Phân tích rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với xuất khẩu hàng thủy sản Việt Nam

Chuyên đề nghiên cứu Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với xuất khẩu thủy sản Việt Nam, cập nhật xu hướng mới, giá trị tham khảo cao cho chuyên

• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Quốc Dân
• Chuyên ngành: Kinh Tế
• Đề tài: Rào Cản Phi Thuế Quan Của Hoa Kỳ Đối Với Xuất Khẩu Thủy Sản Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• 1.1. Các công trình nghiên cứu quốc tế về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam
• 1.1.1. Các nghiên cứu lý luận về rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế và rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ
• 1.1.2. Các nghiên cứu về thực trạng rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam
• 1.2. Các nghiên cứu của Việt Nam về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu
• 1.2.1. Các nghiên cứu lý luận về rào cản phi thuế quan
• 1.2.2. Các nghiên cứu về thực trạng rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam
• 1.2.3. Các nghiên cứu đánh giá tác động của các rào cản phi thuế quan đến hoạt động xuất khẩu và năng lực ứng phó của Việt Nam
• 1.3. Đánh giá chung các công trình đã công bố về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng TSXK của Việt Nam và khoảng trống lý luận, thực tiễn cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án
• 1.3.1. Đánh giá chung các công trình đã công bố về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng TSXK của Việt Nam
• 1.3.2. Những vấn đề đặt ra và hướng nghiên cứu của luận án
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN CỦA HOA KỲ ĐỐI VỚI HÀNG THỦY SẢN
• 2.1. Cơ sở lý luận về rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế
• 2.1.1. Phân loại rào cản phi thuế quan
• 2.1.2. Tác động của rào cản phi thuế quan tới hoạt động xuất khẩu
• 2.2. Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản
• 2.2.1. Rào cản kỹ thuật
• 2.2.2. Rào cản chống bán phá giá (rào cản tạm thời)
• 2.3. Kinh nghiệm của ngành thủy sản Trung Quốc trong việc ứng phó với rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ và Bài học cho Việt Nam
• 2.3.1. Khái quát tình hình xuất khẩu thủy sản của Trung Quốc sang Hoa Kỳ
• 2.3.2. Thực trạng hàng thủy sản xuất khẩu của Trung Quốc vướng rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ
• 2.3.3. Các biện pháp ứng phó của Trung Quốc
• 2.3.4. Một số bài học rút ra từ việc nghiên cứu kinh nghiệm ứng phó của ngành thủy sản Trung Quốc đối với rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN CỦA HOA KỲ ĐỐI VỚI XUẤT KHẨU HÀNG THỦY SẢN VIỆT NAM VÀ CÁC BIỆN PHÁP ỨNG PHÓ CỦA VIỆT NAM
• 3.1. Khái quát về hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Hoa Kỳ
• 3.1.1. Kim ngạch xuất khẩu thuỷ sản của Việt Nam sang Hoa Kỳ
• 3.2. Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ và những tác động đối với hàng TSXK của Việt Nam
• 3.2.1. Thực trạng hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam vướng rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ
• 3.2.2. Tác động của các rào cản phi thuế quan tại thị trường Hoa Kỳ đến hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam
• 3.3. Các ứng phó của Việt Nam đối với các rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ
• 3.3.1. Đối với rào cản kỹ thuật
• 3.3.2. Đối với rào cản chống bán phá giá
• 3.4. Đánh giá những thành công và hạn chế của Việt Nam trong việc ứng phó với các rào cản phi thuế quan đối với hàng thủy sản xuất khẩu sang Hoa Kỳ thời gian qua
• 3.4.1. Những thành công/Kết quả đạt được
• 3.4.2. Những hạn chế
• 3.4.3. Nguyên nhân hạn chế khả năng ứng phó với rào cản phi thuế quan của ngành thủy sản Việt Nam
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ VÀ GIẢI PHÁP NHẰM ỨNG PHÓ VỚI RÀO CẢN PHI THUẾ QUAN CỦA HOA KỲ ĐỐI VỚI HÀNG THỦY SẢN XUẤT KHẨU VIỆT NAM
• 4.1. Xu hướng và mục tiêu phát triển xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ
• 4.2. Xu hướng áp dụng các rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu Việt Nam
• 4.3. Một số giải pháp ứng phó với rào cản phi thuế quan tại thị trường Hoa Kỳ
• 4.3.1. Giải pháp ứng phó với rào cản kỹ thuật
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về rào cản phi thuế quan

Rào cản phi thuế quan (NTBs) là những biện pháp không phải thuế mà các quốc gia áp dụng để kiểm soát hàng hóa nhập khẩu. Tại Hoa Kỳ, các NTBs đối với hàng thủy sản Việt Nam đã trở thành một thách thức lớn cho ngành xuất khẩu. Các biện pháp này bao gồm tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, quy định về vệ sinh và kiểm dịch, và các biện pháp chống bán phá giá. Những rào cản này không chỉ ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh của sản phẩm thủy sản Việt Nam mà còn làm tăng chi phí cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Theo một nghiên cứu, khoảng 86% sản phẩm thủy sản nhập khẩu vào Hoa Kỳ phải tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm nghiêm ngặt, điều này đã tạo ra áp lực lớn cho các nhà sản xuất Việt Nam.

1.1. Tác động của rào cản phi thuế quan

Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đã tác động mạnh mẽ đến hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam. Các doanh nghiệp thường xuyên phải đối mặt với các yêu cầu khắt khe về chất lượng và an toàn thực phẩm. Điều này dẫn đến việc nhiều lô hàng bị từ chối nhập khẩu, gây thiệt hại lớn cho các nhà xuất khẩu. Một nghiên cứu cho thấy rằng, trong giai đoạn 2002-2018, hàng trăm lô hàng thủy sản Việt Nam đã bị từ chối do không đáp ứng các tiêu chuẩn của Hoa Kỳ. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến doanh thu mà còn làm giảm uy tín của sản phẩm thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

II. Thực trạng xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ

Ngành thủy sản Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc mở rộng thị trường xuất khẩu, đặc biệt là sang Hoa Kỳ. Tuy nhiên, sự phát triển này không đồng đều do ảnh hưởng của các rào cản phi thuế quan. Kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang Hoa Kỳ đã đạt khoảng 1,41 tỷ USD vào năm 2017, chiếm 16,9% tổng kim ngạch xuất khẩu. Mặc dù có sự tăng trưởng, nhưng các sản phẩm như tôm và cá tra vẫn phải chịu thuế chống bán phá giá, làm giảm khả năng cạnh tranh. Các biện pháp bảo hộ thương mại của Hoa Kỳ đã tạo ra một môi trường khó khăn cho các doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh chính sách bảo hộ ngày càng gia tăng.

