Phân tích Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục trong văn học cuối Lê đầu Nguyễn

Khám phá giá trị nội dung và nghệ thuật của Vũ trung tuỳ bút, Tang thương ngẫu lục, hai tác phẩm văn xuôi tiêu biểu thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn.

• Tác giả: Phạm Đình Hổ
• Chuyên ngành: Văn học
• Đề tài: Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục: Văn học cuối Lê
• Loại tài liệu: Luận văn
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Bối cảnh lịch sử xã hội thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn

Thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn (cuối thế kỷ XVIII - đầu thế kỷ XIX) là một giai đoạn loạn lạc, bải bỏ nước nhà trong lịch sử Việt Nam. Tình hình xã hội thời kỳ này đặc trưng bởi sự suy thoái của chế độ ph封建với giai tầng quý tộc vua chúa sống xa hoa, hưởng lạc và nhân dân phải chịu cực khổ do sự tham nhũng của quan lại. Mặc dù trong hoàn cảnh u ám này, nền văn học dân tộc vẫn phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là văn xuôi tự sự bằng chữ Hán - một thành tựu nổi bật của văn học Việt Nam thời trung đại. Các tác phẩm văn chương thời kỳ này ghi chép "chuyện ngày thường, chuyện sinh hoạt" với những chi tiết hiện thực nhất, phản ánh chân thực cuộc sống đương thời.

1.1. Tình trạng chính trị và xã hội

Thời kỳ này đánh dấu sự suy thoái của triều Lê và bước vào giai đoạn tranh chấp quyền lực. Giai tầng quý tộc lũng đoàn chính trị, trong khi nhân dân bị áp bức bởi hệ thống thuế ngân nặng. Các cuộc nội chiến liên tiếp tàn phá đất nước, tạo nên bối cảnh loạn lạc và bần cùng mà các nhà văn hóa sâu sắc cảm nhận và ghi lại qua tác phẩm của mình.

1.2. Ảnh hưởng đến nền văn học

Nền văn học trung đại chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hoàn cảnh xã hội. Các tác giả không chỉ viết để giải trí mà còn để ghi chép thực tiễn, thể hiện cảm xúc và thái độ với xã hội đương thời. Văn xuôi tự sự trở thành phương tiện để phản ánh cuộc sống dân gian với những chi tiết sống động, gần gũi.

II. Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục Những tác phẩm tiêu biểu

Vũ trung tuỳ bút của Phạm Đình Hồ và Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hồ và Nguyễn Ấn là hai tác phẩm văn xuôi tự sự nổi bật nhất trong nền văn học Việt Nam thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn. Đây là những tác phẩm nghệ thuật có giá trị lịch sử lớn đối với lịch sử văn học dân tộc. Hai tác phẩm này không chỉ có cùng bối cảnh sáng tác mà còn có cùng nõp cảm, nõp nghĩa trong cách thể hiện tình cảm và thái độ với xã hội. Chúng được đánh giá là những thành tựu rực rỡ nhất của giai đoạn này, thể hiện đỉnh cao của nghệ thuật tự sự bằng chữ Hán trong văn học Việt Nam.

2.1. Giới thiệu về tác giả

Phạm Đình Hồ là một nhà văn hóa nổi tiếng của thời kỳ này, có học thức sâu rộng và cảm nhận nhạy bén về xã hội. Ông sáng tác Vũ trung tuỳ bút để ghi chép những chuyện đời thường, còn Nguyễn Ấn cùng tham gia viết Tang thương ngẫu lục. Cả hai tác giả đều có cuộc sống gần gũi với nhân dân và sâu sắc hiểu biết về các tầng lớp xã hội.

2.2. Đặc điểm nội dung và cấu trúc

Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục đều được viết dưới dạng tuỳ bút, ngẫu lục - thể loại cho phép sự tự do, phóng túng trong cách ghi chép. Các tác phẩm này không theo cấu trúc tuyến tính mà là những ghi chép rời rạc về các sự kiện, con người, cảnh vật. Điều này tạo nên tính linh hoạt và giàu tính nhân văn trong cách kể chuyện.

III. Cảm hứng và giá trị nghệ thuật trong hai tác phẩm

Cảm hứng chính của Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục đến từ thực tế cuộc sống và những biến cố lịch sử xảy ra trong xã hội. Các tác giả không ghi lại những chuyện hư cấu mà chỉ tập trung vào những sự kiện thực mà họ "nghe tai, mắt thấy". Giá trị nghệ thuật của hai tác phẩm này nằm ở khả năng miêu tả sắc sảo, bình luận trí tình sâu sắc về các nhân vật, sự việc. Qua lênh đêm của nhân dân, qua cảm xúc chân thật của các tác giả, hai tác phẩm tạo nên bức tranh hiện thực về xã hội Việt Nam thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn với tính xác thực cao.

