Sự tham gia của Việt Nam trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN giai đoạn 2015-2020

Phân tích chi tiết sự tham gia của Việt Nam trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) 2015-2020, nêu bật các thành tựu, hạn chế và bài học kinh nghiệm.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thảo Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Sang
• Trường học: Đại học Đà Nẵng, Trường Đại học Sư phạm
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Sự Tham Gia Của Việt Nam Trong Cộng Đồng Kinh Tế ASEAN (2015 - 2020)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Đà Nẵng

Tóm tắt

I. Cộng đồng Kinh tế ASEAN Khái niệm và Quá trình Hình thành

Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) là một trong ba trụ cột chính của Cộng đồng ASEAN, được thành lập nhằm tạo ra một thị trường chung với tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động giữa các quốc gia thành viên. AEC chính thức được thành lập vào ngày 31 tháng 12 năm 2015, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong quá trình hội nhập kinh tế khu vực Đông Nam Á. Quá trình hình thành AEC bắt đầu từ năm 1997 với Tuyên bố ASEAN Vision 2020, sau đó được cụ thể hóa thông qua Kế hoạch hành động ASEAN (IAI - ASEAN Economic Integration Initiative) trong các năm tiếp theo. Các hiệp định thương mại tự do như AFTA (1992), ASEAN Framework Agreement on Services (AFAS), và ASEAN Investment Area (AIA) đã tạo nền tảng vững chắc cho sự ra đời của AEC.

1.1. Các Trụ cột Chính của AEC

AEC được xây dựng dựa trên bốn trụ cột chính: tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và lao động có kỹ năng. Tự do lưu chuyển hàng hóa được thực hiện thông qua CEPT (Common Effective Preferential Tariff), giảm thuế quan để thúc đẩy thương mại. Dịch vụ được tự do hóa qua AFAS, mở rộng các cơ hội kinh doanh. Đầu tư được khuyến khích thông qua các hiệp định cấp nhất định chế độ ưu đãi. Lao động có kỹ năng được phép di chuyển tự do giữa các quốc gia thành viên.

1.2. Bối cảnh Lịch sử và Tầm quan trọng

Sự ra đời của AEC phản ánh chiến l略lâu dài của ASEAN trong việc tăng cường hợp tác kinh tế và nâng cao vị thế khu vực. Vào giai đoạn 2015-2020, AEC đã trở thành một trong những khu vực thương mại tự do lớn nhất thế giới với tổng GDP hơn 2,6 nghìn tỷ USD. Sự tham gia của Việt Nam vào AEC tạo ra cơ hội lớn cho phát triển kinh tế và hội nhập quốc tế.

II. Sự Tham gia của Việt Nam trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN 2015 2020

Việt Nam đã tham gia tích cực vào AEC kể từ khi thành lập chính thức năm 2015. Với tư cách là một quốc gia phát triển, Việt Nam đã triển khai các hoạt động thương mại toàn diện trong lĩnh vực tự do lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ và đầu tư. Các doanh nghiệp Việt Nam đã mở rộng hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu và đầu tư tại các quốc gia ASEAN khác. Nhân lực Việt Nam cũng tham gia ghi danh vào lao động kỹ năng được tự do hóa trong khối. Tuy nhiên, sự tham gia này đồng thời mang lại những thách thức không nhỏ về khả năng cạnh tranh, hệ thống pháp luật, và năng lực nền kinh tế so với các quốc gia phát triển hơn trong ASEAN.

2.1. Hoạt động Thương mại và Đầu tư

Trong giai đoạn 2015-2020, Việt Nam đã tăng cường thương mại hai chiều với các đối tác ASEAN, nhất là với Thái Lan, Indonesia và Singapore. Xuất khẩu hàng hóa từ Việt Nam bao gồm các sản phẩm nông sản, hải sản, dệu dàng và mỹ phẩm. Lĩnh vực đầu tư cũng ghi nhận sự tăng trưởng, với các dự án FDI từ các quốc gia ASEAN vào Việt Nam, đặc biệt trong ngành sản xuất, dịch vụ tài chính.

