VIỆT NAM TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ DƢỚI THỜI TỔNG THỐNG B. OBAMA

Nghiên cứu về vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Obama. Phân tích các yếu tố tác động và đánh giá ảnh hưởng.

• Tác giả: Nguyễn Hà Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Nam Tiến
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Việt Nam trong Chính Sách Đối Ngoại của Hoa Kỳ dưới Thời Tổng Thống B. Obama
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CÁM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 1.2. Các công trình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.4. Một số nhận xét về tình hình nghiên cứu đề tài
• 1.5. Những vấn đề khoa học giải quyết
• 1.6. Những vấn đề mới liên quan đến luận án sẽ tập trung nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TÁC ĐỘNG ĐỊNH VỊ VIỆT NAM TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ DƯỚI THỜI TỔNG THỐNG B. OBAMA
• 2.1. Chủ nghĩa hiện thực - Lý thuyết quan hệ quốc tế chi phối việc hoạch định chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ
• 2.2. Việt Nam và Đông Nam Á trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực
• 2.3. Cơ sở thực tiễn
• 2.3.1. Nhân tố khách quan
• 2.3.2. Tình hình quốc tế và khu vực
• 2.3.3. Sự trỗi dậy của Trung Quốc
• 2.3.4. Vấn đề tranh chấp ở Biển Đông và những thách thức đối với an ninh ở khu vực
• 2.3.5. Nhân tố chủ quan
• 2.3.6. Tình hình Hoa Kỳ cuối nhiệm kỳ Tổng thống G.W Bush và sự hình thành học thuyết Obama
• 2.3.7. Nền tảng lịch sử quan hệ Hoa Kỳ - Việt Nam trước năm 2009
• 2.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH VỊ VIỆT NAM TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ DƯỚI THỜI TỔNG THỐNG B. OBAMA (2009-2016)
• 3.1. Quy trình điều chỉnh chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với khu vực
• 3.2. Chiến lược “xoay trục” về châu Á – Thái Bình Dương
• 3.3. Sự điều chỉnh chính sách đối ngoại ở Đông Nam Á
• 3.4. Việt Nam trong nhận thức chiến lược của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama
• 3.4.1. Về mặt địa chính trị
• 3.4.2. Về mặt kinh tế
• 3.4.3. Lợi ích của Hoa Kỳ
• 3.5. Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ (2009-2016)
• 3.5.1. Mục tiêu và chính sách
• 3.5.2. Thực tiễn triển khai chính sách đối ngoại của chính quyền B. Obama với Việt Nam
• 3.5.2.1. Trên lĩnh vực chính trị - ngoại giao
• 3.5.2.2. Trên lĩnh vực kinh tế
• 3.5.2.3. Trên lĩnh vực an ninh - quốc phòng
• 3.5.2.4. Trên một số lĩnh vực khác
• 3.6. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VÀ TÁC ĐỘNG ĐỐI VỚI VỊ THẾ CỦA VIỆT NAM TRONG CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA HOA KỲ DƯỚI THỜI TỔNG THỐNG DONALD TRUMP
• 4.1. Một số nhận xét
• 4.2. Tác động đối với Việt Nam và khu vực
• 4.2.1. Tác động đối với Việt Nam
• 4.2.2. Tác động đối với khu vực
• 4.3. Những tác động đến vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Donald Trump
• 4.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Chính Sách Đối Ngoại Hoa Kỳ với Việt Nam 55kt

Sau Chiến tranh Lạnh, thế giới chứng kiến sự chuyển dịch trật tự với xu thế hòa bình, hợp tác và phát triển. Hoa Kỳ, siêu cường hàng đầu, có ảnh hưởng lớn đến chính trị quốc tế. Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ tác động mạnh mẽ đến các khu vực và quốc gia, trong đó có Việt Nam. Cuối nhiệm kỳ Tổng thống G. Bush, Hoa Kỳ đối mặt với nhiều thách thức như khủng hoảng kinh tế, chia rẽ chính trị, và suy giảm uy tín quốc tế. Chính quyền Obama kế thừa di sản nặng nề này và thực hiện điều chỉnh trong chính sách đối ngoại. Cách tiếp cận "thông minh" (theo Richard Armitage và Joseph Nye) được áp dụng, với châu Á - Thái Bình Dương là trọng tâm. Sự chuyển trọng tâm chiến lược này, còn gọi là "xoay trục" hay "tái cân bằng", thể hiện ý nghĩa chiến lược của khu vực đối với Hoa Kỳ. Việt Nam được Hoa Kỳ quan tâm đặc biệt trong khu vực Đông Nam Á, nhằm tăng cường can dự và đảm bảo lợi ích chiến lược, đồng thời ứng phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Hoa Kỳ coi trọng quan hệ song phương, củng cố quan hệ đồng minh và tìm kiếm đối tác chiến lược mới, trong đó có Việt Nam.

1.1. Bối cảnh Quốc tế và Khu vực tác động đến Việt Nam

Sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh đã tạo ra một bối cảnh quốc tế mới với nhiều cơ hội và thách thức. Xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đòi hỏi các quốc gia phải điều chỉnh chính sách đối ngoại để thích ứng. Khu vực châu Á - Thái Bình Dương trở thành trung tâm kinh tế và chính trị quan trọng của thế giới, thu hút sự quan tâm của nhiều cường quốc, trong đó có Hoa Kỳ. Các vấn đề như tranh chấp lãnh thổ, an ninh hàng hải, và biến đổi khí hậu cũng tác động đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ đối với khu vực, đặc biệt là với các quốc gia như Việt Nam.

1.2. Vị thế Việt Nam trong chiến lược của Hoa Kỳ ở ASEAN

Việt Nam đóng vai trò ngày càng quan trọng trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ ở khu vực ASEAN. Với vị trí địa lý chiến lược, nền kinh tế đang phát triển, và vai trò tích cực trong khu vực, Việt Nam trở thành một đối tác quan trọng của Hoa Kỳ trong việc duy trì hòa bình, ổn định và thịnh vượng ở khu vực. Hoa Kỳ coi Việt Nam là một đối tác quan trọng trong việc thực hiện chính sách xoay trục sang châu Á, cũng như trong việc giải quyết các thách thức an ninh chung như an ninh hàng hải và chống khủng bố. Sự hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong khuôn khổ ASEAN mang lại lợi ích cho cả hai bên và góp phần vào sự ổn định và phát triển của khu vực.