3.1. Cảm hứng thế sự và lịch sử

Cảm hứng thế sự là một yếu tố chủ đạo trong hai tác phẩm. Các tác giả ghi lại những biến cố xảy ra trong xã hội, những con người nổi bật - từ danh nhân lịch sử cho đến bình phàm thường dân. Cảm xúc hoài vọng về các nhân vật anh hùng, nỗi niềm thương cảm trước các di tích lịch sử, cảnh vật đã được các tác giả ghi lại một cách tinh tế.

3.2. Nghệ thuật miêu tả và bình luận

Nghệ thuật tự sự trong hai tác phẩm thể hiện qua cách xây dựng nhân vật đa dạng - từ nhân vật danh nhân, nhân vật lịch sử đến bình phàm đời thường. Giọng điệu tự sự của các tác giả là khác hoạ tinh tế, đan xen giữa thuật kể khách quan và bình luận trí tình nhẹ nhàng, thâm trầm, tạo nên sâu sắc nhân văn đặc biệt.

IV. Ý nghĩa và giá trị lịch sử của Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục

Vũ trung tuỳ bút và Tang thương ngẫu lục không chỉ là những tác phẩm văn học mà còn là những tài liệu lịch sử quý báu để hiểu rõ về lịch sử xã hội Việt Nam thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn. Chúng đáng được nghiên cứu sâu sắc để giúp độc giả nhận thức được thành tựu của văn xuôi tự sự bằng chữ Hán trong nền văn học Việt Nam trung đại. Qua hai tác phẩm này, chúng ta có thể nhìn thấy cuộc sống thực tế của nhân dân, đạo đức, phong tục tập quán của "cha ông" thời xưa, cũng như những chứng chỉ về trình độ nghệ thuật cao của các nhà văn họa viên Việt Nam. Đây là những công trình quý báu cần được gìn giữ và phổ biến rộng rãi.

4.1. Giá trị lịch sử và xã hội học

Hai tác phẩm cung cấp những thông tin quý báu về sinh hoạt văn hóa, phong tục tập quán của xã hội Việt Nam thời kỳ này. Chúng là bức tranh sống động về cuộc sống nhân dân, quan hệ xã hội, đạo đức và giá trị được các tác giả ghi chép một cách chân thành, trung thực. Những ghi chép này giúp các nhà nghiên cứu lịch sử hiểu rõ hơn về bối cảnh xã hội Việt Nam thời kỳ đó.

4.2. Đóng góp cho phát triển văn học Việt Nam

Hai tác phẩm này đánh dấu đỉnh cao của văn xuôi tự sự bằng chữ Hán trong lịch sử văn học Việt Nam. Chúng thể hiện sự trưởng thành về kỹ năng tự sự, nghệ thuật miêu tả và khả năng thể hiện cảm xúc của các nhà văn Việt Nam. Giá trị nghệ thuật và văn chương của chúng xứng đáng được ghi nhận trong lịch sử phát triển của nền văn học dân tộc.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn xuôi tự sự chữ Hán thời kỳ cuối Lê đầu Nguyễn (nửa sau thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX) đánh dấu bước ngoặt phát triển rực rỡ nhất trong tiến trình 10 thế kỷ văn học trung đại Việt Nam. Trải qua 25 năm đầy biến động lịch sử từ năm 1778 đến năm 1802 với nhiều lần thay ngôi đổi chủ, nền văn học dân tộc đã chứng kiến sự chuyển dịch mạnh mẽ từ văn học chức năng sang văn học nghệ thuật mang đậm dấu ấn cá nhân. Trong dòng chảy đó, hai tác phẩm "Vũ trung tùy bút" của Phạm Đình Hổ (gồm 82 đề mục) và "Tang thương ngẫu lục" của Phạm Đình Hổ cùng Nguyễn Án (gồm 89 đề mục) được xem là những đỉnh cao nghệ thuật đặc sắc nhưng chưa từng có một công trình nghiên cứu toàn diện, hệ thống hóa toàn bộ 171 tiểu phẩm trên cả phương diện nội dung cảm hứng lẫn hình thức thể loại.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ những đóng góp quan trọng của hai tập sách đối với diện mạo văn xuôi tự sự thời Lê mạt Nguyễn sơ, phân tích chiều sâu cảm hứng trần thuật và giải mã cấu trúc thể loại tạp ký hỗn dung. Phạm vi khảo sát tập trung tại không gian văn hóa Bắc Hà, kinh thành Thăng Long và các vùng phụ cận trong giai đoạn cuối thế kỷ XVIII đến những năm đầu thế kỷ XIX. Luận văn có ý nghĩa khoa học sâu sắc khi số hóa và phân loại 100% ngữ liệu từ hai tác phẩm, tạo tiền đề nâng cao hiệu quả giảng dạy chuyên đề văn học trung đại tại các trường phổ thông và đại học lên khoảng 35% nhờ phương pháp tiếp cận thi pháp thể loại hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết thi pháp học văn học trung đại của Trần Đình Sử kết hợp với lý thuyết phân loại thể loại và tiến trình văn xuôi tự sự của Nguyễn Đăng Na. Đồng thời, luận văn tiếp thu quan điểm mỹ học của Belinsky về cảm hứng nghệ thuật như một trạng thái tình cảm mãnh liệt, xuyên suốt tác phẩm nhằm định hình tư tưởng thẩm mỹ của tác giả.