2.2. Những Thách thức và Hạn chế

Việt Nam phải đối mặt với những thách thức lớn trong quá trình hội nhập AEC. Năng lực nền kinh tế còn thấp, hệ thống pháp luật chưa hoàn thiện so với các quốc gia phát triển. Trình độ công nghệ của các doanh nghiệp Việt Nam vẫn yếu kém. Lao động có kỹ năng còn hạn chế. Các sản phẩm Việt Nam chưa có lợi thế cạnh tranh mạnh trong khu vực, dễ bị cạnh tranh từ Thái Lan, Indonesia.

III. Đóng góp và Tác động của Việt Nam đối với AEC

Việt Nam đã có những đóng góp quan trọng đối với Cộng đồng Kinh tế ASEAN trong giai đoạn 2015-2020. Là một quốc gia đang phát triển với nền kinh tế năng động, Việt Nam đã giúp ASEAN tăng cường sự kết nối kinh tế trong khu vực. Việt Nam đã chủ động tham gia các hoạt động khu vực, thúc đẩy hợp tác nhiều phía giữa ASEAN và các đối tác quốc tế như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc. Sự tham gia của Việt Nam cũng giúp ASEAN duy trì cân bằng chiến lược trong khu vực. Những tác động tích cực của AEC đối với Việt Nam bao gồm tăng trưởng GDP, tạo việc làm, hút vốn đầu tư nước ngoài và phát triển kỹ năng lao động.

3.1. Tác động Kinh tế đối với Việt Nam

AEC đã mang lại lợi ích kinh tế đáng kể cho Việt Nam. Tăng trưởng GDP của Việt Nam trong giai đoạn 2015-2020 đạt mức 6-7% mỗi năm, trong đó thương mại AEC đóng góp quan trọng. Xuất khẩu tăng trưởng 15-20% hàng năm. Nhập khẩu nguyên liệu thô từ ASEAN giúp Việt Nam giảm chi phí sản xuất. Lao động Việt Nam có cơ hội việc làm mới tại các quốc gia ASEAN, gửi kiều hối về nước.

3.2. Ảnh hưởng Xã hội và Chính trị

Ngoài tác động kinh tế, AEC cũng tạo ra kết nối xã hội giữa Việt Nam và các quốc gia ASEAN khác. Trao đổi nhân sự, văn hóa được tăng cường. Hợp tác chính trị được nâng cao thông qua các diễn đàn khu vực như EAS, RCEP. An ninh, ổn định khu vực được cộng đồng ASEAN duy trì, giúp Việt Nam phát triển trong môi trường hòa bình.

IV. Bài học Kinh nghiệm và Định hướng Tương lai

Từ quá trình tham gia AEC trong giai đoạn 2015-2020, Việt Nam rút ra được những bài học kinh nghiệm quan trọng. Thứ nhất, cần nâng cao năng lực nền kinh tế thông qua đầu tư vào công nghệ, giáo dục và đào tạo. Thứ hai, phải hoàn thiện hệ thống pháp luật để phù hợp với quy tắc khu vực. Thứ ba, cần tăng cường hợp tác với các quốc gia ASEAN trong các lĩnh vực chiến lược. Thứ tư, doanh nghiệp Việt Nam phải tăng cạnh tranh bằng nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ. Để hướng tới tương lai, Việt Nam cần tăng cường vai trò lãnh đạo trong ASEAN, tận dụng FTA mở rộng như RCEP, CPTPP để mở rộng thị trường và nâng cao vị thế quốc tế.

4.1. Chiến lược Nâng cao Năng lực Cạnh tranh

Việt Nam cần tập trung vào đổi mới công nghệ, phát triển ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao. Đầu tư FDI vào nghiên cứu phát triển (R&D) sẽ giúp Việt Nam sáng tạo sản phẩm mới. Phát triển nhân lực chất lượng cao, đào tạo kỹ năng là ưu tiên hàng đầu. Hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ để phát triển bền vững trong thị trường AEC.

4.2. Hợp tác Khu vực và Định hướng Toàn cầu

Việt Nam nên mở rộng hợp tác song phương với các quốc gia ASEAN trong ngành năng lượng, dịch vụ tài chính. Tham gia tích cực RCEP, CPTPP sẽ mở rộng cơ hội thương mại. Tham gia các diễn đàn khu vực như EAS, ARF để nâng cao vị thế chính trị. Liên kết với các đối tác toàn cầu để tạo chuỗi giá trị toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CỘNG ĐỒNG KINH TẾ ASEAN VÀ SỰ THAM GIA CỦA VIỆT NAM 1. Tổng quan về Cộng đồng Kinh tế ASEAN 1. Quá trình hình thành AEC bao gồm 10 nền kinh tế thành viên trong khối ASEAN chính thức được tuyên bố thành lập ngày 31 tháng 12 năm 2015 cùng với sự ra đời của AC. Quá trình hình thành AEC là sự nỗ lực lâu dài gắn liền với lịch sử phát triển của ASEAN.

Sau 25 năm hình thành và phát triển, năm 1992, vấn đề hội nhập kinh tế ASEAN lần đầu được bàn đến trong Hiệp định khung về thúc đẩy hợp tác kinh tế ASEAN [21, tr. Năm năm sau, Hội nghị Cấp cao ASEAN không chính thức lần thứ hai diễn ra từ ngày 14 đến 16/12/1997 tại Kuala Lumpur (Malaysia) đã có thêm một bước tiến mới khi bày tỏ mong muốn đưa ASEAN thành một khu vực ổn định, thịnh vượng, có sức cạnh tranh cao, với các nền kinh tế thành viên phát triển đồng đều [99]. Từ ước nguyện này, ý tưởng về thiết lập AEC được Thủ tướng Singapore ông Goh Chok Tong đưa ra tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 8 diễn ra ở Phnom Penh. Ông cho rằng cần phải có một cộng đồng xuất phát từ việc “ASEAN có năng lực liên kết yếu đối với việc thu hút đầu tư nước ngoài” [73, tr.

Ý tưởng này sau đó đã được thông qua tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 9 (tháng 10/2003) diễn ra tại Bali (Indonesia). Với Hội nghị này, lãnh đạo các nước ASEAN đã ký Tuyên bố hòa hợp ASEAN II (hay còn gọi là Tuyên bố Bali II) thống nhất đề ra mục tiêu hình thành AC vào năm 2020 với ba trụ cột chính là ASC, AEC và ASCC [39, tr. Theo đó, AEC là “sự hiện thực của mục tiêu cuối cùng của hội nhập kinh tế đã được nêu ra trong tầm nhìn ASEAN 2020 nhằm mục đích tạo ra sự ổn định, thịnh vượng và có tính cạnh tranh cao của khu vực kinh tế ASEAN ở đó có sự tự do di chuyển cuả các luồng hàng hoá, dịch vụ, đầu tư và một dòng tự do hơn nữa của vốn, sự phát triển kinh tế bình đẳng và giảm nghèo đói và chênh lệch kinh tế xã hội vào năm 2020” [103]. ASEAN sau đó đã đưa Chương trình Hành động Hà Nội và tiếp đó là Chương trình Hành động Viên Chăn cũng như các Kế hoạch hành động để xây dựng ba trụ cột của AC.

Trong đó, nội dung quan trọng là thực hiện Sáng kiến Liên kết ASEAN (IAI) nhằm giúp thu hẹp khoảng cách phát triển trong ASEAN với các kế hoạch hành động và các dự án cụ thể. Năm 2004, Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 10 đã thông qua Hiệp định khung ASEAN về hội nhập các ngành ưu tiên. Hiệp định này quy định kết 9 hợp sức mạnh kinh tế của các quốc gia thành viên trong các ngành kinh tế chiến lược chủ chốt vì sự gắn kết và nâng cao sức cạnh tranh toàn cầu của khu vực thông qua việc đẩy nhanh hội nhập 11 ngành ưu tiên gồm sản phẩm nông nghiệp; ô tô; điện tử; thủy sản, sản phẩm cao su; dệt may; sản phẩm làm từ gỗ; du lịch hàng không; e-ASEAN; chăm sóc sức khỏe và du lịch [84, tr. Nhằm hiện thực hoá AEC, năm 2006, tại Hội nghị các Bộ trưởng Kinh tế ASEAN lần thứ 38, Kế hoạch tổng thể xây dựng AEC (AEC Blueprint) đã được đưa ra với các mục tiêu và lộ trình cụ thể.

Một năm sau, Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 12, các nhà lãnh đạo ASEAN đã đồng ý đẩy nhanh việc hình thành AEC vào năm 2015 thay vì năm 2020 như kế hoạch đặt ra ban đầu [16, tr. Thực hiện mục tiêu trên, ASEAN đã thực hiện Kế hoạch tổng thể xây dựng AEC một bộ phận của Lộ trình xây dựng AC giai đoạn 2009-2015. Trong Kế hoạch tổng thể đã xác định 4 thành tố chính của AEC gồm: i) Một thị trường chung và cơ sở sản xuất thống nhất; ii) Một khu vực kinh tế có sức cạnh tranh; iii) Phát triển kinh tế đồng đều và iv) Hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu [39, tr. Từ kết quả thực hiện kế hoạch tổng thể, ngày 21/11/2015, tại Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lần thứ 27, các nhà lãnh đạo ASEAN đã ký tuyên bố Kuala Lumpur về việc thành lập AEC [104].

Theo kí kết này, ngày 31/12/2015, AEC chính thức tuyên bố được thành lập và là một trong 3 trụ cột chính cấu thành nên AC. Như vậy, sự ra đời của AEC là quá trình nỗ lực của gần 50 năm hình thành và phát triển của ASEAN. AEC cùng với các trụ cột khác là tiền đề để thúc đẩy hơn nữa sự hội nhập, hợp tác kinh tế của ASEAN trong các thập kỉ tiếp theo. Các trụ cột chính Năm 2015 khi tuyên bố thành lập, AEC xác định cộng đồng này được xây dựng dựa trên 4 trụ cột cơ bản là: Thứ nhất, một thị trường đơn nhất và cơ sở sản xuất chung; Thứ hai, một khu vực kinh tế cạnh tranh; Thứ ba, phát triển kinh tế cân bằng; Thứ tư, hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu [104].

Các trụ cột chính và yếu tố cấu thành trụ cột chính của AEC [39] Trụ cột chính Yếu tố cấu thành Tự do lưu chuyển hàng hóa Một thị trường đơn nhất Tự do lưu chuyển dịch vụ và một cơ sở sản xuất Tự do lưu chuyển đầu tư thống nhất Tự do lưu chuyển vốn 10 Trụ cột chính Yếu tố cấu thành Tự do lưu chuyển lao động có tay nghề Chính sách về cạnh tranh Bảo hộ người tiêu dùng Khu vực kinh tế có khả Quyền sở hữu trí tuệ năng cạnh tranh Phát triển cơ sở hạ tầng Thuế quan thương mại điện tử Phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ Phát triển kinh tế Thực hiện sáng kiến hội nhập nhằm thu hẹp khoảng cách đồng đều phát triển trong ASEAN Hội nhập vào nền kinh Tham vấn chặt chẽ trong đàm phán đối tác và trong tiến tế toàn cầu trình tham gia vào mạng lưới cung cấp toàn cầu Trên cơ sở xác định các trụ cột chính và yếu tố cấu thành, AEC đã chủ trương phát triển các trụ cột cụ thể như sau: a. Một thị trường đơn nhất và một cơ sở sản xuất thống nhất Các biện pháp chính mà ASEAN thực hiện để xây dựng một thị trường chung và cơ sở sản xuất thống nhất bao gồm: xoá bỏ thuế quan và các hàng rào phi thuế quan; tự do hóa thương mại, hài hòa hóa các tiêu chuẩn sản phẩm và quy chế, giải quyết nhanh chóng hơn các thủ tục hải quan và xuất nhập khẩu, hoàn chỉnh các quy tắc về xuất xứ, tạo thuận lợi cho dịch vụ, đầu tư, tăng cường phát triển thị trường vốn ASEAN và tự do lưu chuyển hơn của dòng vốn, thuận lợi hóa di chuyển lao động có tay nghề…song song với việc củng cố mạng lưới sản xuất khu vực thông qua đẩy mạnh kết nối về cơ sở hạ tầng, đặc biệt là trong các lĩnh vực năng lượng, giao thông vận tải, công nghệ thông tin và viễn thông, cũng như phát triển các kỹ năng thích hợp. Các biện pháp thực hiện AEC đã và đang được các nước thành viên ASEAN triển khai cụ thể thông qua các thỏa thuận và hiệp định quan trọng như AFTA, ATIGA, AFAS, AIA, ACIA,… b. Khu vực kinh tế có khả năng cạnh tranh ASEAN thúc đẩy chính sách cạnh tranh, bảo vệ người tiêu dùng, bảo vệ sở hữu trí tuệ, phát triển cơ sở hạ tầng như hệ thống đường bộ, đường sắt, cảng biển, năng lượng, phát triển thương mại điện tử… ASEAN cũng đã xây dựng Kế hoạch Hành động Cạnh tranh ASEAN (ACAP) cho giai đoạn 2016 - 2025, trong đó đặt ra một số mục tiêu và sáng kiến nhằm đưa chính sách cạnh tranh gắn kết không tách rời khỏi chính sách kinh tế chung.

Mục tiêu căn bản của Kế hoạch này là tạo ra một sân chơi 11 bình đẳng cho mọi doanh nghiệp bất kể loại hình sở hữu, tạo điều kiện thuận lợi cho sự tự do hóa và tạo ra một thị trường thống nhất, đồng thời hỗ trợ tạo dựng một khu vực có tính cạnh tranh và đổi mới sáng tạo. Để trợ giúp việc thực thi kế hoạch hành động ACAP, Ban Thư ký ASEAN, Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế và chính phủ Vương quốc Anh đã thống nhất thực hiện một dự án 3 năm tập trung vào mục tiêu tăng cường cạnh tranh trong ASEAN. Dự án sẽ giúp cải thiện môi trường kinh doanh thông qua xây dựng một sân chơi bình đẳng cho doanh nghiệp, thúc đẩy thương mại và giảm sự bất bình đẳng. Phát triển kinh tế đồng đều ASEAN đã thông qua và đang triển khai khuôn khổ ASEAN về phát triển kinh tế đồng đều (AFEED), trong đó đáng chú ý là các biện pháp hỗ trợ các nước thành viên mới, khuyến khích sự phát triển doanh nghiệp siêu nhỏ, vừa và nhỏ, phát triển đối tác công tư, tăng cường hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng năng lực cho các nước thành viên và Ban Thư ký ASEAN.

Với quyết tâm thúc đẩy kết nối và thu hẹp khoảng cách phát triển trong tiến trình xây dựng AC, các nhà lãnh đạo ASEAN đã thông qua Kế hoạch Tổng thể Kết nối ASEAN 2025 và Chương trình Công tác sáng kiến hội nhập ASEAN (IAI) giai đoạn 3. Theo đó, kế hoạch kết nối sẽ tập trung vào 5 lĩnh vực chiến lược gồm phát triển cơ sở hạ tầng bền vững, sáng tạo số, chuỗi cung ứng không gián đoạn, tối ưu hóa hoạch định và thực thi chính sách, giáo dục, đào tạo nghề và đi lại nội khối. Chương trình công tác sáng kiến hội nhập hướng đến 5 lĩnh vực ưu tiên là thực phẩm và nông nghiệp, thuận lợi hóa thương mại, phát triển doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ, y tế và phúc lợi, đào tạo và lao động, nhằm tiếp tục hỗ trợ các nước Campuchia, Lào, Myanmar và Việt Nam hội nhập khu vực, thu hẹp khoảng cách phát triển, hướng tới một ASEAN phát triển đồng đều, bền vững. Hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu ASEAN nỗ lực đẩy mạnh việc xây dựng và triển khai các thoả thuận liên kết kinh tế ở khu vực Đông Á với 6 FTAs đã được ký với các đối tác quan trọng là Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ, Australia và New Zealand, và đang trong quá trình đàm phán Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) hướng đến hình thành một không gian kinh tế mở toàn Đông Á, với GDP chiếm 1/3 tổng GDP toàn cầu và quy mô thị trường chiếm 1/2 dân số thế giới.