phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 5 tiết. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ PHƢƠNG PHÁP GIÁO DỤC 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Giáo dục Trong đời sống xã hội, giáo dục là lĩnh vực có vai trò đặc biệt quan trọng đối với mọi quốc gia, dân tộc ở mọi thời đại.
Trong xu thế phát triển tri thức ngày nay, cùng với khoa học - công nghệ, giáo dục - đào tạo được xem là quốc sách hàng đầu để phát triển ở nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Theo Từ điển Tiếng Việt, giáo dục là:“Hoạt động nhằm tác động một cách có hệ thống đến sự phát triển tinh thần, thể chất của một đối tượng nào đó, làm cho đối tượng ấy dần dần có được những phẩm chất và năng lực như yêu cầu đề ra” [80, tr. Khi xem xét giáo dục dưới góc độ là một hoạt động, ta thấy giáo dục có hai nghĩa: nghĩa rộng và nghĩa hẹp. Theo nghĩa rộng: Giáo dục là quá trình tác động của nhà giáo dục lên các đối tượng giáo dục nhằm hình thành cho họ những phẩm chất nhân cách toàn diện (trí tuệ, đạo đức, thẩm mĩ, thể chất, kĩ năng lao động,…).
Quá trình giáo dục theo nghĩa rộng được thực hiện trong nhà trường còn được gọi là quá trình sư phạm tổng thể, bao gồm hai quá trình bộ phận, đó là quá trình dạy học và quá trình giáo dục (theo nghĩa hẹp). Theo nghĩa hẹp: Giáo dục được hiểu là quá trình tác động của nhà giáo dục lên các đối tượng giáo dục để hình thành cho họ ý thức, thái độ và hành vi ứng xử với cộng đồng xã hội. Với nghĩa hẹp, khái niệm giáo dục được đặt ngang hàng với khái niệm dạy học. Khái niệm giáo dục nghĩa hẹp đề cập tới quá trình giáo dục các phẩm chất đạo đức, hành vi, lối sống cho học sinh.
Từ đó có thể thấy: giáo dục là quá trình tác động có mục đích, có hệ thống, liên tục của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục nhằm đạt được mục 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tiêu xác định. Giáo dục là quá trình có mục đích, xuất phát từ những yêu cầu của thực tiễn xã hội, từ đó nhà giáo dục tác động lên người được giáo dục để họ đáp ứng được đòi hỏi của xã hội. Giáo dục luôn gắn với những đối tượng cụ thể, mỗi đối tượng có đặc điểm, trình độ khác nhau. Giáo dục có thể được thực hiện bằng nhiều biện pháp, chủ yếu thông qua hoạt động dạy học.
Giáo dục được thực hiện thông qua tương tác giữa chủ thể và đối tượng. Trong giáo dục có bao hàm đào tạo, chúng gắn liền với nhau trong một chỉnh thể. Trong giáo dục, đào tạo có bao hàm tự giáo dục - tự đào tạo. Trong khuôn khổ của luận văn, tác giả sử dụng khái niệm giáo dục theo nghĩa hẹp, tức là giáo dục trong nhà trường với nghĩa trực tiếp là hoạt động dạy học.
Phương pháp và phương pháp giáo dục 1. Phương pháp Phương pháp là một phạm trù phức tạp, khi bàn về phương pháp người ta thường có nhiều cách tiếp cận và từ đó đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau: Theo cách tiếp cận về mục đích của công việc: phương pháp là con đường đi tới mục đích. Theo cách tiếp cận này, làm thế nào để đạt được mục đích của công việc đó chính là phương pháp. Theo cách tiếp cận về nội dung của công việc: phương pháp là sự vận động của nội dung, nghĩa là làm thế nào để nội dung công việc tiến triển tốt, đó chính là phương pháp.
Cách tiếp cận dựa trên lí thuyết tâm lí học hoạt động: phương pháp là sự ý thức của chủ thể về quy luật vận động của đối tượng và vận dụng chúng để biến đổi đối tượng theo mục đích đã xác định. Cách tiếp cận này mang tính toàn diện hơn khi nói tới phương pháp chúng ta phải đề cập tới các yếu tố chủ thể, đối tượng, nội dung, mục đích hoạt động. Theo đó, phương pháp là cách làm của chủ thể, tác động vào đối tượng trên cơ sở ý thức được quy luật vận động của đối tượng nhằm biến đổi đối tượng theo mục đích đã xác định. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, có thể hiểu phương pháp là tổ hợp cách thức mà chủ thể sử dụng để tác động vào đối tượng hoạt động nhằm biến đổi đối tượng theo mục đích đã xác định.
Không có phương pháp nào là vạn năng, bất biến cho mọi đối tượng, mọi mục tiêu mà trên cơ sở mục tiêu đặt ra để lựa chọn những phương pháp phù hợp với đối tượng. Nói cách khác, mục tiêu, đối tượng quy định phương pháp, đồng thời, phương pháp cũng tác động trở lại mục tiêu, đối tượng. Phương pháp giáo dục PPGD là một thành tố rất quan trọng của quá trình giáo dục nhằm thực hiện mục đích và nhiệm vụ giáo dục do xã hội đặt ra, trong nhiều trường hợp PPGD quyết định sự thành bại của quá trình giáo dục. PPGD có quan hệ mật thiết với các thành tố khác của quá trình giáo dục; đặc biệt là với mục đích, nội dung, nhà giáo dục (chủ thể), người được giáo dục (đối tượng), phương tiện giáo dục và các điều kiện thực hiện quá trình này.