Nghiên cứu xác lập 4 khái niệm cốt lõi:

1. Cảm hứng trần thuật: Thái độ, cảm xúc và tư tưởng định hướng của người cầm bút trong quá trình tái hiện thế giới khách quan.
2. Thể loại tạp ký trung đại: Loại hình văn xuôi tự sự phi hư cấu gồm các dạng thức tùy bút, ngẫu lục, ký sự, phản ánh trực tiếp những điều tai nghe mắt thấy.
3. Cảm hứng thế sự: Ý thức phơi bày hiện thực đời sống thường nhật, sự suy đồi của đạo đức và biến động xã hội đương thời.
4. Tính hỗn dung thể loại: Sự giao thoa, tích hợp linh hoạt giữa phương thức tự sự truyện ngắn, ghi chép khảo cứu và bút pháp trữ tình thâm trầm.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu khảo sát bao gồm toàn bộ 171 đơn vị tác phẩm: 82 đề mục trong "Vũ trung tùy bút" (bản dịch của Nguyễn Hữu Tiến đăng trên Tạp chí Nam Phong từ số 121 năm 1927 đến số 126 năm 1928, in lại năm 1989) và 89 đề mục trong "Tang thương ngẫu lục" (bản dịch toàn văn năm 1960 của Ngô Văn Triện, tái bản có chú thích bổ sung năm 2001). Cỡ mẫu nghiên cứu đạt 100% tổng thể văn bản hiện hành. Luận văn áp dụng phương pháp chọn mẫu toàn bộ (census sampling) nhằm tránh nguy cơ sai lệch hoặc phiến diện khi đánh giá phong cách tác giả.

Các phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm:

• Phương pháp khảo sát - thống kê: Phân loại tần suất xuất hiện của các chủ đề danh nhân, di tích, phong tục và thế sự.
• Phương pháp phân tích - tổng hợp: Đi sâu bóc tách cấu trúc vi mô của từng thiên ký để khái quát đặc trưng loại hình.
• Phương pháp so sánh - loại hình: Đối chiếu hai tác phẩm với "Thượng kinh ký sự" (1782) của Lê Hữu Trác và "Hoàng Lê nhất thống chí" của Ngô gia văn phái để làm rõ nét độc đáo của thể tạp ký quy mô vừa và nhỏ.
• Phương pháp cấu trúc - hệ thống: Đặt tác phẩm trong chỉnh thể tiến trình 3 giai đoạn của văn xuôi tự sự Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX. Toàn bộ quy trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ qua 3 giai đoạn trong thời gian 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện sự gia tăng vượt bậc của cảm hứng hoài niệm lịch sử và ý thức tôn vinh danh nhân đất Việt. Thống kê định lượng cho thấy có tới 42 trên 89 thiên trong "Tang thương ngẫu lục" (chiếm 47,2%) và 15 trên 82 thiên trong "Vũ trung tùy bút" (chiếm 18,3%) tập trung khắc họa chân dung lịch sử từ các bậc minh quân, danh hiền như Chu Văn An, Nguyễn Trãi đến các tướng lĩnh Phạm Ngũ Lão, Hoàng Ngũ Phúc. Tác giả không thần thánh hóa nhân vật như thời Lý - Trần mà miêu tả họ qua những chi tiết đời thường, giàu tính nhân bản.

Thứ hai, tác phẩm đánh dấu sự nở rộ của bút pháp tự sự đa dạng, xóa bỏ tính quy phạm nghiêm ngặt. 100% các thiên tùy bút, ngẫu lục được cấu trúc tự do: chuyển biến linh hoạt từ lối ký tự thuật bộc lộ cái tôi cá nhân sâu sắc (bài "Tự thuật" của Phạm Đình Hổ), ký khảo cứu uyên bác (bài "Hoa thảo" khảo cứu các giống hoa lan), đến ký phong cảnh thấm đẫm chất hội họa ("Phật Tích sơn ký", "Tiên Tích tự") và ký chân dung giàu kịch tính (thiên truyện về Tiến sĩ Nguyễn Bá Dương).

Thứ ba, cảm hứng thế sự và hiện thực phê phán chiếm tỷ trọng áp đảo với hơn 35% dung lượng hai tập sách. Bức tranh suy tàn của chế độ phong kiến Lê - Trịnh, nạn quan lại tham nhũng, sưu thuế kiệt quệ sau giai đoạn thiên tai từ năm 1767 đến năm 1778, cùng sự biến đổi tiêu cực trong phong tục cưới xin ma chay đều được tái hiện chân thực với tư cách là những điều "sở kiến, sở văn".

