Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NGOẠI GIAO VÀ TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nói: “Cho nên dùng binh giỏi nhất, là đánh bằng mưu. Thứ hai là đánh bằng ngoại giao. Thứ ba mới là đánh bằng binh” [18, tr.562], và “Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là cái tiếng. Chiêng có to tiếng mới lớn” [ 19, tr.
Một số vấn đề lý luận về ngoại giao 1. Khái niệm ngoại giao Để bước đầu tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao trước hết cần nắm được khái miệm, bản chất của ngoại giao là gì? Và cũng như nhiều khái niệm khác trong khoa học xã hội, ngoại giao là khái niệm đa chiều, nhiều tầng nghĩa, đó cũng là điều bình thường trong quá trình nhận thức, có thể liệt kê một số quan điểm sau: Ngoại giao hiểu một cách đơn giản là sự giao thiệp bên ngoài quốc gia. Trong “Đại Từ điển Tiếng Việt”, tác giả Nguyễn Như Ý cho rằng: “Ngoại giao là sự giao thiệp bên ngoài, là sự giao thiệp với nước ngoài của một Nhà nước nhằm đảm bảo quyền lợi quốc gia và tham gia vào các vấn đề quốc tế” [41, tr.1201] Theo Harold Nicolson, “ngoại giao, đó là việc tiến hành quan hệ quốc tế bằng cách đàm phán, đó là cách mà các đại sứ, công sứ…dùng để điều chỉnh và tiến hành những quan hệ này. Đó là công tác hoặc nghệ thuật của nhà ngoại giao” [69, pp 64] Trong cuốn “Ngoại giao văn hóa” do PGS.TS Phạm Thái Việt làm chủ biên thì có dẫn ra một số quan điểm về ngoại giao như sau [54, tr 64-66]: - Aron, trong cuốn sách “Chiến tranh và hòa bình giữa các quốc gia” - đã đồng nhất ngoại giao với chính sách đối ngoại.
Ông coi ngoại giao là mọi phương pháp hành vi hòa bình trong xử lý quan hệ giữa các quốc gia. - Hans Morgenthau, trong tác phẩm “Chính trị giữa các quốc gia”, cũng gần như đồng nhất ngoại giao với chính sách đối ngoại. Theo ông, mục đích của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoại giao là thông qua việc điều hòa lợi ích giữa các quốc gia để đảm bảo hòa bình. Bởi vậy, một trong những đặc điểm nổi bật của hoạt động ngoại giao là phương thức ứng xử hòa bình.
Bành Tân Lương, trong cuốn “Ngoại giao văn hóa và sức mạnh mềm Trung Quốc”- một góc nhìn toàn cầu hóa đã phân ra những loại định nghĩa sau: (1) Coi ngoại giao là đàm phán quốc tế - nghệ thuật, kỹ năng đàm phán quốc tế; Mục tiêu của ngoại giao là thông qua đàm phán để xử lý quan hệ quốc tế; (2) Coi ngoại giao là việc “dùng thủ đoạn hòa bình để xử lý công việc giữa các nước với nhau”; (3) Ngoại giao là hành vi đối ngoại của quốc gia có chủ quyền. Mấy quan điểm trên đều đi đến quan điểm ngoại giao và đối ngoại là hai mà gần như là một. Và khi nhắc đến ngoại giao thường nghĩa đến một phương thức hòa bình. Theo Elmer Plischke, một nhà cựu ngoại giao Mỹ và là tác giả của nhiều cuốn sách về việc thực hành ngoại giao.Từ quan điểm của mình, ông cho rằng “ngoại giao là quá trình chính trị mà qua đó các tổ chức chính trị (thường là các chính phủ) thiết lập và duy trì các mối quan hệ chính thức, trực tiếp và gián tiếp, để đạt được mục tiêu và lợi ích của họ” [70, pp 77].
Như vậy có thể thấy, ngoại giao là một nghệ thuật tiến hành trong việc đàm phán, dàn xếp, thương lượng giữa những người đại diện cho một nhóm hay một quốc gia. Thuật ngữ này thông thường đề cập đến ngoại giao quốc tế, việc chỉ đạo, thực hiện các mối quan hệ quốc tế thông qua sự can thiệp hay hoà giải của các nhà ngoại giao liên quan đến các vấn đề như kinh tế, thương mại, văn hoá, du lịch, chiến tranh và tạo nền hòa bình.Các hiệp ước quốc tế thường được đàm phán bởi các nhà ngoại giao trước tiên để đi đến việc xác nhận chính thức bởi các chính trị gia của các nước. Về mặt xã hội, ngoại giao là việc sử dụng các tài xử trí, ứng biến để giành được sự thuận lợi, nó là một công cụ tạo ra cách diễn đạt các tuyên bố một cách không đối đầu, hay là một cách cử xử lịch thiệp. Khái niệm ngoại giao bao gồm hai bộ phận: ngoại giao chính phủ và ngoại giao nhân dân.
Ngoại giao nhân dân cách nói đơn giản hơn “ngoại giao nhân dân là công tác giao thiệp với nước ngoài không mang danh nghĩa Nhà nước” [41, tr.Rourke và Mark.Boyer thì đây là một LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cách ngoại giao đã đi xa hơn mô hình truyền thông truyền thống. Vốn dĩ chỉ giữa các chính phủ, mà đi vào hoạt động hiện đại hơn là việc cố gắng thuyết phục một đối tượng công chúng rộng rãi hơn rất nhiều. Bao gồm quan điểm của công chúng trong nước khác và quan điểm của toàn thế giới nói chung. Điều này gần với sự tuyên truyền, nhưng đặc biệt ở chỗ, ngoại giao công chúng liên quan tới những gì được nói và làm thực sự bởi các nhân vật chính trị, trong khi tuyên truyền bao gồm tiếp diễn những thông điệp được đưa ra bởi các cơ quan thông tin đã phiên dịch những sự kiện và tuyên bố của các lãnh đạo [66, tr 321].
Từ góc độ cá nhân, ngoại giao cũng có thể xem là một kỹ năng trong ứng xử nhằm đem lại lợi ích cho cá nhân đó bằng sự khéo léo, thủ đoạn hay sự xảo quyệt. Các biểu hiện của ngoại giao Ngoại giao bằng lời hoặc bằng hành động: Truyền thông bằng lời nói hoặc văn bản thích hợp cho đàm phán và thường là một chiến lược tốt. Nó chi phí thấp và có khả năng duy trì sự linh hoạt hơn hành động. Nhưng sử dụng hành động cũng có tác dụng của nó.
Nó biểu thị sự kịch tính của vấn đề. Chẳng hạn như những tuyên bố của các nguyên thủ. Hành động thì có tiếng vang hơn lời nói. Đưa ra những lời đe dọa quân sự là một kiểu, đặt quân đội vào tình trạng báo động, dàn quân, hoặc triển khai quân để đánh nhau có sức thuyết phục lớn.
Tuy nhiên, phải nhớ rằng rất khó để rút lại lời nói, thậm chí nó còn khó khăn hơn là không hành động, và nó có thể gây ra những phản ứng thù địch, phản ứng không khoan nhượng từ đối phương [ 71, pp.340-341] Ngoại giao công khai hoặc cá nhân: Ngoại giao công khai có giá trị biểu trưng cao, nó làm gia tăng mức độ tín nhiệm. Ngoại giao công khai cũng là cơ hội để đưa ra diễn văn, phát biểu quan điểm công khai rõ ràng. Ngoại giao cá nhân có thể tránh được phản ứng chống đối từ trong nước hoặc quốc tế, nó cũng dễ dàng rút lui hơn so với ngoại giao công khai [71, pp.338] Ngoại giao cấp cao hoặc cấp thấp: Cấp càng cao thì càng chứng tỏ tầm quan trọng của công việc. Một nhà ngoại giao phải biết lựa chọn cấp độ ngoại giao.