II. Thách Thức và Vấn Đề trong Quan Hệ Việt Mỹ 58kt

Dưới thời Tổng thống B. Obama, quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ phát triển tích cực, đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong các lĩnh vực chính trị - ngoại giao, kinh tế - thương mại, an ninh - quốc phòng. Quan hệ song phương phát triển trên nền tảng khuôn khổ "Đối tác toàn diện" thiết lập năm 2013. Nhiều thành tựu mang ý nghĩa lớn, lần đầu tiên đạt được trong giai đoạn này. Việc đánh giá chính sách của Hoa Kỳ đối với Việt Nam sau hơn 25 năm bình thường hóa quan hệ là cần thiết, đặc biệt khi khả năng nâng cấp quan hệ lên tầm "đối tác chiến lược" vẫn còn bỏ ngỏ. Câu hỏi đặt ra là: những nguyên nhân nào đã thúc đẩy mối quan hệ song phương này đạt được những kết quả quan trọng như vậy? Câu trả lời đòi hỏi sự xem xét từ cả hai phía. Về phía Hoa Kỳ, trong bối cảnh điều chỉnh chính sách đối với khu vực, chính quyền Tổng thống Obama đánh giá cao vị trí của Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á và mong muốn đẩy mạnh quan hệ đối tác chiến lược.

2.1. Vấn đề Nhân Quyền trong Quan Hệ Việt Nam Hoa Kỳ

Vấn đề nhân quyền luôn là một yếu tố phức tạp trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Mặc dù quan hệ song phương đã được cải thiện đáng kể trong những năm gần đây, Hoa Kỳ vẫn tiếp tục bày tỏ quan ngại về tình hình nhân quyền ở Việt Nam. Các vấn đề như tự do ngôn luận, tự do tôn giáo, và quyền của người thiểu số vẫn là những điểm gây tranh cãi giữa hai nước. Tuy nhiên, cả hai bên đều nhận thức được tầm quan trọng của việc duy trì đối thoại và tìm kiếm các giải pháp để giải quyết những khác biệt này. Việc cải thiện tình hình nhân quyền ở Việt Nam sẽ giúp củng cố quan hệ song phương và mở ra cơ hội hợp tác mới trong nhiều lĩnh vực.

2.2. Biển Đông và Ảnh Hưởng đến Quan Hệ Việt Mỹ thời Obama

Vấn đề Biển Đông đã trở thành một yếu tố quan trọng trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ. Hoa Kỳ đã nhiều lần lên tiếng phản đối các hành động của Trung Quốc ở Biển Đông, đồng thời ủng hộ các quốc gia có tuyên bố chủ quyền chồng lấn, trong đó có Việt Nam. Sự hợp tác giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trong vấn đề Biển Đông đã góp phần vào việc duy trì hòa bình, ổn định và an ninh hàng hải ở khu vực. Tuy nhiên, việc giải quyết tranh chấp Biển Đông vẫn là một thách thức lớn, đòi hỏi sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan.

III. Cách Tiếp Cận của Obama Xoay Trục và Tái Cân Bằng 52kt

Việc chính quyền Obama đánh giá cao vị trí của Việt Nam trong khu vực và mong muốn thúc đẩy mạnh mẽ quan hệ đối tác chiến lược là nguyên nhân chính cho sự quan tâm đặc biệt này. Thực tiễn cho thấy nhiều bước đi quan trọng đã được thực hiện để tăng cường quan hệ với Việt Nam. Câu hỏi đặt ra là: Việt Nam có vị thế như thế nào trong tầm nhìn chiến lược của Hoa Kỳ ở khu vực (Đông Nam Á và châu Á – Thái Bình Dương) dưới thời Tổng thống B. Obama? Nghiên cứu sinh chọn nội dung “Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama” làm đề tài thực hiện luận án Tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ Quốc tế.

3.1. Phân Tích Chiến Lược Xoay Trục sang Châu Á của Obama

Chiến lược "xoay trục" sang châu Á (Pivot to Asia) là một trong những trọng tâm trong chính sách đối ngoại của chính quyền Obama. Chiến lược này nhằm tăng cường sự hiện diện và ảnh hưởng của Hoa Kỳ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc. Chiến lược xoay trục bao gồm nhiều khía cạnh, từ kinh tế, chính trị, đến an ninh và quân sự. Hoa Kỳ đã tăng cường quan hệ với các đồng minh và đối tác trong khu vực, đồng thời thúc đẩy các thỏa thuận thương mại tự do và các sáng kiến hợp tác khác. Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong chiến lược xoay trục của Hoa Kỳ, và quan hệ song phương đã được tăng cường đáng kể trong giai đoạn này. Chính sách xoay trục sang châu Á này đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong quan hệ quốc tế ở khu vực, và tiếp tục ảnh hưởng đến chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ ngày nay.

3.2. Tái Cân Bằng Mục Tiêu và Kết Quả ở Việt Nam

Khái niệm "tái cân bằng" (Rebalancing) thường được sử dụng đồng nghĩa với "xoay trục", nhấn mạnh việc Hoa Kỳ nỗ lực cân bằng lại sự chú ý và nguồn lực giữa các khu vực trên thế giới, trong đó có châu Á - Thái Bình Dương. Mục tiêu của tái cân bằng là duy trì sự hiện diện và ảnh hưởng của Hoa Kỳ ở khu vực này, đồng thời đảm bảo an ninh và ổn định khu vực. Tại Việt Nam, tái cân bằng thể hiện qua việc tăng cường hợp tác kinh tế, quân sự và an ninh, cũng như thông qua việc ủng hộ vai trò của Việt Nam trong các tổ chức khu vực như ASEAN. Các kết quả của tái cân bằng ở Việt Nam bao gồm việc gia tăng thương mại và đầu tư, hợp tác an ninh biển, và hỗ trợ phát triển. Tuy nhiên, tái cân bằng cũng đối mặt với những thách thức, như sự cạnh tranh ảnh hưởng từ Trung Quốc và những quan ngại về nhân quyền.