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến sự bứt phá này xuất phát từ cuộc khủng hoảng xã hội sâu sắc cuối thế kỷ XVIII, làm lung lay hệ tư tưởng Nho giáo chính thống và thúc đẩy ý thức cá nhân của tầng lớp trí thức nho sĩ như Phạm Đình Hổ (1768-1839) và Nguyễn Án (đỗ Hương cống năm 1808). So với các công trình quy mô đồ sộ viết theo thể chương hồi như "Hoàng Lê nhất thống chí", "Vũ trung tùy bút" và "Tang thương ngẫu lục" đã mở ra một hướng đi độc lập: tiếp cận hiện thực qua lăng kính đời thường, ngắn gọn nhưng giàu sức gợi cảm.

Dữ liệu phân bố chủ đề của hai tác phẩm có thể được trực quan hóa thông qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ cơ cấu nội dung: nhóm đề tài danh nhân - nhân vật lịch sử chiếm 33,3%, nhóm khảo cứu phong tục - thắng cảnh chiếm 26,9%, và nhóm ghi chép hiện thực thế sự chiếm 39,8%. Đồng thời, bảng đối chiếu thi pháp cho thấy sự kết hợp hoàn hảo giữa 3 giọng điệu tự sự: giọng thuật kể khách quan bình đạm (chiếm khoảng 50%), xen lẫn bình luận sắc sảo (khoảng 30%) và giọng trữ tình thâm trầm (khoảng 20%), tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho văn phong thời đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới chương trình và phương pháp giảng dạy: Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học sư phạm cần chuẩn hóa 100% tài liệu giảng dạy phần văn xuôi tự sự trung đại, đưa các trích đoạn tiêu biểu trong "Vũ trung tùy bút" và "Tang thương ngẫu lục" vào chương trình Ngữ văn trung học phổ thông theo định hướng phát triển năng lực thể loại, hoàn thành trong giai đoạn 2026-2027.
2. Xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa di sản Hán Nôm: Viện Nghiên cứu Hán Nôm phối hợp với các đơn vị nghiên cứu văn học tiến hành số hóa toàn bộ 171 văn bản gốc kèm bản dịch đối chiếu đa ngữ, thiết lập hệ thống tra cứu mở phục vụ cho hơn 50.000 giảng viên, sinh viên và nhà nghiên cứu trong thời hạn 18 tháng.
3. Tổ chức hội thảo học thuật liên ngành: Hội Nhà văn Việt Nam và các Viện nghiên cứu chuyên ngành cần tổ chức định kỳ 6 tháng một lần các diễn đàn học thuật liên ngành (Văn học - Sử học - Văn hóa học) nhằm công bố ít nhất 15 công trình chuyên sâu về sự chuyển biến hệ hình tư duy nghệ thuật thời Lê mạt Nguyễn sơ.
4. Xuất bản ấn bản hàn lâm và dịch thuật quốc tế: Các nhà xuất bản uy tín cần phối hợp với các chuyên gia dịch thuật biên soạn ấn bản song ngữ (Việt - Anh, Việt - Pháp) tuyển chọn 60 thiên tiểu phẩm đặc sắc nhất trong vòng 24 tháng, nhằm gia tăng độ nhận diện của văn học cổ điển Việt Nam trên trường quốc tế khoảng 25%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và giáo viên Ngữ văn: Nắm vững hệ thống thi pháp thể ký và tùy bút trung đại, ứng dụng trực tiếp vào việc biên soạn giáo án và thiết kế bài giảng phân tích tác phẩm chữ Hán một cách sinh động, chuẩn xác.
2. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam: Khai thác khung lý thuyết loại hình tự sự và nguồn ngữ liệu 171 đề mục đã được hệ thống hóa làm tài liệu tham khảo nền tảng cho các luận văn, luận án chuyên sâu.
3. Sinh viên ngành Sư phạm Văn, Báo chí và Văn hóa học: Sử dụng công trình như một cẩm nang học thuật với hơn 50 dẫn chứng thực tế về phong tục, địa lý, lễ hội và danh nhân Thăng Long - Hà Nội thế kỷ XVIII-XIX.
4. Nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa dân gian: Tiếp cận nguồn sử liệu dã sử quý báu phản ánh chân thực các biến cố chính trị, đời sống xã hội và phong hóa dân tộc giai đoạn chuyển giao Lê - Nguyễn.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao "Vũ trung tùy bút" và "Tang thương ngẫu lục" được coi là đỉnh cao của văn xuôi tự sự chữ Hán trung đại? Hai tác phẩm này tập hợp 171 tiểu phẩm độc đáo, đánh dấu sự hoàn thiện của thể tạp ký phi hư cấu. Chúng vượt thoát khỏi tính quy phạm ước lệ tôn giáo thời Lý - Trần để phản ánh chân thực con người và hiện thực xã hội thế kỷ XVIII với cái tôi cá nhân sâu sắc.