Ngoại giao cấp thấp cũng có thể tránh được những phản ứng thái quá và LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com duy trì được sự linh hoạt. Ngoại giao cấp thấp cũng có khi bị cho là không phải là chính sách chính thức để tránh bị mất mặt [ 71, pp.337] Ngoại giao truyền thống và Ngoại giao công chúng/ ngoại giao nhân dân, Ngoại giao truyền thống là hoạt động chính thức của người đứng đầu nhà nước, chính phủ, Bộ Ngoại giao, các cơ quan đại diện ngoại giao và các cơ quan quan hệ đối ngoại khác, nhằm thực hiện mục tiêu, nhiệm vụ chính sách đối ngoại của quốc gia; cũng như bảo vệ quyền lợi, lợi ích của quốc gia, tổ chức, công dân mình ở nước ngoài.27] Ngoại giao nhân dân hay ngoại giao công chúng cách nói đơn giản hơn “ngoại giao nhân dân là công tác giao thiệp với nước ngoài không mang danh nghĩa Nhà nước” [41, tr.Rourke và Mark.Boyer thì đây là một cách ngoại giao đã đi xa hơn mô hình truyền thông truyền thống. Vốn dĩ chỉ giữa các chính phủ, mà đi vào hoạt động hiện đại hơn là việc cố gắng thuyết phục đối tượng công chúng rộng rãi hơn rất nhiều. Bao gồm quan điểm của công chúng trong nước khác và quan điểm của toàn thế giới nói chung.
Điều này gần với sự tuyên truyền, nhưng đặc biệt ở chỗ, ngoại giao công chúng liên quan tới những gì được nói và làm thực sự bởi các nhân vật chính trị, trong khi tuyên truyền bao gồm những thông điệp được đưa ra bởi các cơ quan thông tin đã biên tập những sự kiện và tuyên bố của các lãnh đạo [66, tr. Còn ngoại giao công chúng (public diplomacy) là một loại hình ngoại giao đặc biệt, đôi khi nó lấp ló trong một cách ứng xử khéo léo giữa cá nhân ngoại giao của quốc gia này với người dân của một dân tộc kia. Đây là loại hình quan hệ công chúng do Nhà nước tiến hành hướng tới cộng đồng quốc tế, dân chúng nước ngoài. Hoạt động này nhằm tạo dựng hoặc gây ảnh hưởng tới dư luận công chúng quốc tế nhằm thực thi chiến lược ngoại giao của mình.
Những tác nhân phi nhà nước này xây dựng sự hiểu biết về văn hóa, thái độ và hành vi, các mối quan hệ nhằm đưa tới lợi ích và giá trị [67, pp. Theo như Edmund Gullion (Viện trưởng Viện Pháp luật và Ngoại giao Fletcher thuộc đại học Tufts, Mỹ) - người đưa ra khái niệm “ngoại giao công chúng”, ông cho rằng: “Ngoại giao công chúng có nhiệm vụ xử lý thái độ của công chúng đối LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com với những ảnh hưởng phát sinh từ việc hình thành và thực thi chính sách ngoại giao của chính phủ. Nó là một cấp độ lĩnh vực quan hệ quốc tế vượt ra khỏi phạm vi ngoại giao truyền thống. Nó bao gồm sự khai phát và tạo dựng của chính phủ một nước đối với dư luận của các nước khác… tạo ảnh hưởng đối với hoạt động hoạch định chính sách và hoạt động xử lý công việc đối ngoại.
Và trọng tâm của ngoại giao công chúng là: (1) Tiếp xúc; (2) Báo cho biết (nhận biết); (3) Xóa bỏ hiểu lầm; (4) Tìm sự đồng cảm; (5) Xây dựng lòng tin; (6) Nhân bản giá trị - tái tạo gien văn hóa ở môi trường bên ngoài; (7) Gây ảnh hưởng đến chính sách đối nội và đối ngoại”[ 54,tr. Những cơ quan ngoại giao như văn phòng đại diện, đại sứ quán…chỉ là những mặt kỹ thuật trong quan hệ ngoại giao. Ngoài ra, còn nhiều hình thức ngoại giao khác như, Ngoại giao mở, Ngoại giao lãnh đạo - lãnh đạo.