làm việc). Nghiên cứu định mức lao động trong nước có đề cập đến mức thù lao và chính sách… nhưng đều chưa xác định cụ thể các thành tố định mức lao động của một quốc gia nói chung, hay của lĩnh vực sản xuất in nói riêng.
Tất cả những công trình nói trên, ở những mức độ khác nhau, đã giúp tác giả có một số tư liệu và kiến thức cần thiết để có thể hình thành những hiểu biết chung, giúp tiếp cận và đi sâu nghiên cứu vấn đề: “Xây Dựng Định Mức Lao Động trong lĩnh vực sản xuất – Nhà máy in tại Công ty TNHH NN MTV TM & XNK Viettel”.2 Cơ sở lý luận về định mức lao động 1.1 Khái niệm Định mức lao động 1.1 Mức lao động Có nhiều định nghĩa về lao động Lao động là các hoạt động có ý thức, mục đích của con người. Quá trình lao động có thể tồn tại dưới nhiều hình thái xã hội khác nhau, nhưng chung quy có ba yếu tố kết hợp, bao gồm: Công cụ lao động, đối tượng lao động và sức lao động (Farrukh Arif, 2016). Con người luôn mong muốn tìm mọi biện pháp tối ưu, cắt giảm thao tác dư thừa ( thời gian dư thừa, chờ đợi giữa các khâu…) để làm cho quá trình lao động, quá trình sản xuất đạt hiệu quả cao hơn cũng tức là làm tăng năng suất lao động. Bên cạnh việc không ngừng cải tiến kỹ thuật, đổi mới máy móc thiết bị; doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp sản xuất nói riêng còn cần phải tổ chức lao động chặt chẽ, khoa học.
Để tổ chức lao động chặt chẽ, khoa học điều quan trọng là biết được số lượng và chất lượng lao động nhằm hoàn thành một sản phẩm (hay công việc) cụ thể. 7 Trong đó, bản thân của những thước đo thời gian (ngày, giờ, phút) không nói lên được số lượng lao động và không thể trở thành thước đo lao động được. Để trở thành thước đo của lao động, thời gian cần phải thể hiện số lượng lao động đã thực hiện hao phí để sản xuất ra sản phẩm. Vì vậy, Thời gian để sản xuất ra sản phẩm là thời gian cần thiết được tiến hành với một trình độ thành thạo trung bình và một cường độ làm việc trung bình trong những điều kiện bình thường so với hoàn cảnh kinh tế nhất định (Nguyễn Văn Tâm, 2019).