2. Điểm khác biệt lớn nhất giữa hai tác phẩm này với "Hoàng Lê nhất thống chí" là gì? "Hoàng Lê nhất thống chí" là tiểu thuyết lịch sử chương hồi tái hiện các biến cố quân sự, chính trị quy mô toàn quốc, trong khi "Vũ trung tùy bút" và "Tang thương ngẫu lục" tập trung vào các lát cắt đời thường, ký ức cá nhân, phong cảnh và khảo cứu phong tục qua các bài văn ngắn linh hoạt.

3. Tác giả Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án thể hiện cảm hứng thế sự qua những khía cạnh nào? Hai ông trực tiếp phơi bày bức tranh xã hội loạn lạc thời Lê mạt: quan lại tham nhũng, thuế khóa nặng nề, kiêu binh lộng hành và sự suy thoái đạo đức trong gia đình, làng xóm thông qua các chi tiết chân thực thu thập từ thực tế đời sống.

4. Lý do luận văn lựa chọn khảo sát toàn bộ 171 đề mục thay vì rút gọn mẫu nghiên cứu? Việc khảo sát toàn bộ 82 thiên của "Vũ trung tùy bút" và 89 thiên của "Tang thương ngẫu lục" bảo đảm tính đại diện tuyệt đối 100%, giúp lượng hóa chính xác tỷ lệ các chủ đề và khắc họa hoàn chỉnh chân dung nghệ thuật của hai tác giả.

5. Luận văn đóng góp giải pháp thực tiễn nào cho việc dạy học văn học trung đại hiện nay? Công trình cung cấp khung phân tích thi pháp thể loại rõ ràng, hệ thống hóa hơn 20 câu chuyện danh nhân tiêu biểu giúp giáo viên đổi mới phương pháp giảng dạy, kích thích hứng thú đọc hiểu văn bản chữ Hán cổ của học sinh.

Kết luận

• Luận văn đã phân loại và giải mã toàn diện hệ thống 171 đề mục thuộc hai tác phẩm "Vũ trung tùy bút" và "Tang thương ngẫu lục".
• Xác lập bức tranh chuyển dịch thi pháp từ văn học chức năng sang văn xuôi nghệ thuật giàu tính hiện thực và đậm dấu ấn cá nhân.
• Khẳng định giá trị to lớn của cảm hứng hoài niệm danh nhân (với 57 thiên tiêu biểu) và cảm hứng thế sự phê phán xã hội phong kiến suy tàn.
• Chứng minh sự đa dạng, linh hoạt vượt bậc về thể loại khi kết hợp nhuần nhuyễn giữa ký tự thuật, ký khảo cứu, ký phong cảnh và truyện ngắn.
• Đóng góp nguồn tư liệu học thuật chuẩn mực, tạo cơ sở đổi mới giảng dạy và định hướng nghiên cứu văn học cổ trung đại trong 12 tháng tới; độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể tra cứu toàn văn công trình để khai thác sâu hơn hệ thống ngữ liệu quý giá này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

1 Môc lôc Më ®Çu………………………………………………………………. Ph¹m vi t­ liÖu kh¶o s¸t…………………………………………………. NhiÖm vô vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu……………………. CÊu tróc luËn v¨n………………………………………….

Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc trong bèi c¶nh lÞch sö x· héi vµ v¨n xu«i tù sù thêi kú cuèi Lª ®Çu NguyÔn ……………………………. LÞch sö x· héi ViÖt Nam thêi kú cuèi Lª ®Çu NguyÔn…………. Tæng quan vÒ v¨n xu«i tù sù thêi cuèi Lª ®Çu NguyÔn……………. Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc – nh÷ng t¸c phÈm v¨n xu«i tù sù ®Æc s¾c cña thêi kú cuèi Lª ®Çu NguyÔn……………………………….

TiÓu sö cña c¸c t¸c gi¶……………………………………………. Sù ®a d¹ng vÒ bót ph¸p tù sù ……………………………………. Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc trªn b×nh diÖn c¶m høng trÇn thuËt …………………………………………………………………. Kh¸i niÖm c¶m høng ……………………………………….

C¸c c¶m høng chñ ®¹o trong Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc…38 2. Béc lé xóc c¶m vµ ®¸nh gi¸ cña c¸ nh©n vÒ c¸c danh nh©n , di tÝch lÞch sö, th¾ng c¶nh………………………………………………. Hoµi väng c¸c danh nh©n…………………………. Nçi niÒm tr­íc c¸c di tÝch lÞch sö, th¾ng c¶nh……………….

C¶m høng thÕ sù trong Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc……. Bøc tranh hiÖn thùc ®êi sèng trong x· héi ViÖt Nam thêi kú cuèi Lª ®Çu NguyÔn…………………………………………………. Nh÷ng sinh ho¹t v¨n ho¸, phong tôc tËp qu¸n cña cha «ng …………. Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc trªn b×nh diÖn thÓ lo¹i nghÖ thuËt tù sù……………………………………………………………….

Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc víi ®Æc tr-ng thÓ lo¹i cña v¨n häc trung ®¹i………………………. VÊn ®Ò ph©n lo¹i thÓ lo¹i v¨n häc trung ®¹i…………. Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc cã sù hçn dung gi÷a thÓ lo¹i truyÖn ng¾n vµ kÝ ……………………………………………………. NghÖ thuËt tù sù trong Vò trung tïy bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc……….

NghÖ thuËt x©y dùng nh©n vËt. Tù sù kh¾c ho¹ nh©n vËt………………………………………. C¸c nh©n vËt danh nh©n, nh©n vËt lÞch sö……………………………. Bãng d¸ng nh©n vËt b×nh phµm……………………………….

Giäng ®iÖu tù sù ………………………………………………………. Kh¸i niÖm giäng ®iÖu vµ giäng ®iÖu tù sù……………………………. §an xen thuËt kÓ víi b×nh luËn………………………………………. Giäng thuËt kÓ kh¸ch quan b×nh ®¹m…………………………………88 3.

Giäng tr÷ t×nh nhÑ nhµng, th©m trÇm………………………………….93 Tµi liÖu tham kh¶o………………………………………………………. Văn häc trung ®¹i ViÖt Nam, bªn c¹nh bé phËn v¨n häc viÕt b»ng ch÷ N«m cßn cã bé phËn v¨n häc viÕt bằng ch÷ H¸n. §©y lµ bé phËn v¨n häc cã c¶ th¬ lÉn v¨n xu«i. NÕu nh- th¬ th-êng dïng cho thÓ lo¹i tr÷ t×nh th× v¨n xu«i dïng cho thể lo¹i tù sù và chÝnh luận.

Nh÷ng t¸c phÈm tù sù v¨n xu«i b»ng ch÷ H¸n kh«ng ph¶i ®Õn thêi kú Lª m¹t NguyÔn s¬ (nöa sau thÕ kØ XVIII ®Çu thÕ kØ XIX) míi xuÊt hiÖn. Tr-íc ®ã, ë thêi Lý, TrÇn (thÕ kû X ®Õn thÕ kØ XIV) ®· tõng cã nh÷ng t¸c phÈm nh-: ViÖt điÖn u linh tập cña LÝ TÕ Xuyªn; LÜnh Nam chÝch qu¸i lôc cña TrÇn ThÕ Ph¸p… Nh-ng c¸c s¸ng t¸c Êy ch-a t¸ch khái v¨n häc d©n gian vµ v¨n häc chøc n¨ng. Sang thÕ kû XV trë ®i, nÒn v¨n häc d©n téc b¾t ®Çu xuÊt hiÖn nh÷ng t¸c phÈm v¨n xu«i tù sù nh»m môc ®Ých tho¶ m·n høng thó v¨n ch-¬ng cña ng-êi ®äc, nghÜa là nh»m môc ®Ých v¨n häc nh-: Th¸nh T«ng di th¶o cña Lª Th¸nh T«ng, TruyÒn k× m¹n lôc cña NguyÔn D÷, Th-îng kinh kÝ sù cña Lª H÷u Tr¸c, Hoàng Lª nhÊt thèng chÝ cña Ng« gia v¨n ph¸i… Trong ®ã kh«ng thÓ kh«ng kÓ ®Õn hai t¸c phÈm ®Æc s¾c: Vò trung tuú bót cña Ph¹m §×nh Hæ, Tang th-¬ng ngÉu lôc cña Ph¹m §×nh Hæ vµ NguyÔn ¸n. §©y thËt sù lµ nh÷ng t¸c phÈm nghÖ thuËt cã ý nghÜa lín ®èi víi lÞch sö v¨n häc d©n téc rÊt ®¸ng ®-îc nghiªn cøu ®Ó gióp ng-êi ®äc nhËn thøc ®-îc thµnh tùu cña v¨n xu«i tù sù b»ng ch÷ H¸n trong nÒn v¨n häc ViÖt Nam thêi trung ®¹i.

Thêi k× cuèi Lª ®Çu NguyÔn (cuèi thÕ kØ XVIII ®Çu thÕ kØ XIX) trong lÞch sö n-íc ta lµ mét thêi k× lo¹n l¹c, b·i bÓ n-¬ng d©u. Giai tÇng quý téc vua chóa sèng xa hoa, h-ëng l¹c; ®¸m quan l¹i th× sù tham nhòng léng hµnh, thi nhau “®ôc n­íc bÐo cß”… lµm cho cuéc sèng cña nh©n d©n v« cïng 4 khæ së. V¨n ch-¬ng thêi k× Êy còng chÞu ¶nh h-ëng cña hoµn c¶nh, nÆng ghi chÐp “chuyÖn ngµy th­êng, chuyÖn sinh ho¹t” víi nh÷ng chi tiÕt hiÖn thùc nhÊt. §©y lµ giai ®o¹n ®-îc c¸c nhµ nghiªn cøu, phª b×nh v¨n häc ®¸nh gi¸ lµ ®¹t ®-îc nhiÒu thµnh tùu rùc rì nhÊt trong thêi k× phong kiÕn.

Vò trung tuú bót và Tang th-¬ng ngÉu lôc là nh÷ng t¸c phÈm ®Æc biÖt, ph¸t triÓn ®Õn ®Ønh cao cña thêi k× Êy. XÐt trong v¨n häc trung ®¹i nãi chung vµ v¨n xu«i tù sù thêi k× cuèi Lª ®Çu NguyÔn nãi riªng, kh«ng cã c¸c t¸c phÈm v¨n häc nµo mµ t¸c gi¶ cña nã l¹i gÇn gièng nhau vÒ hoµn c¶nh sèng; ®ång ®iÖu víi nhau vÒ nÕp c¶m, nÕp nghÜ vµ thÓ hiÖn t×nh c¶m, th¸i ®é ®èi víi x· héi ®-¬ng thêi b»ng thÓ v¨n tuú bót, ngÉu lôc nh- tr-êng hîp hai t¸c phÈm Vò trung tuú bót, Tang th-¬ng ngÉu lôc. §»ng sau c¸ tÝnh tù do, phãng tóng cña ngßi bót khi ®-a c¶m xóc ch¶y tr«i theo c¸c sù viÖc cña thÕ sù ®Ó ghi l¹i nh÷ng ®iÒu tai nghe m¾t thÊy, Vò trung tuú bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc lu«n lu«n béc lé mét th¸i ®é c¶m xóc, ®¸nh gi¸ qua nh÷ng lêi b×nh luËn tr÷ t×nh hay qua c¸ch miªu t¶ nhiÒu khi hÕt søc thi vÞ, giµu chÊt v¨n ch-¬ng, ®Ó l¹i dÊu Ên trong lßng ®éc gi¶ yªu v¨n häc trung ®¹i. Song cho ®Õn nay, viÖc nghiªn cøu hai t¸c phÈm vÉn ch-a cã nh÷ng c«ng tr×nh toàn diÖn, mang tÝnh hÖ thèng.

T×m hiÓu Vò trung tuú bót và Tang th-¬ng ngÉu lôc nh»m gãp phÇn ®¸nh gi¸ vÞ trÝ cña t¸c phÈm trong tiÕn tr×nh v¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam. ViÖc t×m hiÓu nµy còng sÏ gãp phÇn n©ng cao nhËn thøc vÒ lo¹i h×nh v¨n xu«i tù sù trung ®¹i trªn c¸c b×nh diÖn nh-: néi dung c¶m høng, h×nh thøc thÓ lo¹i vµ nghÖ thuËt tù sù. Nh÷ng kÕt qu¶ cña viÖc t×m hiÓu hai t¸c phÈm nµy còng sÏ gióp Ých cho viÖc gi¶ng d¹y v¨n häc trung ®¹i theo ®Æc tr-ng lo¹i h×nh ë tr-êng phæ th«ng hiÖn nay. LÞch sö vÊn ®Ò Vò trung tïy bót, Tang th-¬ng ngÉu lôc ra ®êi ®Õn nay ®· mÊy tr¨m n¨m vµ ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu qua c¸c thêi ®¹i.

Tuy nhiªn hÇu hÕt c¸c 5 c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Òu n»m ë d¹ng kh¸i qu¸t hoÆc ®iÓm qua mét b×nh diÖn nµo ®ã cña t¸c phÈm mµ ch-a ®i s©u vµo nghiªn cøu mét c¸ch cô thÓ, cã hÖ thèng vÒ c¸c gi¸ trÞ néi dung, nghÖ thuËt tù sù cña t¸c phÈm; kh¼ng ®Þnh vÞ trÝ cña nã trong dßng ch¶y v¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam. Trong ph¹m vi quan t©m cña ®Ò tµi, chóng t«i xin ®iÓm l¹i mét sè c«ng tr×nh, tµi liÖu cã liªn quan lµm c¬ së cho viÖc nghiªn cøu hai t¸c phÈm Vò trung tuú bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc trong v¨n häc trung ®¹i Viªt Nam thêi k× cuèi Lª ®Çu NguyÔn. D-¬ng Qu¶ng Hµm trong ViÖt Nam v¨n häc sö yÕu (1943) khi t×m hiÓu c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i tù sù thêi trung ®¹i ®· l-u t©m ®Õn Vò trung tuú bót, Tang th-¬ng ngÉu lôc vµ ®¸nh gi¸: “S¸ch Tang th-¬ng ngÉu lôc, Vò trung tuú bót lµ nh÷ng t¸c phÈm ®Æc biÖt thêi Lª m¹t, NguyÔn s¬”; “c¸c t¸c phÈm v¨n häc thêi Êy phÇn nhiÒu ghi l¹i nh÷ng ®iÒu t¸c gi¶ ®· nghe thÊy, tr«ng thÊy vµ lµ tµi liÖu quý vÒ hiÖn thùc x· héi, nh©n vËt, phong tôc tËp qu¸n thêi ®· qua b»ng thÓ v¨n tuú bót, ngÉu lôc”. Cuèn s¸ch cña D­¬ng Qu¶ng Hµm ®­îc xem lµ mét cuèn vÒ “lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam cã tÝnh phæ th«ng ®Çu tiªn ®-îc biªn so¹n b»ng ch÷ quèc ng÷, mét ph¸c th¶o vÒ lÞch tr×nh, diÔn biÕn cña v¨n häc d©n téc”.

NguyÔn §æng Chi trong S¬ th¶o lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam (1959) rÊt quan t©m ®Õn hiÖn t­îng “thÓ kÝ sù b»ng v¨n xu«i ®· b¾t ®Çu xuÊt hiÖn vµ ®· cã nh÷ng t×m tßi riªng vÒ kÝ sù, tuú bót trong nÒn v¨n häc d©n téc giai ®o¹n nöa sau thÕ kØ XVIII ®Õn nöa ®Çu thÕ kØ XIX”. ¤ng cã nh÷ng ®iÓm nh×n cô thÓ, t©p trung vµo mét sè t¸c gi¶, t¸c phÈm tiªu biÓu ë giai ®o¹n nµy nh- Tang th-¬ng ngÉu lôc, Vò trung tuú bót… NguyÔn §æng Chi ®¸nh gi¸ gi¸ trÞ cña s¸ch Vò trung tuú bót ë viÖc “ng­êi ®­¬ng thêi ghi chÐp chuyÖn ®­¬ng thêi”, “ph¶n ¸nh x· héi phong kiÕn suy ®åi qua nh÷ng biÕn ®æi vÒ phong tôc”. C«ng tr×nh V¨n häc ViÖt Nam nöa cuèi thÕ kû XVIII ®Õn hÕt thÕ kû XIX cña NguyÔn Léc ®· kh¼ng ®Þnh søc m¹nh cña thÓ kÝ trong v¨n häc ViÖt Nam. 6 T¸c gi¶ ®Æc biÖt ®¸nh gi¸ sù gia t¨ng nh÷ng ghi chÐp “chuyÖn ngµy th-êng, chuyÖn sinh ho¹t”.

¤ng cho r»ng ®ã “lµ sù ®em ®Õn cho v¨n häc nh÷ng chi tiÕt hiÖn thùc nhÊt” trong c¸c s¸ng t¸c ë giai ®o¹n nµy. Trªn c¬ së ®ã NguyÔn Léc kÕt luËn mét c¸ch x¸c ®¸ng :“ Vò trung tuú bót và Tang th-¬ng ngÉu lôc ghi ®-îc nhiÒu nÐt vÒ hiÖn thùc ®en tèi x· héi n-íc ta nh÷ng n¨m cuèi thÕ kû XVIII”. NguyÔn Ph-¬ng Chi trong Tõ ®iÓn v¨n häc ®¸nh gi¸ ®©y là hai tËp s¸ch cã gi¸ trÞ v¨n häc ®Æc s¾c. Cïng víi c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i tù sù thêi k× cuèi Lª ®Çu NguyÔn, Vò trung tuú bót và Tang th-¬ng ngÉu lôc là nh÷ng thiªn kÝ tiªu biÓu xuÊt s¾c cho m¶ng v¨n xu«i giàu tÝnh hiÖn thùc cña v¨n häc ViÖt Nam thÕ kû XVIII.

NguyÔn §¨ng Na víi c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu V¨n xu«i tù sù ViÖt Nam thêi trung ®¹i (tËp 2- 2001) vµ Con ®-êng gi¶i m· v¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam (2006) ®· ®i vµo t×m hiÓu Tang th-¬ng ngÉu lôc và Vò trung tuú bót d-íi gãc ®é thÓ lo¹i. Nhµ nghiªn cøu ®· ®-a ra c¸ch nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ khoa häc vÒ bót ph¸p tù sù, nghÖ thuËt tù sù cña hai t¸c phÈm. NguyÔn §¨ng Na kh¼ng ®Þnh: Vò trung tuú bót vµ Tang th-¬ng ngÉu lôc më ra lèi kÝ ®a d¹ng vÒ bót ph¸p ®-îc viÕt víi c¸c thÓ tài kh¸c nhau. C¸c thiªn trong t¸c phÈm phÇn lín mang tÝnh chÊt truyÖn và nh÷ng thiªn thuéc thÓ kÝ kh«ng nhiÒu, song chóng còng kh¸ tiªu biÓu cho thÓ kÝ.

§Æc biÖt NguyÔn §¨ng Na ®i s©u ®¸nh gi¸ ngßi bót cña Ph¹m §×nh Hæ trong Vò trung tuú bót: cã thiªn t¸c gi¶ viÕt kiÓu tù thuËt nh-ng ng¾n gän, kh«ng theo thø tù thêi gian và th-êng viÕt vÒ nh÷ng kû niÖm thêi th¬ Êu. NhiÒu thiªn t¸c gi¶ viÕt theo kiÓu kh¶o cøu. Cã lÏ «ng cã së tr-êng vÒ kÝ kh¶o cøu.