Trong mối quan hệ với mục đích, phương pháp trả lời câu hỏi làm thế nào, bằng cách nào để đạt mục đích đã đề ra? Phương pháp chịu sự quy định của nội dung và là hình thức vận động bên trong nội dung, mỗi nội dung giáo dục có những phương pháp tương ứng phù hợp với nó. PPGD phản ánh cách thức tổ chức quá trình giáo dục, các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng của người dạy và người học nhằm chuyển hóa những yêu cầu, chuẩn mực về đạo đức, lối sống, văn hóa, thẩm mĩ do xã hội quy định thành phẩm chất, nhân cách, hành vi, thói quen và nếp sống văn minh của người học. Như vậy, PPGD được xem là cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục đã đề ra, đồng thời phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của đối tượng (học sinh - SV). Cần thiết phải nhấn mạnh rằng, hoạt động giáo dục theo nghĩa trực tiếp là hoạt động dạy học trong nhà trường.
Hoạt động này luôn luôn có sự tương tác của chủ thể với đối 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tượng trong mối quan hệ con người. Thực hiện tương tác này thông qua một loạt các yếu tố: nội dung, phương pháp, các điều kiện vật chất và tinh thần ( trường lớp, chương trình, giáo trình, thư viện, thiết bị, v.v… nói rộng hơn là cả môi trường sư phạm). Xét trên tư cách con người thì chủ thể giáo dục cũng tiếp nhận tác động từ đối tượng. Đó là chủ thể - đối tượng.
Còn đối tượng giáo dục là người học, ở đây là SV, đã trưởng thành về nhân cách nên họ là đối tượng - chủ thể. Họ không chỉ tiếp nhận giáo dục từ chủ thể mà còn tác động trở lại chủ thể và nhờ quá trình giáo dục mà họ hình thành nhu cầu tự giáo dục, tự biểu hiện mình là chủ thể. Với ý nghĩa đó, trong dạy - học thì thầy giữ vai trò chủ đạo và trò là nhân vật trung tâm trong nhà trường. Trò chỉ thực sự là trung tâm khi thầy luôn luôn làm tốt vai trò chủ đạo (dẫn dắt).
PPGD đóng vai trò vô cùng quan trọng để thự hiện tương tác giữa dạy và học, giữa thầy và trò. Phương pháp vừa là khoa học vừa là nghệ thuật. Tài năng sư phạm của người thầy biểu hiện ở trình độ sáng tạo về phương pháp. PPGD là những tác động cụ thể và trực tiếp của nhà giáo dục đến đối tượng giáo dục.
PPGD hết sức đa dạng và phong phú, phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác của quá trình giáo dục: mục đích giáo dục, nội dung giáo dục, nhà giáo dục, đối tượng giáo dục, phương tiện, điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của quá trình giáo dục, hình thức tổ chức giáo dục. Phương pháp giáo dục Hồ Chí Minh Trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh rất chú trọng đến phương pháp. Hoàng Chí Bảo đánh giá: Phương pháp Hồ -Chí Minh được xây dựng trên những cơ sở khoa học - cách mạng và nhân văn. Mỗi nguyên lý tư tưởng của Hồ Chí Minh không chỉ có giá trị và ý nghĩa nhận thức đúng đắn mà còn là những chỉ dẫn về phương pháp hành động.
Đó là phương pháp ở tầm tư tưởng, ở trong triết lý nhân sinh và hành động của Người [6, tr. Phương pháp Hồ Chí Minh ở cấp độ tư tưởng, lý luận là một 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hệ thống chỉnh thể, thống nhất hữu cơ giữa phương pháp nhận thức, phương pháp tư duy, phương pháp hành động [6, tr. Phương pháp Hồ Chí Minh vừa là thế giới quan vừa là nhân sinh quan, vừa là phương pháp luận đồng thời là ý thức hệ, chỉ dẫn nhận thức và hướng dẫn hành động thực hiện tiến bộ và phát triển bền vững của nước ta. Khi bàn về phương pháp Hồ Chí Minh, các nhà nghiên cứu thường đề cập nhiều đến phương pháp cách mạng.
Trên thực tế, chúng ta thấy, Hồ Chí Minh cũng rất quan tâm, chú trọng đến việc giải quyết các vấn đề của đời sống xã hội: từ giải phóng dân tộc đến phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, giáo dục v.v… Trong mỗi lĩnh vực đó, Người đều có những ý kiến, những quan điểm nhằm thực hiện những mục tiêu nhất định. Thông qua những bài nói, bài viết của Người về giáo dục cho thấy: PPGD Hồ Chí Minh là hệ thống những quan điểm, chỉ dẫn mang tính toàn diện và sâu sắc của Người trong lĩnh vực giáo dục về con đường, cách thức, biện pháp tác động giữa người giáo dục và người được giáo dục nhằm đạt tới mục tiêu giáo dục - đào tạo của nền giáo dục nước nhà. Chủ tịch Hồ Chí Minh giành rất nhiều tâm huyết cho công tác “Dạy chữ và dạy người”. Đối với mỗi cấp học Người chỉ căn dặn một câu ngắn gọn nhưng vô cùng sâu sắc: - Dạy mầm non “cốt nhất giữ mãi tuổi hồn nhiên cho các cháu, đừng bắt các cháu già trước tuổi” - Dạy tiểu học “cốt nhất là dạy các đức tính để làm người”.