2.1. Các biện pháp ứng phó của Việt Nam

Để đối phó với các rào cản phi thuế quan, Việt Nam đã triển khai nhiều biện pháp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và cải thiện quy trình sản xuất. Các doanh nghiệp đã đầu tư vào công nghệ và quy trình sản xuất hiện đại để đáp ứng các tiêu chuẩn của Hoa Kỳ. Ngoài ra, chính phủ cũng đã có những chính sách hỗ trợ, như cung cấp thông tin và đào tạo cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua, đặc biệt là trong việc nâng cao nhận thức và năng lực của các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong ngành thủy sản.

III. Đề xuất giải pháp ứng phó với rào cản phi thuế quan

Để nâng cao khả năng cạnh tranh của hàng thủy sản Việt Nam trên thị trường Hoa Kỳ, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Một trong những giải pháp quan trọng là cải thiện hệ thống quản lý chất lượng và an toàn thực phẩm. Các doanh nghiệp cần phải tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn của Hoa Kỳ, đồng thời tăng cường hợp tác với các cơ quan chức năng để nắm bắt kịp thời các quy định mới. Bên cạnh đó, việc xây dựng thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm cũng là một yếu tố quan trọng giúp tăng cường sức cạnh tranh. Các chương trình xúc tiến thương mại và hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu cần được đẩy mạnh để giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận tốt hơn với thị trường Hoa Kỳ.

3.1. Tăng cường hợp tác quốc tế

Việc tăng cường hợp tác quốc tế là một trong những giải pháp quan trọng để vượt qua các rào cản phi thuế quan. Việt Nam cần chủ động tham gia vào các hiệp định thương mại tự do và các diễn đàn quốc tế để nâng cao vị thế của mình trên thị trường toàn cầu. Đồng thời, việc chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi từ các quốc gia khác, đặc biệt là những quốc gia đã thành công trong việc xuất khẩu thủy sản sang Hoa Kỳ, sẽ giúp Việt Nam có những chiến lược phù hợp hơn trong việc ứng phó với các rào cản phi thuế quan.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình toàn cầu hóa và tự do hóa thương mại quốc tế diễn ra mạnh mẽ dưới sự điều tiết của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Theo các cam kết đa phương, thuế quan nhập khẩu bị cắt giảm sâu và không thể duy trì ở mức cao. Để bảo hộ sản xuất nội địa trước sự gia tăng của hàng hóa nhập khẩu, các quốc gia phát triển đã chuyển hướng sang thiết lập hệ thống rào cản phi thuế quan (Non-Tariff Barriers - NTBs) với tính chất phức tạp và tinh vi.

Tại Việt Nam, thủy sản là ngành kinh tế mũi nhọn với tiềm năng tự nhiên lớn: đường bờ biển dài hơn 3.260 km, vùng đặc quyền kinh tế hơn 1 triệu km², trữ lượng nguồn lợi ước tính khoảng 4,2 triệu tấn và sản lượng khai thác cho phép hàng năm đạt 1,7 triệu tấn. Năm 2017, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đạt 8,3 tỷ USD (tăng 18% so với năm 2016). Trong cơ cấu thị trường, Hoa Kỳ là đối tác tiêu thụ thủy sản hàng đầu, chiếm khoảng 20% tổng giá trị xuất khẩu toàn ngành (năm 2017 đạt 1,41 tỷ USD, chiếm 16,9% thị phần). Đồng thời, Hoa Kỳ là thị trường tiêu thụ lớn phải nhập khẩu tới 86% tổng nguồn cung nội địa, chủ yếu từ các nước đang phát triển.

Tuy nhiên, hàng thủy sản xuất khẩu Việt Nam liên tục đối mặt với hai rào cản lớn tại thị trường Hoa Kỳ:

1. Rào cản kỹ thuật và an toàn thực phẩm (SPS/TBT): Hệ thống HACCP bắt buộc, Đạo luật An ninh Y tế và Sẵn sàng đối phó Khủng bố sinh học năm 2002, Luật Hiện đại hóa An toàn Thực phẩm (FSMA), Chương trình thanh tra cá da trơn của Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) và Chương trình giám sát nhập khẩu thủy sản (SIMP) của Cục Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia (NOAA).
2. Rào cản thương mại tạm thời: Các vụ kiện chống bán phá giá (CBPG) kéo dài đối với cá tra (từ năm 2002) và tôm (từ năm 2003), cùng các đợt rà soát hành chính hàng năm (POR12 với tôm, POR13 với cá tra) với mức thuế suất cao do Hoa Kỳ áp dụng phương pháp quy về không (zeroing) và xếp Việt Nam vào nhóm nền kinh tế phi thị trường (NME).

Khoảng trống nghiên cứu thực tiễn và lý luận đặt ra là cần một công trình hệ thống hóa toàn diện các rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hai mặt hàng chủ lực (tôm và cá tra), phân tích tác động hai mặt đến chi phí thích ứng của doanh nghiệp, đánh giá năng lực ứng phó của Việt Nam trong bối cảnh mới và cung cấp luận cứ khoa học phục vụ đàm phán thương mại song phương.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Làm rõ những luận cứ khoa học và thực tiễn về hệ thống rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu Việt Nam; từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực ứng phó với NTBs để duy trì và đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường này.

Nhiệm vụ nghiên cứu:

• Nhiệm vụ 1: Làm rõ cơ sở lý luận về NTBs đối với hàng thủy sản trong thương mại quốc tế; phân tích kinh nghiệm ứng phó của ngành thủy sản Trung Quốc đối với NTBs của Hoa Kỳ và rút ra bài học cho Việt Nam.
• Nhiệm vụ 2: Khái quát thực trạng hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ giai đoạn 2002 - 2018.
• Nhiệm vụ 3: Phân tích hệ thống rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ áp dụng đối với hàng thủy sản xuất khẩu Việt Nam (2002 - 2018) và đánh giá tác động của các rào cản này.
• Nhiệm vụ 4: Phân tích thực trạng các biện pháp ứng phó của Việt Nam; đánh giá kết quả đạt được, các hạn chế và xác định các nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ứng phó của Nhà nước, hiệp hội và doanh nghiệp.
• Nhiệm vụ 5: Đánh giá và dự báo xu hướng điều chỉnh chính sách, rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản trong bối cảnh quốc tế mới.
• Nhiệm vụ 6: Đề xuất quan điểm, định hướng và hệ thống giải pháp ứng phó với rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ.

Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu

Câu hỏi nghiên cứu:

• (1) Trong giai đoạn 2002 - 2018, các biện pháp phi thuế quan thường xuyên nhất và gây khó khăn nhất mà các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam gặp phải tại thị trường Hoa Kỳ là gì?
• (2) Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ tác động như thế nào đến hoạt động xuất khẩu thủy sản của Việt Nam?
• (3) Các doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản Việt Nam đã ứng phó như thế nào trước tác động của các rào cản phi thuế quan Hoa Kỳ? Nhà nước và các hiệp hội có vai trò gì trong việc hỗ trợ ứng phó?
• (4) Những nguyên nhân nào hạn chế khả năng ứng phó của ngành thủy sản Việt Nam trước các rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ?

Giả thuyết nghiên cứu:

• Giả thuyết 1: Trong giai đoạn 2002 - 2018, các doanh nghiệp thủy sản Việt Nam thường xuyên vấp phải rào cản kỹ thuật (SPS, TBT) và rào cản thương mại tạm thời (chống bán phá giá) của Hoa Kỳ.
• Giả thuyết 2: Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ làm gia tăng chi phí thích ứng của các doanh nghiệp xuất khẩu; việc hiểu biết đầy đủ và truyền thông hiệu quả về rào cản sẽ góp phần giảm thiểu tác động tiêu cực, nâng cao khả năng thích ứng.
• Giả thuyết 3: Các doanh nghiệp đã áp dụng các biện pháp ứng phó linh hoạt và đạt kết quả nhất định, song vẫn còn nhiều hạn chế trong bối cảnh mới; Nhà nước và các hiệp hội đóng vai trò chỉ đạo, định hướng và hỗ trợ kỹ thuật, pháp lý.
• Giả thuyết 4: Hạn chế trong ứng phó xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan, trong đó nguyên nhân chủ yếu nằm ở năng lực nội tại của doanh nghiệp và môi trường thể chế, chính sách của Nhà nước.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam và các biện pháp ứng phó của Việt Nam.
• Phạm vi không gian: Thị trường Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam; mở rộng nghiên cứu trường hợp ngành thủy sản Trung Quốc để so sánh.
• Phạm vi thời gian: Tập trung giai đoạn 2002 - 2018 (từ mốc Hoa Kỳ khởi xướng điều tra chống bán phá giá cá tra năm 2002 và tôm năm 2003 đến các quy định mới năm 2018 như SIMP, thanh tra cá da trơn) kết hợp đối chiếu các giai đoạn trước đó.
• Phạm vi nội dung: Tập trung vào hai nhóm mặt hàng xuất khẩu chủ lực chiếm trên 50% kim ngạch sang Hoa Kỳ là tôm và cá tra/basa; giới hạn phân tích ở hai nhóm rào cản trọng tâm: rào cản kỹ thuật (SPS/TBT) và rào cản chống bán phá giá.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu quốc tế

Hệ thống tài liệu học thuật quốc tế về rào cản phi thuế quan được tác giả phân chia thành các nhóm chủ đề:

Nhóm chủ đề nghiên cứu	Tác giả và công trình tiêu biểu	Nội dung và phát hiện chính
Sự phát triển của NTBs và chủ nghĩa bảo hộ mới	Edward John Ray (1981, 1987); Howard P. Marvel và Edward J. Ray (1983); Fred Lazar (1981)	Chứng minh NTBs thay thế thuế quan sau các Vòng đàm phán Kennedy và Tokyo của GATT để bảo vệ các ngành công nghiệp nhạy cảm.
NTBs trong bối cảnh hiện đại và khủng hoảng	David Hanson (2010); Chad P. Bown (2011); Robert E. Lighthizer (2018); Nancy Williams (2019)	NTBs là thuộc tính đặc hữu của thương mại tự do; các biện pháp bảo vệ tạm thời (TTBs) gia tăng mạnh sau khủng hoảng 2008; chính sách bảo hộ của Hoa Kỳ có tính kế thừa bền bỉ.
Phương pháp đo lường tác động của NTBs	Spencer Henson và cs (1999, 2000); Linda Calvin và Barry Krissoff (1998); Alan V. Deardorff và Robert M. Stern (1997); Johannes Moenius (2004, 2006); Andriamananjara và cs	Phát triển các mô hình đo lường: phương pháp liệt kê (Inventory-based), mức tương đương thuế quan (Tariff equivalent), phương pháp tần số (Frequency measures) và mô hình lực hấp dẫn (Gravity model).
Bất lợi của các nước đang phát triển	UNCTAD (2013); Spencer Henson và cs (1997); Zsoka Koczan và Alexander Plekhanov (2013)	Các nước đang phát triển gặp khó khăn do thiếu minh bạch thông tin, năng lực chuỗi cung ứng yếu, cơ sở hạ tầng thương mại hạn chế và chi phí kiểm soát chất lượng cao.
Rào cản kỹ thuật đối với thủy sản Việt Nam	Neda Trifković (2014); Trần Vàng Phủ (2017); Sven Anders (2012); Kristen E. McCannon (2018)	Phân tích tranh chấp tên thương mại Catfish; cơ chế lưu giữ tự động không cần kiểm tra thực tế của FDA; đánh giá Đạo luật Farm Bill của Hoa Kỳ vi phạm nguyên tắc Hiệp định SPS của WTO.
Rào cản chống bán phá giá và mô hình định lượng	Ben Zissimos và Jan Wouters (2017); Do Thanh Cong; Nguyen M. Duc (2009); Andrew Muhammad và cs (2010); Ludo Cuyvers, Michel Dumont, Từ Văn Bình (2008); Từ Văn Bình và Nguyễn Hữu Huy Nhựt (2014); Chia-Lin Chang, Michael McAleer, Đặng Khoa Nguyễn (2016)	Chỉ rõ việc áp thuế CBPG xuất phát từ quy chế NME và phương pháp zeroing; kiểm định tác động tiêu cực của thuế CBPG tới khối lượng xuất khẩu cá tra và phân tích chỉ số lợi thế so sánh đối chuẩn (RCA) của 7 quốc gia xuất khẩu tôm.

Các hướng nghiên cứu trong nước

• Nghiên cứu lý luận về NTBs: Đinh Văn Thành và cộng sự (2005) hệ thống hóa các quy định rào cản thương mại quốc tế; Nguyễn Hữu Khải (2005) phân tích NTMs/NTBs theo chuẩn mực WTO; Đào Thị Thu Giang (2009) nghiên cứu cơ chế tác động của NTBs và vai trò hỗ trợ của Chính phủ đối với doanh nghiệp.
• Nghiên cứu thực trạng NTBs ngành thủy sản: Bùi An Bình (2013) đánh giá quá trình vượt rào cản thương mại tại Hoa Kỳ giai đoạn 1994 - 2012; Đỗ Đức Bình và Bùi Huy Nhượng (2009) so sánh NTBs tại Hoa Kỳ, EU và Nhật Bản; Trần Văn Nam (2005) nghiên cứu vụ kiện tên gọi cá tra và đề xuất kiểm soát rủi ro bằng quy chuẩn HACCP.
• Nghiên cứu đánh giá tác động và năng lực ứng phó: Trần Thanh Long (2013) phân tích thống kê cảnh báo thương mại và các vụ kiện thương mại; Lưu Minh Trọng (2013) điều tra khảo sát các doanh nghiệp thủy sản tại tỉnh Khánh Hòa về tác động của NTBs đến chi phí và thị phần.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết

1. Bổ sung nghiên cứu chuyên sâu về các rào cản kỹ thuật mới xuất hiện sau năm 2015 như Chương trình thanh tra cá da trơn theo quy chuẩn tương đương của USDA và Chương trình giám sát nhập khẩu thủy sản (SIMP) của NOAA.
2. Đánh giá tính chất hai mặt của rào cản kỹ thuật đối với nhóm nước đang phát triển trong lĩnh vực thực phẩm, làm rõ chi phí thích ứng phát sinh.
3. Thiết lập mô hình xác định các nhóm nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ứng phó của quốc gia theo cấu trúc ba trụ cột: Doanh nghiệp - Nhà nước - Hiệp hội ngành nghề.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Phân loại biện pháp phi thuế quan: Luận án tiếp cận theo phân loại của UNCTAD và WTO, phân định rõ giữa các biện pháp kỹ thuật (SPS, TBT, kiểm tra trước khi giao hàng) và các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời (thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp).
• Hiệp định SPS của WTO: Bao gồm 8 nhóm yêu cầu chính và 2 cách tiếp cận trong thiết lập quy chuẩn: áp dụng tiêu chuẩn quốc tế có sẵn hoặc xác định Mức độ bảo vệ thích hợp (ALOP) dựa trên đánh giá rủi ro khoa học. Các nguyên tắc vận hành: hài hòa hóa, tương đương, đánh giá rủi ro, điều kiện vùng địa lý và minh bạch thông tin.
• Hiệp định Chống bán phá giá của WTO: Điều kiện áp dụng gồm xác định biên độ phá giá dưới giá trị thông thường (tính theo giá nội địa nước xuất khẩu, giá xuất sang nước thứ ba, hoặc chi phí sản xuất) và chứng minh thiệt hại vật chất của ngành sản xuất nội địa.
• Lý thuyết nguồn lực và năng lực cạnh tranh (Michael Porter): Phân định nguồn lực doanh nghiệp thành tài sản hữu hình (tài chính, nhà xưởng), tài sản vô hình (công nghệ chế biến, thương hiệu) và nguồn nhân lực (trình độ kỹ thuật, kỹ năng quản lý) để tạo thành năng lực tổ chức.

Mô hình nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ứng phó

Luận án xây dựng khung logic phân tích năng lực ứng phó với NTBs dựa trên 3 nhóm nhân tố:

Phương pháp nghiên cứu và nguồn dữ liệu

Luận án tiếp cận theo định hướng nghiên cứu định tính, sử dụng các phương pháp phân tích và nguồn số liệu cụ thể:

• Phương pháp luận: Vận dụng thế giới quan duy vật biện chứng (phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa tự do hóa thương mại và bảo hộ phi thuế quan), quan điểm hệ thống và quan điểm lịch sử cụ thể.
• Phương pháp thu thập dữ liệu thứ cấp:
  • Dữ liệu phía Việt Nam: Báo cáo ngành của Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), Tổng cục Thủy sản, Tổng cục Hải quan, Bộ Công Thương.
  • Dữ liệu phía Hoa Kỳ: Số liệu từ Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), Bộ Thương mại Hoa Kỳ (USDOC), Viện Thủy sản Quốc gia Hoa Kỳ (NFI), Cục Điều tra Dân số Hoa Kỳ.
  • Dữ liệu chuyên biệt: Cơ sở dữ liệu Báo cáo Từ chối Nhập khẩu (Import Refusal Report) của US-FDA để trích xuất số liệu các lô hàng tôm và cá tra Việt Nam bị lưu giữ, trả về theo danh mục vi phạm kỹ thuật.
• Phương pháp phân tích dữ liệu:
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Xử lý số liệu chuỗi thời gian, thống kê mô tả, công thức toán học cơ bản và biểu đồ để làm rõ xu hướng kim ngạch, thuế suất và cảnh báo.
  • Phương pháp so sánh: So sánh quy định kỹ thuật qua các giai đoạn pháp lý của Hoa Kỳ; so sánh kết quả xuất khẩu của Việt Nam với các đối thủ cạnh tranh.
  • Phương pháp nghiên cứu trường hợp (Case study): Phân tích kinh nghiệm xử lý tranh chấp và tái cấu trúc chuỗi cung ứng thủy sản của Trung Quốc tại thị trường Hoa Kỳ.
  • Phương pháp chuyên gia và kế thừa: Tham khảo ý kiến đánh giá từ chuyên gia ngành thủy sản và kế thừa các kết quả nghiên cứu kinh tế lượng đã công bố.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và các vấn đề liên quan đến đề tài luận án

Chương 1 hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước về rào cản phi thuế quan, chính sách bảo hộ của Hoa Kỳ và tác động của các quy chuẩn kỹ thuật tới nông sản, thủy sản xuất khẩu. Chương này chỉ rõ các hướng nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào việc mô tả hiện tượng hoặc đo lường trên các thị trường phát triển mà thiếu phân tích toàn diện chuỗi rào cản kỹ thuật chuyên biệt (như USDA Catfish Inspection Program, SIMP) áp dụng trên sản phẩm thủy sản của một quốc gia đang phát triển như Việt Nam.

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản

Chương 2 trình bày khung lý thuyết về NTBs, cơ chế vận hành của Hiệp định SPS/TBT và Hiệp định Chống bán phá giá của WTO. Đồng thời, chương đi sâu vào hệ thống văn bản pháp luật Hoa Kỳ điều chỉnh nhập khẩu thủy sản:

• Đạo luật Thực phẩm, Dược phẩm và Mỹ phẩm liên bang (FDCA 1938) - đặc biệt là Chương 4 quy định tiêu chuẩn an toàn thực phẩm, cấm làm giả và ghi nhãn sai.
• Đạo luật Chống khủng bố sinh học năm 2002 (Bioterrorism Act) bắt buộc đăng ký cơ sở sản xuất và thông báo trước chuyến hàng.
• Phân tích kinh nghiệm thực tiễn của Trung Quốc trong việc xử lý các vụ kiện CBPG tôm và vượt qua các rào cản kỹ thuật của Hoa Kỳ, từ đó rút ra bài học về vai trò liên kết hiệp hội và truy xuất nguồn gốc nuôi trồng cho Việt Nam.

Chương 3: Thực trạng rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam và các biện pháp ứng phó của Việt Nam

Chương 3 tập trung phân tích diễn biến số liệu thực tế giai đoạn 2002 - 2018:

• Diễn biến kim ngạch xuất khẩu: Thống kê kim ngạch xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang Hoa Kỳ (giai đoạn 2009 - 2017), kim ngạch xuất khẩu tôm (2009 - 2017) và kim ngạch xuất khẩu cá tra, basa (2008 - 2018).
• Thực trạng rào cản kỹ thuật: Dựa trên dữ liệu Import Refusal Report của FDA, chương phân tích số lượng các lô hàng thủy sản Việt Nam bị từ chối nhập khẩu và chỉ ra các nguyên nhân cảnh báo chủ yếu: nhiễm vi sinh vật, tồn dư kháng sinh, hóa chất cấm, tạp chất và vi phạm ghi nhãn.
• Thực trạng rào cản chống bán phá giá: Thống kê các kỳ rà soát hành chính thuế CBPG đối với cá tra và tôm Việt Nam (như các đợt POR12, POR13), làm rõ tác động tiêu cực của phương pháp zeroing.
• Đánh giá các biện pháp ứng phó: Phân tích phản ứng của các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu (cải tiến công nghệ, áp dụng chứng nhận chất lượng quốc tế, mở rộng thị trường thay thế), vai trò hỗ trợ của VASEP và các hoạt động đàm phán, hoàn thiện chính sách của các cơ quan Nhà nước; chỉ ra các điểm nghẽn về liên kết chuỗi và chi phí tuân thủ.

Chương 4: Một số kiến nghị và giải pháp nhằm ứng phó với rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu Việt Nam

Chương 4 đưa ra các dự báo về xu hướng bảo hộ thương mại của Hoa Kỳ và đề xuất hệ thống giải pháp:

• Dự báo xu hướng siết chặt kiểm tra an toàn thực phẩm từ khâu nuôi trồng đến bàn ăn của các cơ quan quản lý Hoa Kỳ (USDA, NOAA, FDA).
• Nhóm giải pháp đối với cơ quan quản lý Nhà nước: Hoàn thiện quy chuẩn kỹ thuật quốc gia hài hòa với chuẩn mực quốc tế, đẩy mạnh đàm phán công nhận tương đương hệ thống kiểm soát vệ sinh an toàn thực phẩm, hỗ trợ thông tin thị trường và cơ chế pháp lý phòng vệ thương mại.
• Nhóm giải pháp đối với Hiệp hội (VASEP): Tăng cường vai trò điều phối, đại diện pháp lý trong các vụ kiện thương mại, tổ chức mạng lưới thông tin cảnh báo sớm rào cản kỹ thuật.
• Nhóm giải pháp đối với Doanh nghiệp: Nâng cấp chuỗi kiểm soát chất lượng từ vùng nuôi trồng đến nhà máy chế biến, đầu tư công nghệ kiểm nghiệm, đa dạng hóa cơ cấu sản phẩm và tuân thủ chặt chẽ các quy định ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

