Chương 1 CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA VÀ NỘI DUNG, YÊU CẦU XÂY DỰNG CON NGƯỜI ĐÁP ỨNG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN HÓA Ở HẢI PHÕNG HIỆN NAY Sau khi cả nước thống nhất cùng xây dựng chủ nghĩa xã hội, Hải Phòng đứng trước cơ hội mới để xây dựng và phát triển thành phố. Với sự chỉ đạo tập trung của Đảng và Nhà nước, cùng với những nỗ lực của Đảng bộ, chính quyền, quân và dân thành phố, kinh tế - xã hội Hải Phòng đã đạt được những kết quả quan trọng với những chuyển biến rõ rệt, đời sống nhân dân càng được nâng cao, bộ mặt đô thị được chỉnh trang, mở rộng. Xuất phát từ mục tiêu của công nghiệp hóa, hiện đại hóa chung của cả nước, đồng thời vận dụng sáng tạo, linh hoạt đường lối, chủ trương của Đảng vào thực tiễn địa phương, Hải Phòng đã tiến hành công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa thành phố. Công nghiệp hóa, hiện đại hóa, một số đặc điểm của CNH, HĐH ở Hải Phòng hiện nay 1.
Thực chất và tính tất yếu của CNH, HĐH ở nước ta hiện nay 1. Thực chất của CNH, HĐH Trong lịch sử của hầu hết các nước có nền kinh tế phát triển, công nghiệp hóa là biện pháp cốt lõi để biến nền kinh tế nông nghiệp lạc hậu thành nền kinh tế hiện đại, có công nghiệp giữ vai trò chủ đạo trong quá trình phát triển. Tuy nhiên, bản thân khái niệm “công nghiệp hóa” lại chưa được quan niệm một cách thống nhất. Do vậy, chính sách thực hiện cũng khác nhau.
Khái niệm “công nghiệp hóa” mang tính lịch sử. Nó gắn bó trước hết bởi sự xuất hiện của máy móc và sự thay thế lao động thủ công bằng lao động cơ khí hay còn gọi là cách mạng khoa học lần thứ nhất. Cuộc cách mạng này diễn ra ở nước Anh, sau đó lan truyền sang một số nước khác nhưng mãi tới 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thế kỷ XIX thuật ngữ “công nghiệp hóa” mới xuất hiện và đến nửa sau thế kỷ XX mới được dùng phổ biến. Từ thực tiễn tiến hành CNH trên thế giới có thể khái quát một số quan niệm về CNH như sau: Thứ nhất, quan niệm đơn giản nhất cho rằng: CNH là đưa tính đặc thù công nghiệp cho một hoạt động (của một vùng, một nước) với các nhà máy, các loại hình công nghiệp.
Đây là quan niệm hình thành trên cơ sở khái quát quá trình lịch sử CNH của các nước Tây Âu và Bắc Mỹ. Quan niệm này có nhiều điểm chưa hợp lý, đó là đã đồng nhất quá trình CNH, với quá trình phát triển công nghiệp; không thể hiện được tính lịch sử của quá trình CNH, không thể hiện được mục tiêu của quá trình CNH. Vì những hạn chế vừa nêu trên nên quan niệm này ít được vận dụng trong thực tế. Thứ hai, Ở iên Xô (cũ) và các nước XHCN trước đây khi nói tới CNH là nhấn mạnh đến phát triển công nghiệp nặng, cho rằng CNH là quá trình xây dựng nền đại công nghiệp cơ khí có khả năng cải tạo cả nông nghiệp.
Thực chất là tập trung vào công nghiệp chế tạo máy. Với đường lối công nghiệp hóa như vậy thì công nghiệp nặng đóng vai trò đặc biệt quan trọng và trong một chừng mực nhất định nó phù hợp với hoàn cảnh thực tế của iên Xô, là đòi hỏi phải xây dựng một nền sản xuất lớn, hiện đại và bảo vệ CNXH trước sự bao vây, phá hoại của chủ nghĩa đế quốc. Vì vậy, quan niệm này chỉ phù hợp với iên Xô trong giai đoạn lịch sử lúc đó. Cho nên, nếu hiểu CNH như vậy trong mọi hoàn cảnh và áp dụng nó trong mọi nước là sai lầm chủ quan.
Cần biết rằng, công nghiệp hóa không chỉ đơn giản là phát triển công nghiệp nặng. Tổ chức phát triển công nghiệp của iên Hợp Quốc (UNIPO) đã đưa ra định nghĩa sau: “công nghiệp hóa là một quá trình phát triển kinh tế trong đó một bộ phận nguồn lực quốc gia ngày càng lớn được xây dựng để huy động cơ cấu kinh tế nhiều ngành với công nghệ hiện đại để chế tạo ra các phương tiện sản xuất, hàng tiêu dùng có khả năng bảo đảm nhịp độ tăng trưởng cao 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trong toàn nền kinh tế và bảo đảm sự tiến bộ của toàn bộ nền kinh tế và xã hội”. Đại hội III của Đảng năm 1960 đã xác định CNH là: “Công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa là nhiệm vụ trung tâm của thời kỳ quá độ ở nước ta. Thực hiện công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa là nhằm xây dựng cơ sở vật chất kỹ thuật của CNXH, tạo điều kiện cho CNXH thắng lớn.