IV. Tác Động của Chính Sách Obama đến Việt Nam 59kt

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama. Để thực hiện nhiệm vụ này, luận án đặt ra các nhiệm vụ sau: Phân tích các nhân tố tác động đến quá trình định hình vị thế của Việt Nam trong nhận thức chiến lược của Hoa Kỳ thời kỳ Tổng thống B. Obama, bao gồm các nhân tố khách quan và chủ quan. Làm rõ vị thế, tiềm năng của Việt Nam trong đánh giá chiến lược từ phía Hoa Kỳ; đồng thời phân tích nội dung cốt lõi của chính sách và quá trình triển khai trên thực tiễn những mục tiêu chính sách của Hoa Kỳ đối với Việt Nam trên các phương diện chính trị - ngoại giao, kinh tế, an ninh – quân sự…

4.1. Kinh Tế Việt Nam Ảnh Hưởng Từ Chính Sách Thương Mại Hoa Kỳ

Chính sách thương mại của Hoa Kỳ có tác động đáng kể đến nền kinh tế Việt Nam. Hoa Kỳ là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, và các chính sách thương mại của Hoa Kỳ có thể ảnh hưởng đến xuất khẩu, đầu tư, và tăng trưởng kinh tế của Việt Nam. Các thỏa thuận thương mại tự do như Hiệp định Đối tác Xuyên Thái Bình Dương (TPP) (mà sau này Hoa Kỳ rút khỏi) có thể mang lại lợi ích cho Việt Nam bằng cách giảm thuế quan và tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại. Tuy nhiên, các chính sách bảo hộ thương mại của Hoa Kỳ cũng có thể gây khó khăn cho xuất khẩu của Việt Nam. Việc hiểu rõ và thích ứng với các chính sách thương mại của Hoa Kỳ là rất quan trọng đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam. TPP là một ví dụ điển hình cho mối quan hệ này.

4.2. An Ninh Quốc Phòng Hợp Tác Việt Mỹ thời Obama

Hợp tác an ninh quốc phòng giữa Việt Nam và Hoa Kỳ đã được tăng cường đáng kể dưới thời chính quyền Obama. Hoa Kỳ đã dỡ bỏ lệnh cấm vận vũ khí đối với Việt Nam, mở ra cơ hội hợp tác mới trong lĩnh vực này. Hai nước đã tăng cường trao đổi thông tin, huấn luyện chung, và hợp tác trong các vấn đề an ninh hàng hải. Hợp tác an ninh quốc phòng giữa Việt Nam và Hoa Kỳ nhằm mục tiêu duy trì hòa bình, ổn định và an ninh hàng hải ở khu vực, cũng như đối phó với các thách thức an ninh chung. Sự hợp tác này mang lại lợi ích cho cả hai bên và góp phần vào sự ổn định của khu vực. Hợp tác an ninh biển Việt - Mỹ ngày càng được chú trọng.

V. So Sánh Chính Sách Obama và Các Tổng Thống Khác 57kt

Đưa ra một số nhận xét cũng như phân tích tác động đến việc định vị Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ hậu Obama. Luận án tập trung vào việc nghiên cứu về đối tượng nghiên cứu là luận án tập trung phân tích vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ cầm quyền của Tổng thống Obama. Về phạm vi thời gian, không gian nghiên cứu: luận án xác định thời gian nghiên cứu là giai đoạn cầm quyền của Tổng thống B. Obama (2009-2016); không gian nghiên cứu: khu vực Đông Nam Á đặt trong tổng thể sự vận động của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

5.1. Điểm Khác Biệt trong Cách Tiếp Cận của Obama so với Bush

Chính sách đối ngoại của Obama khác biệt so với Bush ở nhiều khía cạnh. Obama tập trung vào ngoại giao và hợp tác quốc tế, trong khi Bush chú trọng hơn vào hành động đơn phương và can thiệp quân sự. Obama ủng hộ các giải pháp đa phương cho các vấn đề toàn cầu, trong khi Bush thường hành động một mình hoặc với một nhóm nhỏ các đồng minh. Obama cũng chú trọng hơn vào các vấn đề như biến đổi khí hậu và phát triển bền vững, trong khi Bush tập trung hơn vào chống khủng bố. Những khác biệt này đã ảnh hưởng đến quan hệ của Hoa Kỳ với Việt Nam, với Obama tăng cường hợp tác và đối thoại hơn so với Bush. So sánh chính sách đối ngoại của Obama với các đời tổng thống khác cho thấy sự thay đổi trong cách tiếp cận và ưu tiên của Hoa Kỳ.

5.2. Di Sản của Obama và Ảnh Hưởng đến Quan Hệ Việt Mỹ

Di sản của Obama trong chính sách đối ngoại vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến quan hệ Việt - Mỹ. Việc bình thường hóa quan hệ, tăng cường hợp tác kinh tế và an ninh, và ủng hộ vai trò của Việt Nam trong khu vực là những thành tựu quan trọng của chính quyền Obama. Tuy nhiên, những thách thức như tranh chấp Biển Đông, vấn đề nhân quyền, và sự cạnh tranh ảnh hưởng từ Trung Quốc vẫn còn tồn tại. Quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ sau nhiệm kỳ của Obama tiếp tục phát triển, nhưng cũng phải đối mặt với những thách thức mới. Di sản của Obama ở Việt Nam tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển quan hệ song phương.

VI. Vận Dụng Thực Tiễn và Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo 55kt

Luận án góp phần phân tích chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ, một chủ thể rất quan trọng trong nền chính trị quốc tế. Luận án hướng đến việc xác định vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ Tổng thống B. Obama trên cơ sở phân tích các quan điểm đường lối đối ngoại của Hoa Kỳ tại khu vực trong đó có Việt Nam – một trong những đối tác ý nghĩa quan trọng, hứa hẹn là một trong các đồng minh mới trên một số lĩnh vực. Việc nghiên cứu chính sách đối ngoại Việt Nam dưới thời Obama trên cơ sở phân tích các quan điểm đường lối đối ngoại của Hoa Kỳ tại khu vực Việt Nam góp phần nhận diện những nội dung cốt lõi trong chính sách của Hoa Kỳ đối với Việt Nam đặc biệt là dưới thời Tổng thống B. Đây là mục tiêu mà các công trình nghiên cứu trước đã đặt ra và cũng đã đạt được.

6.1. Ứng Dụng Kết Quả Nghiên Cứu vào Hoạt Động Đối Ngoại

Từ những kết quả nghiên cứu của Luận án có thể góp phần cung cấp các luận cứ khoa học có tính chất gợi ý cho các nhà hoạch định chính sách của Việt Nam tham khảo có thể đề ra những chính sách phù hợp nhằm thúc đẩy hơn nữa quan hệ Hoa Kỳ - Việt Nam. Ngoài việc phục vụ hoạt động đối ngoại của Hoa Kỳ và Việt Nam thì ý nghĩa có tính thực tiễn gần nhất mà luận án hướng đến là việc áp dụng những nội dung quan trọng từ kết quả luận án cho công tác nghiên cứu, giảng dạy.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Mở Rộng và Chuyên Sâu trong Tương Lai

Các quan hệ hữu quan từ cả Hoa Kỳ và Việt Nam cũng có thể xem đây là nguồn tài liệu tin cậy nhằm có những đánh giá đúng đắn về tình hình, mức độ nghiên cứu quan hệ song phương Hoa Kỳ - Việt Nam. Tiếp việc rút kinh nghiệm từ luận án hay khảo cứu những thông tin từ luận án cũng góp phần định hướng và làm cơ sở cho những công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu hoặc mở rộng hơn về phạm vi và đối tượng nghiên cứu trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ chuyên ngành Quan hệ quốc tế của tác giả Nguyễn Hà Trang, với đề tài "Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama", được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội (năm 2022) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Nam Tiến.

Về tính cấp thiết, sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc năm 1991, trật tự thế giới chuyển dịch theo xu hướng "nhất siêu đa cường" với vai trò vượt trội của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, giai đoạn cuối nhiệm kỳ của Tổng thống G.W. Bush, Hoa Kỳ phải đối mặt với nhiều khó khăn nghiêm trọng như khủng hoảng kinh tế, mâu thuẫn chính trị nội bộ, chi phí quân sự nặng nề và sự sụt giảm uy tín quốc tế. Bước sang nhiệm kỳ của Tổng thống Barack Obama, chính quyền Hoa Kỳ đã tiến hành điều chỉnh chính sách đối ngoại theo hướng tiếp cận "quyền lực thông minh" (smart power), chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực châu Á – Thái Bình Dương thông qua chiến lược "xoay trục" (pivot) hay "tái cân bằng" (rebalance). Trong chiến lược này, Đông Nam Á trở thành địa bàn ưu tiên nhằm duy trì lợi ích chiến lược và ứng phó với sự trỗi dậy toàn diện của Trung Quốc. Hoa Kỳ tích cực tìm kiếm và củng cố quan hệ với các đối tác mới, trong đó đánh giá cao vị trí của Việt Nam. Giai đoạn 2009 – 2016 chứng kiến bước phát triển quan trọng khi hai nước thiết lập khuôn khổ quan hệ "Đối tác toàn diện" vào năm 2013 và chuyến thăm chính thức Việt Nam của Tổng thống B. Obama vào năm 2016.

Về khoảng trống nghiên cứu, sau hơn 25 năm bình thường hóa quan hệ song phương, các công trình khoa học đã công bố thường chỉ tập trung vào các giai đoạn lịch sử trước đó (trước năm 2000, 2005, 2007 hoặc 2010), hoặc chỉ đi sâu vào từng khía cạnh riêng lẻ như quan hệ kinh tế, vấn đề an ninh Biển Đông, hay chính sách ngoại giao nói chung. Cho đến thời điểm tác giả thực hiện luận án, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, đầy đủ và chuyên sâu nhằm xác định vị thế của Việt Nam trong tổng thể chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ xuyên suốt trọn vẹn hai nhiệm kỳ cầm quyền của Tổng thống B. Obama (2009 – 2016).

Mục đích nghiên cứu của luận án là xác định vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama. Để đạt được mục đích này, tác giả xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Phân tích các nhân tố tác động đến quá trình định hình vị thế của Việt Nam trong nhận thức chiến lược của Hoa Kỳ thời kỳ Tổng thống B. Obama, bao gồm các nhân tố khách quan và nhân tố chủ quan.
2. Làm rõ vị thế, tiềm năng của Việt Nam trong đánh giá chiến lược từ phía Hoa Kỳ; đồng thời phân tích nội dung cơ bản của chính sách và quá trình triển khai trên thực tiễn những mục tiêu chính sách của Hoa Kỳ đối với Việt Nam trên các phương diện chính trị - ngoại giao, kinh tế, an ninh - quân sự và các lĩnh vực khác.
3. Đưa ra một số nhận xét cũng như phân tích tác động đến việc định vị Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ hậu Obama (giai đoạn cầm quyền của Tổng thống Donald Trump).

Về đối tượng nghiên cứu, luận án tập trung vào vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ thời kỳ Tổng thống B. Obama cầm quyền.

Về phạm vi nghiên cứu:

• Phạm vi thời gian: Tập trung vào giai đoạn cầm quyền của chính quyền Tổng thống B. Obama từ năm 2009 đến năm 2016 (có sự liên hệ so sánh với giai đoạn trước đó và giai đoạn đầu nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump).
• Phạm vi không gian: Nghiên cứu không gian khu vực Đông Nam Á đặt trong tổng thể sự vận động địa chính trị của khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận và phân loại hệ thống tài liệu nghiên cứu trong nước và quốc tế thành hai mảng chủ đề lớn:

Mảng thứ nhất gồm các công trình nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Đông Nam Á gắn với nhân tố Trung Quốc và vấn đề an ninh hàng hải tại Biển Đông:

• Các công trình trong nước tiêu biểu: Nguyễn Nhâm (2016) trên Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế phân tích thực trạng chiến lược tái cân bằng; Nguyễn Thanh Hương (2012) trên Tạp chí Châu Mỹ ngày nay làm rõ vai trò của châu Á – Thái Bình Dương đối với lợi ích Hoa Kỳ; Lê Khương Thùy (2003) nghiên cứu chính sách của Hoa Kỳ đối với ASEAN trong và sau Chiến tranh Lạnh; Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế và Nguyễn Thị Lệ (2007) phân tích chiến lược an ninh quốc gia của Mỹ với Đông Nam Á; Nguyễn Thái Yên Hương và Tạ Minh Tuấn (2011) chủ biên tập sách về Hoa Kỳ; Nguyễn Thiết Sơn (2012) khảo sát quan hệ Hoa Kỳ – ASEAN giai đoạn 2001 – 2020; luận án của Phạm Hoàng Tú Linh về chính sách đối với Đông Nam Á của chính quyền Barack Obama (2009 – 2016). Về vấn đề Biển Đông và nhân tố Trung Quốc, các tác giả Nguyễn Bá Diến (2015), Huỳnh Tâm Sáng (2015), Nguyễn Chu Hồi (2016), Trần Duy Hải (2013), Trần Nam Tiến (2014), Nguyễn Tuấn Khanh (2015), Lokshin G.M (2016) cùng hai tập Kỷ yếu Hội thảo quốc tế về Biển Đông năm 2009 và 2010 do Đặng Đình Quý chủ biên đã phân tích đa chiều về địa chính trị biển và sự can dự của các nước lớn.
• Các công trình quốc tế tiêu biểu: Walter Lohman (2007) trên The Heritage Foundation; báo cáo chiến lược của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế CSIS (2008); Hung Ming-Te và Tony Tai-Ting Liu (2011, 2012); Báo cáo chuyên đề của Trung tâm An ninh mới của Mỹ CNAS (2012) với các phần viết của Patrick M. Cronin, Robert D. Kaplan, M. Taylor Fravel, Ian Storey, Peter A. Dutton, Will Rogers, James R. Holmes; Andrew H. Ring (2012); Prashanth Parameswaran (2013); Vivek Chadha và S.D. Muni (2014); Sheldon Simon và Carl Baker (2014); Catharin Dalpino (2014); Jeffrey A. Bader (2013/2016); Kurt M. Campbell (2016/2017) với tác phẩm "Xoay trục"; Bronson Percival (2011); Lee Lai To (2003).

Mảng thứ hai gồm các công trình nghiên cứu về quan hệ song phương Hoa Kỳ – Việt Nam:

• Các nghiên cứu trong nước: Lê Văn Quang (2005) phục dựng giai đoạn 1990 – 2000; Trần Nam Tiến (2010) đánh giá quan hệ giai đoạn 1995 – 2005; Bùi Thị Phương Lan (2011) nghiên cứu giai đoạn 1994 – 2010; đề tài cấp Nhà nước do Nguyễn Mại chủ nhiệm (2008) về quan hệ Việt – Mỹ đến năm 2007; Bùi Thị Thảo (2016) nghiên cứu sự điều chỉnh chính sách của Mỹ và Nga với Việt Nam giai đoạn 1991 – 2008; Lê Đình Tĩnh (2020) tiếp cận chính sách đối ngoại Mỹ với Việt Nam từ thuyết Hiện thực mới; Xuân Bình (2014) về định hướng quan hệ đối tác chiến lược; Lê Viết Hùng về quan hệ kinh tế 2000 – 2012; Nguyễn Thiết Sơn (2011) về kinh tế Việt – Mỹ; Trần Quang Lâm (2008) về quan hệ thương mại khi Việt Nam gia nhập WTO.
• Các nghiên cứu quốc tế: Frederick Z. Brown (1997); các báo cáo chuyên sâu của Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Hoa Kỳ (CRS) do Mark E. Manyin biên soạn (2011, 2014); Murray Hiebert, Phuong Nguyen, Gregory B. Poling thuộc CSIS (2014); James Bellacqua (2012) về nhân tố Trung Quốc trong quan hệ song phương; Duong Thanh Nguyen (2016); Kim Ngan M. (2012) tiếp cận quan hệ quân sự từ Lý thuyết trò chơi; Tran Truong Thuy (2017); Kang Xinru M. (2017); Le Hong Hiep (2016); Huong Nguyen (2016).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Phần lớn các công trình đã công bố dừng lại ở mốc thời gian trước năm 2010 hoặc chỉ nghiên cứu một lĩnh vực đơn lẻ. Luận án của Nguyễn Hà Trang giải quyết khoảng trống học thuật bằng cách xâu chuỗi, hệ thống hóa toàn diện các nhân tố tác động, làm sáng tỏ vị thế địa chiến lược của Việt Nam trong tư duy đối ngoại của Hoa Kỳ xuyên suốt giai đoạn 2009 – 2016, đồng thời đánh giá thực tiễn triển khai trên tất cả các trụ cột hợp tác và phân tích bước đầu tính kế thừa dưới thời chính quyền Tổng thống Donald Trump.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Về cơ sở lý thuyết, luận án sử dụng lý thuyết chủ nghĩa Hiện thực (Realism) và Hiện thực Mới trong Quan hệ quốc tế làm khung phân tích chủ đạo. Luận án vận dụng các luận điểm cốt lõi của chủ nghĩa Hiện thực xoay quanh cấu trúc "Quốc gia – Quyền lực – Hệ thống – Xung đột" (Hoàng Khắc Nam, 2017). Theo lý thuyết này, môi trường quốc tế mang tính vô chính phủ, các quốc gia có chủ quyền là chủ thể trung tâm và luôn phải cạnh tranh để bảo đảm sự sinh tồn và an ninh quốc gia. Lợi ích quốc gia được xác định là động lực tối cao chi phối hành vi đối ngoại (Stephen M. Walt, 2005). Các yếu tố vật chất tạo nên sức mạnh quốc gia bao gồm quy mô dân số, lãnh thổ, tài nguyên, tiềm năng kinh tế và sức mạnh quân sự (Paul Kennedy, 1988; Kenneth N. Waltz, 1979).

Luận án đặc biệt vận dụng luận điểm thuyết Hiện thực tấn công của John Mearsheimer (2001) về khái niệm "bá quyền khu vực" (Regional Hegemony). Khi một cường quốc nhận thấy sự xuất hiện của một đối thủ cạnh tranh tiềm tàng có khả năng trở thành bá quyền khu vực (cụ thể là Trung Quốc tại châu Á – Thái Bình Dương), cường quốc thống trị (Hoa Kỳ) sẽ triển khai các biện pháp nhằm duy trì cán cân quyền lực, kiềm chế đối thủ và tránh rơi vào "Bẫy Thucydides". Bên cạnh đó, luận án kết hợp vận dụng quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về các vấn đề quốc tế và Tư tưởng Ngoại giao Hồ Chí Minh để luận giải các vấn đề đối ngoại từ góc nhìn của Việt Nam.

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả phối hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp chuyên ngành:

• Phương pháp phân tích văn bản: Khảo cứu các văn kiện chính sách, báo cáo an ninh quốc gia, diễn văn ngoại giao và thông cáo báo chí của chính phủ hai nước.
• Phương pháp so sánh và đối chiếu: So sánh chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ giữa các nhiệm kỳ tổng thống tiền nhiệm, thời kỳ Tổng thống B. Obama và giai đoạn kế tiếp dưới thời Tổng thống Donald Trump.
• Phương pháp diễn dịch và quy nạp: Phân tích bối cảnh toàn cầu để quy nạp các nhân tố chi phối chính sách đối ngoại.
• Phương pháp lịch sử - logic: Xem xét quá trình nhận thức và triển khai chính sách theo tiến trình thời gian (lịch đại) kết hợp xem xét cấu trúc các mối quan hệ tương tác trong cùng một thời điểm (đồng đại).
• Phương pháp nghiên cứu chính sách chuyên ngành Quan hệ quốc tế: Đánh giá quá trình hoạch định từ mục tiêu, nguyên tắc đến công cụ và biện pháp triển khai cụ thể.
• Phương pháp tiếp cận liên ngành và tiếp cận hệ thống: Kết hợp góc nhìn chính trị học, kinh tế học và lịch sử, đồng thời đặt Việt Nam trong hệ thống tiểu vùng Đông Nam Á và hệ sinh thái rộng lớn của châu Á – Thái Bình Dương.

Về nguồn tư liệu, luận án sử dụng:

• Các văn bản chính sách chiến lược chính thức của Hoa Kỳ (Chiến lược An ninh Quốc gia các năm 1991, 1998, các tuyên bố chiến lược của Nhà Trắng và Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ).
• Báo cáo chính thức từ Cơ quan Nghiên cứu Quốc hội Hoa Kỳ (CRS), Sách trắng Quốc phòng các nước, báo cáo thường niên của các viện nghiên cứu chính sách quốc tế (CSIS, CNAS, Viện Brookings, Viện Nghiên cứu Quốc phòng Quốc gia Nhật Bản - NIDS).
• Dữ liệu thống kê kinh tế, ngân sách quân sự từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới, các cơ quan ban ngành chuyên môn của Việt Nam và Hoa Kỳ.
• Bài nghiên cứu trên các tạp chí khoa học chuyên ngành trong và ngoài nước (Tạp chí Nghiên cứu Quốc tế, Tạp chí Châu Mỹ ngày nay, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Foreign Policy, The Diplomat, Asian Affairs, Asian Politics & Policy).
• Tài liệu thông tin tham khảo đặc biệt từ Thông tấn xã Việt Nam.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này phân loại, tổng thuật và đánh giá toàn diện các công trình nghiên cứu đã xuất bản trong nước và quốc tế liên quan đến đề tài theo hai trục nội dung: (1) Chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, Đông Nam Á gắn với nhân tố Trung Quốc và an ninh Biển Đông; (2) Quan hệ song phương Hoa Kỳ – Việt Nam trên các bình diện chính trị, kinh tế, quốc phòng và văn hóa - giáo dục.

Tác giả rút ra 6 nhận xét về các vấn đề khoa học đã được giải quyết: nguồn tài liệu phong phú; hệ thống số liệu cập nhật; sự tham gia của các chuyên gia uy tín; bức tranh tổng quan về chính sách đối ngoại Hoa Kỳ qua các thời kỳ; các vấn đề an ninh khu vực được mổ xẻ đa chiều; và các bước phục dựng quan hệ song phương. Đồng thời, chương 1 khẳng định khoảng trống khoa học mà luận án tập trung giải quyết: các công trình trước chưa bao quát trọn vẹn khung thời gian cầm quyền của Tổng thống B. Obama (2009 – 2016), chưa đánh giá hệ thống vị thế của Việt Nam trong chính sách khu vực của Hoa Kỳ dựa trên các dữ liệu thực tế triển khai giai đoạn này.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn tác động định vị Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama

Chương 2 làm rõ hai trụ cột tạo nên quyết định chính sách của chính quyền B. Obama:

• Về cơ sở lý luận: Vận dụng chủ nghĩa Hiện thực để lý giải toan tính chiến lược của Hoa Kỳ. Là siêu cường duy nhất sau Chiến tranh Lạnh, Hoa Kỳ ưu tiên duy trì trật tự đơn cực do mình dẫn dắt và ngăn ngừa sự xuất hiện của bất kỳ bá quyền khu vực nào tại châu Á – Thái Bình Dương. Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng được xem là nhân tố trọng yếu trong việc thiết lập thế cân bằng chiến lược.
• Về cơ sở thực tiễn khách quan: Cục diện quốc tế chuyển dịch trọng tâm quyền lực từ Tây sang Đông; sự nổi lên của các thể chế đa phương tại châu Á; và đặc biệt là sự trỗi dậy toàn diện của Trung Quốc cùng các yêu sách chủ quyền, căng thẳng tại Biển Đông đe dọa an ninh, tự do hàng hải quốc tế.
• Về cơ sở thực tiễn chủ quan: Khủng hoảng kinh tế 2008 – 2009 và sự suy giảm uy tín của Hoa Kỳ sau các cuộc can thiệp quân sự thời kỳ G.W. Bush đã thúc đẩy sự ra đời của "Học thuyết Obama" với chủ trương giảm bớt can thiệp quân sự đơn phương, đẩy mạnh hợp tác đa phương và áp dụng "quyền lực thông minh". Cùng với đó là nền tảng lịch sử tích cực trong quan hệ Việt – Mỹ kể từ khi bình thường hóa năm 1995.

Dưới đây là bảng tổng hợp các chỉ số thực tế về sự trỗi dậy của Trung Quốc được trích xuất từ dữ liệu của chương 2:

Chỉ số / Lĩnh vực	Dữ liệu năm 2000 / Giai đoạn trước	Dữ liệu giai đoạn 2010 – 2017	Nguồn dẫn trong văn bản
Quy mô GDP Trung Quốc	1.198,5 tỷ USD (Năm 2000)	5.878,3 tỷ USD (Năm 2010) vượt Nhật Bản lên vị trí thứ 2 thế giới; đạt trên 12.100 tỷ USD (Tháng 10/2017)	Quỹ Tiền tệ Quốc tế; Trần Tiến Dũng (2018)
Tỷ trọng GDP trong tổng GDP thế giới	3,879% (Năm 1990)	13,605% (Năm 2010)	Phạm Quốc Thái (2013)
Dự trữ ngoại tệ của Trung Quốc	Đứng đầu thế giới từ giữa thập niên 2000	Trên 2.800 tỷ USD (Năm 2010); đạt đỉnh kỷ lục trên 3.840 tỷ USD (Năm 2014); đạt 3.140 tỷ USD (Năm 2017)	Diệp Vũ (2018)
Chi phí quốc phòng công khai của Trung Quốc	Tăng bình quân 15,36%/năm (1990 - 2005); 36 tỷ USD (Năm 2006)	71 tỷ USD (Năm 2010, lớn thứ 3 thế giới); 151,43 tỷ USD (Năm 2017)	Sách trắng Quốc phòng Trung Quốc (2006); He Yan (2017)
Chỉ số so sánh kinh tế của Ấn Độ	GDP đạt 476,4 tỷ USD (Năm 2000); Tỷ trọng GDP toàn cầu 3,171% (Năm 1990)	GDP đạt 1.632 tỷ USD (Năm 2010); Tỷ trọng GDP toàn cầu 5,455% (Năm 2010)	Phạm Quốc Thái (2013)

Chương 3: Định vị Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama (2009-2016)

Chương 3 là chương trọng tâm của luận án, phân tích chi tiết nhận thức chiến lược và thực tiễn triển khai chính sách của chính quyền B. Obama:

• Quá trình điều chỉnh chính sách: Phân tích chiến lược tái cân bằng sang châu Á – Thái Bình Dương và sự gia tăng can dự vào Đông Nam Á, tôn trọng vai trò trung tâm của ASEAN và củng cố mạng lưới đồng minh, đối tác.
• Vị trí của Việt Nam trong nhận thức chiến lược của Hoa Kỳ:
  • Về địa chính trị: Việt Nam có vị trí trung tâm tại Đông Nam Á, tiếp giáp trực tiếp Biển Đông và kiểm soát các tuyến hàng hải huyết mạch; giữ vai trò mắt xích trong việc duy trì trật tự khu vực dựa trên luật lệ.
  • Về kinh tế: Nền kinh tế Việt Nam có tốc độ tăng trưởng nhanh, thị trường năng động và lực lượng lao động trẻ, là đối tác tiềm năng trong chuỗi cung ứng khu vực.
  • Về lợi ích chiến lược: Sự hội tụ lợi ích giữa hai nước trong việc bảo đảm tự do hàng hải, hàng không (FONOP), duy trì cân bằng quyền lực và thúc đẩy cấu trúc an ninh khu vực mở.
• Thực tiễn triển khai chính sách giai đoạn 2009 – 2016 trên các lĩnh vực:
  • Chính trị – ngoại giao: Đạt bước tiến với việc nâng cấp quan hệ lên "Đối tác toàn diện" vào tháng 7/2013. Tăng cường các chuyến thăm cấp cao, đỉnh điểm là chuyến thăm Hoa Kỳ của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng (tháng 7/2015) và chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống B. Obama (tháng 5/2016).
  • Kinh tế: Thúc đẩy đàm phán Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP) mà Việt Nam là một trong những thành viên sáng lập; gia tăng quy mô thương mại song phương và đầu tư FDI.
  • An ninh – quốc phòng: Tăng cường hợp tác an ninh biển, chia sẻ thông tin, tổ chức các chuyến thăm của tàu hải quân Hoa Kỳ; Hoa Kỳ hỗ trợ nâng cao năng lực cho Cảnh sát biển Việt Nam và tuyên bố dỡ bỏ hoàn toàn lệnh cấm vận vũ khí sát thương đối với Việt Nam vào tháng 5/2016.
  • Các lĩnh vực khác: Đẩy mạnh khắc phục hậu quả chiến tranh (tẩy độc dioxin tại sân bay Đà Nẵng, rà phá bom mìn, tìm kiếm quân nhân mất tích MIA); hợp tác giáo dục (thành lập Đại học Fulbright Việt Nam); hợp tác ứng phó biến đổi khí hậu qua Sáng kiến Hạ nguồn sông Mê Kông (LMI).

Chương 4: Một số nhận xét và tác động đối với vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống Donald Trump

Chương 4 đúc kết những nhận định tổng quát và dự báo xu hướng:

• Nhận xét chung: Chính sách đối ngoại thời kỳ Obama đã đưa vị thế của Việt Nam từ một cựu thù trở thành một trong những đối tác trọng tâm của Hoa Kỳ tại khu vực Đông Nam Á, dựa trên cách tiếp cận thực tế và hài hòa lợi ích song phương.
• Tác động đối với Việt Nam và khu vực: Giúp Việt Nam mở rộng không gian đối ngoại, tăng cường năng lực bảo vệ chủ quyền biển đảo, đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế và củng cố vị thế của khối ASEAN trong các cơ chế đa phương.
• Tác động đến vị thế Việt Nam thời kỳ Tổng thống Donald Trump: Mặc dù chính quyền Donald Trump có những điều chỉnh về cách thức tiếp cận (tuyên bố rút khỏi hiệp định TPP, thay đổi tên gọi chiến lược từ "Tái cân bằng" sang "Chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở" - FOIP), vị thế địa chiến lược của Việt Nam vẫn tiếp tục được duy trì và khẳng định tính nhất quán trong các tính toán an ninh và lợi ích đối ngoại của Hoa Kỳ.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt khoa học:

• Luận án phân tích một cách có hệ thống chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ – chủ thể siêu cường trong nền chính trị quốc tế – tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương dưới thời Tổng thống B. Obama.
• Làm rõ các căn cứ khoa học, tiêu chí và quá trình định vị vị thế chiến lược của Việt Nam trong tư duy đối ngoại của Hoa Kỳ, xác định Việt Nam là đối tác quan trọng và tiềm năng tại Đông Nam Á.
• Hệ thống hóa các nội dung cốt lõi của chính sách và quá trình triển khai thực tế trên tất cả các trụ cột hợp tác giai đoạn 2009 – 2016, bổ sung nguồn tri thức chuyên khảo có căn cứ vào lịch sử quan hệ quốc tế và quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.

Về mặt thực tiễn:

• Cung cấp các luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn giúp các nhà hoạch định chính sách đối ngoại của Việt Nam tham khảo nhằm đề xuất các giải pháp thúc đẩy quan hệ song phương tương xứng với tiềm năng hai nước trong bối cảnh quốc tế mới.
• Cung cấp nguồn tài liệu phục vụ công tác nghiên cứu, giảng dạy các chuyên đề học thuật tại các trường đại học, viện nghiên cứu như: Lịch sử ngoại giao Việt Nam, Chính sách đối ngoại Việt Nam, Chính sách đối ngoại Hoa Kỳ, Chiến lược của các cường quốc tại châu Á – Thái Bình Dương, Lịch sử Quan hệ Quốc tế, Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.
• Tạo cơ sở và định hướng cho các công trình nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo mở rộng phạm vi và đối tượng nghiên cứu về chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ trong các giai đoạn kế tiếp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án tập trung khảo sát phạm vi thời gian chính từ năm 2009 đến năm 2016 dưới thời chính quyền Tổng thống B. Obama. Các phân tích liên quan đến thời kỳ Tổng thống Donald Trump chủ yếu mang tính chất liên hệ, nhận xét ban đầu và dự báo gián tiếp dựa trên các dữ liệu công khai đến thời điểm hoàn thành bản thảo (năm 2022). Ngoài ra, do tính chất bảo mật của các tài liệu ngoại giao gần, một số dữ liệu triển khai chính sách chưa được giải mật hoàn toàn.

Về hướng nghiên cứu tiếp:

• Mở rộng phạm vi thời gian nghiên cứu sang toàn bộ nhiệm kỳ Tổng thống Donald Trump và giai đoạn chính quyền Tổng thống Joe Biden nhằm đánh giá toàn diện tính liên tục và sự điều chỉnh của chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương đối với Việt Nam.
• Đi sâu nghiên cứu chuyên biệt theo từng nhánh chuyên đề hẹp như: hợp tác công nghệ cao, an ninh chuỗi cung ứng, hay cơ chế hợp tác tiểu vùng Mê Kông giữa Hoa Kỳ và Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo cụ thể cho các nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Quốc tế học, Lịch sử thế giới, Chính trị học và Ngoại giao: Nguồn tư liệu hệ thống hóa tại Chương 1 và Chương 3 là tài liệu phục vụ trực tiếp cho các môn học về Chính sách đối ngoại Hoa Kỳ và Lịch sử quan hệ Việt – Mỹ.
• Cán bộ nghiên cứu và chuyên viên hoạch định chính sách tại các cơ quan ngoại giao, an ninh, quốc phòng: Khung phân tích lý thuyết Hiện thực tại Chương 2 và các nhận xét thực tiễn tại Chương 4 cung cấp căn cứ để đánh giá sự điều chỉnh chiến lược của các nước lớn tại Đông Nam Á.

Câu hỏi thường gặp

1. Khung lý thuyết quan hệ quốc tế nào được luận án sử dụng làm nền tảng phân tích chính?
   Luận án sử dụng chủ nghĩa Hiện thực (Realism) và thuyết Hiện thực Mới làm khung lý thuyết chủ đạo, dựa trên các luận điểm cốt lõi về "Quốc gia – Quyền lực – Hệ thống – Xung đột" (Hoàng Khắc Nam), phân tích động lực hành vi từ "lợi ích quốc gia" (Stephen M. Walt) và thuyết Hiện thực tấn công về "bá quyền khu vực" (John Mearsheimer) nhằm lý giải sự kiềm chế của Hoa Kỳ đối với các đối thủ tiềm tàng.

2. Những nhân tố khách quan chính nào thúc đẩy chính quyền B. Obama điều chỉnh chính sách đối ngoại về châu Á – Thái Bình Dương và chú trọng Việt Nam?
   Các nhân tố khách quan bao gồm: trật tự thế giới chuyển dịch sang châu Á – Thái Bình Dương; sự trỗi dậy mạnh mẽ về kinh tế, quân sự và ngoại giao của Trung Quốc đe dọa vị trí lãnh đạo của Hoa Kỳ; cùng các tranh chấp chủ quyền và thách thức an ninh hàng hải tại Biển Đông.

3. Luận án trích xuất những số liệu thực tế nào để minh chứng cho sự trỗi dậy kinh tế và quân sự của Trung Quốc?
   Về kinh tế, GDP Trung Quốc tăng từ 1.198,5 tỷ USD (2000) lên 5.878,3 tỷ USD (2010), vượt Nhật Bản lên vị trí thứ hai thế giới, và đạt trên 12.100 tỷ USD vào tháng 10/2017; dự trữ ngoại tệ đạt đỉnh trên 3.840 tỷ USD năm 2014. Về quân sự, ngân sách quốc phòng tăng từ 36 tỷ USD (2006) lên 71 tỷ USD (2010) và 151,43 tỷ USD (2017).

4. Khuôn khổ quan hệ ngoại giao cao nhất được thiết lập giữa Việt Nam và Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama là gì và vào năm nào?
   Hai nước đã chính thức xác lập khuôn khổ quan hệ "Đối tác toàn diện" vào tháng 7 năm 2013 trong chuyến thăm chính thức Hoa Kỳ của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang.

5. Bước đi quan trọng nào trong lĩnh vực an ninh - quốc phòng được Hoa Kỳ triển khai đối với Việt Nam vào năm 2016?
   Vào tháng 5 năm 2016, trong chuyến thăm chính thức Việt Nam của Tổng thống B. Obama, Hoa Kỳ đã tuyên bố dỡ bỏ hoàn toàn lệnh cấm vận vũ khí sát thương đối với Việt Nam, gỡ bỏ rào cản cuối cùng thời kỳ hậu chiến.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Hà Trang đã hoàn thành việc nghiên cứu và xác định vị thế của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ dưới thời Tổng thống B. Obama (2009 – 2016) trên cơ sở lý thuyết chủ nghĩa Hiện thực. Thông qua việc phân tích bối cảnh chiến lược "xoay trục", "tái cân bằng" và sự tương tác giữa các nhân tố khách quan, chủ quan, công trình đã làm rõ quá trình triển khai chính sách của Hoa Kỳ đối với Việt Nam trên các lĩnh vực chính trị - ngoại giao, kinh tế, an ninh - quốc phòng và hợp tác khắc phục hậu quả chiến tranh. Các kết quả nghiên cứu không chỉ hệ thống hóa những thành tựu quan trọng của khuôn khổ Đối tác toàn diện giai đoạn 2009 – 2016 mà còn chỉ ra tính kế thừa về mặt vị thế địa chiến lược của Việt Nam trong chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ ở các giai đoạn tiếp theo.