1. Làm rõ tính hai mặt của rào cản kỹ thuật (SPS/TBT): Luận án luận giải rằng các tiêu chuẩn kỹ thuật có thể kích thích nâng cao chất lượng và năng lực sản xuất ở các nền kinh tế phát triển, nhưng đối với các quốc gia đang phát triển xuất khẩu nông - thủy sản (như Việt Nam), rào cản kỹ thuật tạo ra gánh nặng chi phí thích ứng lớn, làm suy giảm lợi thế cạnh tranh ngắn hạn và gia tăng tính dễ bị tổn thương của ngành hàng.
2. Xây dựng khung phân tích năng lực ứng phó ba bên: Đề xuất mô hình lý thuyết tích hợp các nhân tố cấu thành năng lực ứng phó NTBs của một quốc gia xuất khẩu dựa trên sự tương tác giữa: Năng lực nội tại của doanh nghiệp, Năng lực quản lý và thể chế của Nhà nước, và Năng lực liên kết của Hiệp hội ngành nghề.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Phân tích toàn diện hệ thống rào cản mới: Cập nhật và đánh giá tác động thực tế của các rào cản kỹ thuật thế hệ mới của Hoa Kỳ áp dụng trên cá tra và tôm Việt Nam (như Chương trình thanh tra cá da trơn của USDA, SIMP của NOAA, các kỳ rà soát POR12, POR13).
2. Khai thác dữ liệu cảnh báo thực tế từ US-FDA: Sử dụng dữ liệu Import Refusal Report để định danh chính xác các nguyên nhân cốt lõi khiến các lô hàng thủy sản Việt Nam bị giữ lại tại cảng Hoa Kỳ, cung cấp bằng chứng thực tế cho công tác quản trị rủi ro chất lượng.
3. Đề xuất hệ thống giải pháp ứng phó đồng bộ: Xây dựng lộ trình giải pháp bám sát mục tiêu Chiến lược phát triển ngành thủy sản đến năm 2025, tầm nhìn 2030, phục vụ trực tiếp cho hoạt động quản lý Nhà nước và chiến lược kinh doanh của các doanh nghiệp chế biến xuất khẩu thủy sản.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Nghiên cứu sử dụng chủ yếu phương pháp định tính và thống kê mô tả dựa trên dữ liệu thứ cấp do hạn chế về nguồn số liệu định lượng sơ cấp và tính sẵn có của cơ sở dữ liệu chuỗi thời gian chi tiết tại Việt Nam.
• Phạm vi nghiên cứu nội dung tập trung chủ yếu vào hai mặt hàng chủ lực (tôm và cá tra/basa) và hai loại rào cản chính (kỹ thuật và chống bán phá giá), chưa bao quát toàn bộ các nhóm sản phẩm thủy sản đánh bắt khác và các rào cản phi thuế quan phi kỹ thuật khác.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng ứng dụng các mô hình kinh tế lượng (như mô hình lực hấp dẫn phân tích dữ liệu mảng hoặc mô hình CGE) để lượng hóa chi phí thích ứng và tác động phúc lợi khi các rào cản kỹ thuật mới (như SIMP) được thực thi đầy đủ.
• Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh rào cản phi thuế quan giữa thị trường Hoa Kỳ với các thị trường nhập khẩu lớn khác như Liên minh Châu Âu (EU), Nhật Bản đối với các mặt hàng hải sản khai thác tự nhiên.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng

• Cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn): Cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực tế phục vụ quá trình đàm phán thương mại song phương Việt Nam - Hoa Kỳ, đàm phán công nhận hệ thống kiểm soát tương đương và xây dựng chính sách hỗ trợ ngành thủy sản.
• Hiệp hội ngành nghề (VASEP) và Doanh nghiệp xuất khẩu thủy sản: Cung cấp thông tin chi tiết về hệ thống pháp luật an toàn thực phẩm Hoa Kỳ (FDCA, Bioterrorism Act, FSMA, SIMP) và các nguyên nhân bị FDA từ chối nhập khẩu, giúp doanh nghiệp thiết lập quy trình kiểm soát chuỗi cung ứng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Kinh tế quốc tế, Thương mại quốc tế: Là tài liệu chuyên khảo về cơ chế vận hành của NTBs và các tranh chấp thương mại điển hình giữa các nước đang phát triển và Hoa Kỳ.

Phần nội dung giá trị nhất

• Khung phân tích lý luận về tác động của rào cản kỹ thuật đến chi phí thích ứng và mô hình nhân tố năng lực ứng phó ba bên (Chương 2).
• Báo cáo phân tích thực trạng dữ liệu từ chối nhập khẩu của US-FDA và thống kê các vụ kiện chống bán phá giá cá tra, tôm giai đoạn 2002 - 2018 (Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao Hoa Kỳ lại áp thuế chống bán phá giá đối với cá tra và tôm Việt Nam trong khi ngành thủy sản Việt Nam có tính cạnh tranh cao?

Bộ Thương mại Hoa Kỳ (USDOC) áp thuế chống bán phá giá đối với cá tra (từ 2002) và tôm (từ 2003) do Hoa Kỳ coi Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường (NME). Khi tính toán giá trị thông thường để xác định biên độ phá giá, USDOC không sử dụng chi phí sản xuất thực tế tại Việt Nam mà sử dụng giá trị thay thế từ nước thứ ba kết hợp với phương pháp quy về không (zeroing), dẫn đến việc áp đặt mức thuế suất bất lợi cho các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam.

2. Hai rào cản kỹ thuật mới của Hoa Kỳ tác động mạnh nhất đến thủy sản Việt Nam sau năm 2015 là gì?

Hai rào cản kỹ thuật mới gồm:

1. Chương trình thanh tra cá da trơn của USDA: Chuyển quyền giám sát từ FDA sang Cơ quan Thanh tra và An toàn Thực phẩm (FSIS) thuộc USDA theo Đạo luật Nông trại (Farm Bill), yêu cầu hệ thống quản lý an toàn thực phẩm của Việt Nam phải được đánh giá là tương đương toàn diện với hệ thống của Hoa Kỳ.
2. Chương trình giám sát nhập khẩu thủy sản (SIMP) của NOAA: Bắt buộc khai báo và lưu trữ hồ sơ chi tiết nhằm truy xuất nguồn gốc chuỗi cung ứng từ điểm khai thác/thu hoạch đến điểm nhập cảnh vào Hoa Kỳ để ngăn chặn đánh bắt bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU).

3. Nguyên nhân chủ yếu nào khiến các lô hàng tôm và cá tra Việt Nam bị FDA từ chối nhập khẩu?

Theo cơ sở dữ liệu Báo cáo Từ chối Nhập khẩu (Import Refusal Report) của FDA, các lô hàng thủy sản Việt Nam bị lưu giữ hoặc trả về chủ yếu do các nguyên nhân: phát hiện vi sinh vật gây hại (như khuẩn Salmonella), dư lượng hóa chất và kháng sinh cấm, tạp chất bẩn hoặc vi phạm các quy định về ghi nhãn sản phẩm và tuân thủ HACCP.

4. Mô hình nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ứng phó NTBs của luận án gồm những nhóm nào?

Mô hình gồm 3 nhóm nhân tố chính:

• Năng lực doanh nghiệp: Nguồn lực hữu hình (vốn, cơ sở hạ tầng nhà xưởng), nguồn lực vô hình (công nghệ chế biến, quy trình kiểm soát chất lượng) và nguồn nhân lực (kỹ năng, quản trị).
• Năng lực quản lý Nhà nước: Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật, năng lực đàm phán thương mại song phương/đa phương và trình độ của bộ máy quản lý, kiểm nghiệm kỹ thuật.
• Năng lực liên kết: Mức độ phối hợp giữa Nhà nước, Hiệp hội ngành nghề (VASEP) và cộng đồng doanh nghiệp trong việc chia sẻ thông tin, tài chính và hỗ trợ pháp lý.

---

Kết luận

Luận án đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam trong giai đoạn 2002 - 2018, tập trung vào hai mặt hàng chủ lực là tôm và cá tra/basa. Công trình đã làm rõ tính hai mặt của các rào cản kỹ thuật và gánh nặng chi phí thích ứng đối với các nước đang phát triển, đồng thời xây dựng mô hình nhân tố ảnh hưởng đến năng lực ứng phó trên ba phương diện: Doanh nghiệp, Nhà nước và Hiệp hội. Dựa trên phân tích thực trạng dữ liệu cảnh báo của FDA và các đợt rà soát chống bán phá giá, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao năng lực ứng phó, góp phần thúc đẩy hoạt động xuất khẩu thủy sản Việt Nam sang thị trường Hoa Kỳ theo hướng bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu quốc tế về rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ đối với hàng thủy sản xuất khẩu của Việt Nam 1. Các nghiên cứu lý luận về rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế và rào cản phi thuế quan của Hoa Kỳ Lịch sử nghiên cứu về NTBs đã được ghi nhận từ gần 50 năm qua và đặc biệt được quan tâm nhiều từ cuối thập niên 1970 của thế kỷ XX, thể hiện trong các công trình của Edward John Ray (1981); Howard P. Marvel và Edward J.

Các công trình nghiên cứu về NTBs trên thế giới có nội dung rất phong phú và đa dạng, với rất nhiều khía cạnh khác nhau, trong đó khía cạnh này ảnh hưởng đến khía cạnh kia. Để thuận lợi cho việc triển khai luận án, nghiên cứu sinh sẽ phân chia thành các hướng nghiên cứu cụ thể sau: a. Nghiên cứu về sự phát triển của rào cản phi thuế quan trong thương mại quốc tế Sự hình thành và phát triển của NTBs có liên quan chặt chẽ tới tư tưởng bảo hộ các ngành công nghiệp nhập khẩu nhạy cảm của chính phủ các nước. Sau thế chiến thứ II, chính sách bảo hộ bằng thuế quan tại các nước công nghiệp phát triển đã được cắt giảm, mặt khác các rào cản thương mại được biết đến như NTBs lại gia tăng mạnh trong một số lĩnh vực cụ thể.

Ví dụ, năm 1956 Hoa Kỳ thuyết phục Nhật Bản thông qua thỏa thuận “hạn chế xuất khẩu tự nguyện” đối với mặt hàng dệt bông xuất khẩu vào Hoa Kỳ; Vương quốc Anh cũng ký kết một thỏa thuận tương tự với Hong Kong. Theo Edward John Ray (1987) có 3 yếu tố góp phần giải thích sự thay đổi trong chính sách thương mại của các nước sau thế chiến thứ II. Thứ nhất, các nước công nghiệp phát triển có một hệ thống thuế thu nhập hiệu quả hơn so với hầu hết các quốc gia đang phát triển, cho nên họ ít phụ thuộc vào nguồn thu thuế cho các hoạt động của chính phủ trung ương. Thứ hai, chính phủ các nước công nghiệp luôn đặt ra các hàng rào bảo vệ ngành công nghiệp nhạy cảm trong nước, do đó các quốc gia này là khởi nguồn của việc áp dụng các sáng kiến về NTBs.

Thứ ba, các nước công nghiệp phát triển luôn luôn có một số lợi thế chính trị trong nước và quốc tế có thể hỗ trợ cho các nhóm lợi ích đặc biệt một cách ít công khai nhất. Đặc điểm của NTBs là rất khó lượng hóa và tác động đến phúc lợi nói chung. Vì những lý do này, 11 các nước công nghiệp không cần phải sử dụng nguồn thu từ thuế cho các mục đích phát triển kinh tế và họ thích sử dụng lợi thế chính trị của NTBs nhằm bảo hộ cho các nhóm lợi ích đặc biệt [199]. Kể từ vòng đàm phán Kenedy (1964 – 1967), GATT đã tiến hành công việc liệt kê NTBs của mọi quốc gia thành viên nhằm chuẩn bị dữ liệu cho các vòng đám phán tiếp theo.

Vòng đàm phán Kennedy đã thông qua các biện pháp cắt giảm thuế quan và biện pháp CBPG. Đồng thời cho ra đời Hiệp định về CBPG và một số qui định mở rộng. Vòng đàm phán Tokyo (1973 – 1979), GATT đã liệt kê được hơn 800 loại hàng rào theo từng nước, nhưng chưa đưa ra được biện pháp tháo dỡ [97]. Trên thực tế, sau những Vòng đàm phàn này, các quốc gia lại càng tự do thúc đẩy phát triển NTBs như một phản ứng bảo vệ lợi ích kinh tế - chính trị trong nước.

Nói cách khác, việc cắt giảm thành công thuế quan tại các nước công nghiệp hóa đã đóng một vai trò quan trọng thúc đẩy các nước tìm kiếm các biện pháp bảo hộ phức tạp và tinh vi hơn “các hàng rào phi thuế quan” để bảo hộ sản xuất trong nước. Trừ khi các quốc gia đều trung thực và bình đẳng cùng tìm giải pháp tháo gỡ, tuy nhiên các nước đều có lợi ích kinh tế và chính trị mạnh mẽ để tạo ra các hàng rào bảo hộ mới thay vì nhất trí xóa bỏ hoặc hạn chế nó. Như vậy, có thể thấy rào cản phi thuế quan là một biểu hiện của chủ nghĩa bảo hộ mới. Rất nhiều nghiên cứu đã chỉ rõ điều này như nghiên cứu của Edward John Ray (1981), Howard P.

Marvel và Edward J. Nghiên cứu của Edward John Ray (1981) cho thấy NTBs đã được sử dụng ở Hoa Kỳ và các nước công nghiệp để thay thế cho công cụ bảo hộ thuế quan sau vòng đám phán Kennedy. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, NTBs được sử dụng một cách có hệ thống trong các ngành công nghiệp nhận được sự bảo trợ thuế quan tương đối cao để bổ sung cho thuế quan đã bị cắt giảm sau vòng đàm phán. Hơn nữa, giai đoạn cuối thập niên 1960 và 1970 NTBs không được tìm thấy trong các ngành công nghiệp có mức thuế thấp sau Vòng Kennedy; Nói chính xác hơn, NTBs được tìm thấy trong các ngành công nghiệp được hưởng lợi nhiều nhất từ sự bảo hộ thuế quan trước và sau Vòng đàm phán Kennedy [199].

Nghiên cứu của Howard P. Marvel và Edward J. Ray (1983) cho rằng NTBs không được sử dụng để thay thế cho sự mất mát chung của bảo hộ thuế quan mà để tăng cường bảo vệ cho các ngành công nghiệp bị ảnh hưởng nhất bởi sự cắt giảm thuế quan sau vòng đám phán Kennedy. Do đó, nghiên cứu kết luận rằng Vòng đám phán Kennedy đã làm thay đổi hình thức của chủ nghĩa bảo hộ hơn là thay đổi mức độ tương đối của chủ nghĩa bảo hộ [220].

12 Nghiên cứu của Fred Lazar (1981) xem xét sự thúc đẩy chủ nghĩa bảo hộ ngành công nghiệp non trẻ trong bối cảnh ra đời Hiệp định chung về thuế quan và thương mại (GATT). Lazar cho rằng sự ra đời của Hiệp định này đã thúc đẩy chủ nghĩa bảo hộ mới thông qua NTBs phức tạp và tinh vi để đối phó với GATT [207]. Các công trình này là những nghiên cứu tinh tế cả về mặt lý thuyết và thực tế về sự phát triển của rào cản phi thuế quan trong bối cảnh tự do hóa thương mại cuối thế kỷ XX. Những nghiên cứu bàn về rào cản phi thuế quan trong bối cảnh tự do hóa thương mại đầu thế kỷ 21 có thể kể đến bài viết của David Hanson (2010) trong cuốn “Limits to Free Trade: Non-Tariff Barriers in the European Union, Japan and United States” tác giả cho rằng thương mại tự do càng làm cho NTBs phát triển mạnh mẽ và tinh vi hơn là có thể xóa bỏ được nó.

Những vấn đề này sẽ được phân tích trong bối cảnh của các hiệp định thương mại WTO và thực tiễn tranh chấp thương mại tại các nước Mỹ, EU và Nhật Bản, bao gồm các chính sách quản lý thương mại, kiểm dịch động thực vật, hạn chế đầu tư, chính sách phòng vệ, tiêu chuẩn và yêu cầu kỹ thuật, hạn chế xuất nhập khẩu. Tác giả kết luận rằng “rào cản phi thuế quan" mang tính đặc hữu của hệ thống thương mại tự do và không phải dễ dàng khắc phục [193]. Bên cạnh đó, lại có những nghiên cứu quan tâm đến vai trò các chính sách bảo hộ tạm thời trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế như nghiên cứu của Chad P. Trong bài viết này, tác giả áp dụng một phương pháp tiếp cận mới dựa trên dữ liệu rào cản thương mại tạm thời (TTBs) ở cấp độ sản phẩm, dòng chảy thương mại và các chính sách thương mại khác để giải thích vai trò của TTBs trong cuộc đại khủng hoảng 2008.

Tác giả cho rằng trong cuộc đại khủng hoảng 2008 – 2009 không có chủ nghĩa bảo hộ trên diện rộng, nhưng thực tế các nước đã có sự điều chỉnh chính sách thương mại. Tác giả nghiên cứu trường hợp 11 nền kinh tế, trong đó có 4 nền kinh tế phát triển và 7 nền kinh tế mới nổi, gia tăng trung bình khoảng 25% TTBs đối với các sản phẩm nhập khẩu trong cuộc khủng hoảng. Tuy nhiên, kết quả giữa các quốc gia có sự khác biệt đáng kể. Ví dụ, các nước đang phát triển sử dụng thêm 39% TTBs đối với các sản phẩm nhập khẩu vào cuối năm 2009 so với năm 2007, trong khi các nền kinh tế phát triển bị ảnh hưởng nặng nề bởi suy thoái lại chỉ gia tăng 4% TTBs [184].

Nghiên cứu của Ambassador Robert E. Lighthizer (2018) cho thấy xu hướng NTBs của Hoa Kỳ đối với hàng NK trong bối cảnh hiện nay. Báo cáo này là một phần song hành với Chương trình nghị sự chính sách thương mại năm 2018 của Tổng thống và Báo cáo thường niên năm 2017 do Văn phòng Đại diện thương mại 13 Hoa Kỳ công bố vào tháng 3/2018. Báo cáo cho thấy xu hướng ngày càng gia tăng các rào cản thương mại của Hoa Kỳ để bảo vệ, ủng hộ hoặc khuyến khích các ngành công nghiệp trong nước.

Báo cáo nêu bật bản chất ngày càng quan trọng của các biện pháp liên quan đến tiêu chuẩn chất lượng (bao gồm kiểm tra, ghi nhãn và yêu cầu chứng nhận) và các biện pháp kiểm dịch thực vật (SPS) trong chính sách thương mại của Hoa Kỳ. Các biện pháp liên quan đến tiêu chuẩn chất lượng và SPS một mặt cho phép các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) tiếp cận thị trường nước ngoài nhiều hơn, đồng thời cho phép chính phủ theo đuổi các mục tiêu hợp pháp như bảo vệ sức khỏe con người, thực vật và động vật, môi trường và ngăn chặn các hành vi lừa đảo. Tuy nhiên, các biện pháp liên quan đến tiêu chuẩn và SPS không mang tính minh bạch và phân biệt đối xử có thể là rào cản quan trọng đối với thương mại của nước xuất khẩu. Các biện pháp như vậy có thể gây ra rất nhiều khó khăn và thiệt hại cho các DNNVV, thường bị hạn chế về nguồn lực để giải quyết các vấn đề này [162].

Nghiên cứu của Nancy Williams (2019) cho rằng chủ nghĩa bảo hộ đã “ăn sâu, bám rễ” trong hệ thống luật pháp và chính sách thương mại của Hoa Kỳ, bất chấp việc Hoa Kỳ là quốc gia đi đầu trong việc thúc đẩy chế độ tự do hóa thương mại. Luật chống bán phá giá và đối kháng là những ví dụ về cách chủ nghĩa bảo hộ vẫn luôn tồn tại trong chính sách thương mại của Hoa Kỳ.