Điểm mấu chốt trong công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa là ưu tiên phát triển công nghiệp nặng” [18, tr. 543 - 544] Từ Đại hội III đến nay, CNH ở nước ta đã trải qua 52 năm. Nhưng 20 năm đầu, CNH diễn ra trong chiến tranh, còn 19 năm sau diễn ra trong trạng thái vừa khủng hoảng kinh tế xã hội, vừa tiến tới đổi mới nền kinh tế mà khởi đầu là đổi mới tư duy kinh tế, chỉ từ Đại hội VIII (1996) chúng ta mới ra khỏi khủng hoảng kinh tế xã hội. CNH ở Việt Nam trước đổi mới diễn ra theo con đường cổ điển, truyền thống, theo mô hình của iên Xô trước đây.
Đây chính là nguyên nhân cơ bản khiến cho CNH trước đây đã không thành công. Công cuộc đổi mới từ Đại hội VI của Đảng đã làm thay đổi rất cơ bản từ nhận thức, mục tiêu đến quá trình thực hiện CNH ở nước ta. Nhận thức rõ sự tác động của cuộc cách mạng khoa học hiện đại đến quá trình công nghiệp hóa ngày nay, tại Hội nghị lần thứ bảy, Ban chấp hành Trung ương khóa VII, Đảng ta đã khẳng định: “Công nghiệp hóa, hiện đại hóa là quá trình chuyển đổi căn bản toàn diện các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và quản lý kinh tế, xã hội từ sử dụng lao động thủ công là chính, sang sử dụng một cách phổ biến sức lao động cùng với công nghệ, phương tiện và phương pháp tiên tiến, hiện đại, dựa trên sự phát triển công nghiệp và tiến bộ khoa học - công nghệ, tạo ra năng suất lao động xã hội cao” [14, tr. Khái niệm này về cơ bản phản ánh được phạm vi rộng hơn của quá trình CNH; chỉ ra được cốt lõi của CNH là quá trình cải biến lao động thủ 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com công, lạc hậu thành lao động sử dụng kỹ thuật tiên tiến, hiện đại để đạt tới năng suất lao động xã hội cao, gắn được công nghiệp hóa với hiện đại hóa.
Công nghiệp hóa thực chất là xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của CNXH. Đó không chỉ đơn giản là tăng thêm tốc độ và tỷ trọng của sản xuất công nghiệp trong nền kinh tế, mà là quá trình chuyển dịch cơ cấu gắn liền với đổi mới căn bản về công nghệ, tạo nền tảng cho sự tăng trưởng nhanh, hiệu quả cao và lâu bền của toàn bộ nền kinh tế quốc dân Đại hội VIII của Đảng xác định rõ: “Mục tiêu của CNH, HĐH là xây dựng nước ta thành một nước công nghiệp có cơ sở vật chất - kỹ thuật tiên tiến hiện đại, cơ cấu kinh tế hợp lý, quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp với trình độ của lực lượng sản xuất, đời sống vật chất, tinh thần cao, quốc phòng an ninh vững chắc, dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh, xây dựng thành công CNXH. Từ nay đến năm 2020, ra sức phấn đấu đưa nước ta cơ bản trở thành một nước công nghiệp” [15, tr. Ở đây, văn kiện Đại hội đã khẳng định những yếu tố cơ bản của đường lối CNH, HĐH của nước ta dựa trên chủ trương phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, theo cơ chế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa.
Đại hội Đảng lần thứ IX (2001) đã bổ sung nhiều nhận thức mới, quan trọng về CNH, HĐH thể hiện ở hai luận điểm quan trọng. Một là, từng bước phát triển kinh tế tri thức, một nội dung mới của quá trình CNH, HĐH. Hai là, tiến trình CNH rút ngắn theo hướng hiện đại. Tuy mới dừng lại ở cấp độ định hướng - định tính, nhưng có thể nói rằng những bổ sung đường lối này thực sự là những đóng góp quan trọng vào nhận thức về CNH ở nước ta trong điều kiện hiện nay, khi thế giới đang đẩy mạnh quá trình toàn cầu hóa và chuyển sang kinh tế tri thức.
Tiếp đó, Đại hội Đảng lần thứ X (2006) cũng có những bổ sung mới vào nhận thức CNH trong thời hiện đại. Mới đây nhất, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng diễn ra từ ngày 11 đến ngày 19/01/2011 tại Thủ đô Hà Nội đã thông qua nghị quyết và các văn kiện quan trọng: 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung, phát triển năm 2011), Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội (2011 - 2020). Trong đó, kế thừa và phát triển quan điểm các kỳ Đại hội trước, trong văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Đảng ta xác định rõ hơn: “Đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế từ chủ yếu phát triển theo chiều rộng sang phát triển hợp lý giữa chiều rộng và chiều sâu; vừa mở rộng quy mô, vừa chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính bền vững; từ tăng trưởng chủ yếu dựa vào tăng vốn đầu tư, khai thác tài nguyên và sử dụng lao động giá rẻ sang tăng trưởng chủ yếu do áp dụng tiến bộ khoa học, công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao, nâng cao năng suất lao động và chất lượng sản phẩm, phát triển công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ công nghệ cao, có giá trị gia tăng và sức cạnh tranh lớn gắn với phát triển kinh tế tri thức” [22, tr. Ở đây, Đảng ta đã có bước phát triển phù hợp với thực tiễn Việt Nam cũng như xu thế vận động CNH, HĐH của thế giới, đó là CNH luôn gắn liền với HĐH và gắn với phát triển kinh tế tri thức.
Với quan niệm đó cho thấy CNH, HĐH ở nước ta hiện nay chính là một cuộc cách mạng toàn diện và sâu sắc trong tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội.