đặt vấn đề đổi mới giảng dạy. Hoàng Tiến Tựu trong quyển Mấy vấn đề phương pháp giảng dạy - nghiên cứu văn học dân gian, NXBGD, năm 1997, đã tập trung đưa ra những vấn đề có liên quan đến việc giảng dạy VHDG. Công trình này gồm bảy 5 chương, trong đó ba chương đầu bàn về những lí luận chung, chương tiếp theo dành riêng cho việc nghiên cứu và giảng dạy ca dao, một chương bàn về tục ngữ, một chương viết về truyện dân gian. Đây là một tài liệu rất hữu ích trong việc phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu VHDG của GV và sinh viên ngành Ngữ Văn.
Tác giả Bùi Mạnh Nhị với quyển Phân tích tác phẩm văn học dân gian cũng đã bàn đến thể loại và tác phẩm của VHDG để giúp GV và HS khai thác đúng giá trị mà VHDG mang lại. Đây là những định hướng cơ bản giúp nguời dạy định hướng và lựa chọn được phương pháp giảng dạy thích hợp với thể loại qua những bài dạy cụ thể. Nguyễn Viết Chữ với quyển Giảng dạy tác phẩm theo đặc trưng thể loại cũng đã trình bày cách phân biệt “chất” trong “thể” và đưa ra các biện pháp dạy học theo đặc trung từng thể loại. Mặt khác quyển sách còn hệ thống các phương pháp, biện pháp, câu hỏi, các cách thức, chiến thuật…, nhằm góp them tiếng nói về việc vận dụng các phuơng pháp dạy học tác phẩm vào các thể loại cụ thể trong nhà truờng.
Nguyễn Xuân Lạc qua quyển Văn học dân gian Việt Nam trong nhà trường - NXBGD, năm 1988 cũng có một đóng góp không nhỏ trong việc giúp GV và HS trong việc tìm hiểu về VHDG. Đây là một công trình nghiên cứu 15 rất cần thiết cho GV dạy văn tại các trường hiện nay bởi nó mang tính thiết thực rất cao. Trong đó, tác giả đề cập đến phương pháp dạy học VHDG theo thi pháp thể loại. Quyển sách bao gồm ba phần chính và phần phụ lục.
Ở phần I (tiểu luận), tác giả nhìn nhận VHDG trong tổng thể văn hóa dân gian Việt Nam, trong nền văn học dân tộc và trong chương trình văn học ở trường phổ thông. Dựa trên cơ sỏ đó, tác giả cũng đề xuất cách tiếp cận và phương pháp dạy học theo quan điểm thi pháp học về những thể loại chủ yếu được dùng trong nhà trường. Từ đầu thế kỉ XX đến nay, VHDG trong đó có thể loại truyện cổ tích là đối tượng nghiên cứu tích cực của nhiều nhà khoa học trong nước. Nhắc đến nhà cổ tích học có tên tuổi ở nước ta không thể không kể tới Nguyễn Đổng Chi, Đinh Gia Khánh, Cao Huy Đỉnh, Chu Xuân Diên, Hoàng Tiến Tựu, Lê Chí Quế, Nguyễn Xuân Đức…với rất nhiều các công trình nghiên cứu.
Một trong những công trình nghiên cứu có rất nhiều kiến thức văn hóa dân gian và ý nghĩa rất lớn đối với công việc nghiên cứu VHDG của GV và sinh viên ngành Ngữ Văn là cuốn Văn học dân gian Việt Nam do Đinh Gia Khánh (chủ biên), Chu Xuân Diên, Vũ Quang Nhơn (biên soạn) - NXBGD, năm 1996. Bằng phương pháp so sánh, các tác giả của cuốn sách đó đã làm nổi bật những đặc điểm cơ bản của truyện cổ tích trên phương diện cấu trúc và phân biệt nó với một số thể loại khác như thần thoại, truyện cười và truyện ngụ ngôn (trong cuốn giáo trình này, các soạn giả không thừa nhận truyền thuyết là một thể loại của loại hình tự sự dân gian). So sánh truyện cổ tích với thể loại ra đời trước nó, các tác giả cho rằng: “Thần thoại hấp dẫn chúng ta bằng những hình tượng mĩ lệ và táo bạo vì nội dung chất phác nhưng kỳ vĩ của sự tích. Truyện cổ tích lôi cuốn chúng ta vào những nỗi niềm vui khổ, vào không khí đấu tranh chống cường quyền của những con người bị áp bức.
Hai thể loại, hai tính chất, hai cách tác động đến ý thức thẩm mĩ…” [25, tr. Hoàng Tiến Tựu trong cuốn Văn học dân gian Việt Nam, tập 2, cũng đã 16 “phân biệt truyện cổ tích với các loại truyện dân gian khác” và làm sáng tỏ đặc điểm của ba tiểu loại trong thể loại này. Theo tác giả: “Ở truyện cổ tích thần kì, cái thần kì phải giữ vai trò chủ yếu trong việc tham gia giải quyết các xung đột, mâu thuẫn trong truyện, còn cổ tích sinh hoạt thì ngược lại, các yếu 7 tố thần kỳ chỉ giữ vai trò thứ yếu và nhiều khi chỉ là “cái đường viền” của truyện” [40, tr. Trong chuyên luận Tìm hiểu tiến trình văn học dân gian Việt Nam, tác giả Cao Huy Đỉnh đã tái hiện quá trình phát triển của lịch sử dân tộc ta qua việc đối chiếu so sánh một số truyện cổ tích như: Trầu cau, Nàng Tô Thị, Tấm Cám, Cây khế, Sọ Dừa, Vọ chàng Trương.
Sự đối chiếu đó được trình bày trong chương ba của cuốn sách với tiêu đề: “Tinh thần phê phán xã hội và lý tưởng dân chủ - nhân đạo trong truyện cổ và các thể tài khác nhau ở giai đoạn đầu của chế độ phong kiến” [15, tr. Tác giả Đỗ Bình Trị trong Những đặc điểm thi pháp của thể loại VHDG đã đi sâu vào nghiên cứu các đặc điểm về thi pháp thể loại. Trong công trình nghiên cứu này tác giả đã nghiên cứu kỹ vấn đề thể loại, đặc biệt đi sâu vào thể loại VHDG. Song, tác giả chưa đưa ra phương pháp giảng dạy các thể loại ấy một cách cụ thể, rõ ràng.
Đáng kể nhất là cuốn sách với tiêu đề Văn hóa dân gian mấy vấn đề phương pháp luận và nghiên cứu thể loại của Chu Xuân Diên. Cuốn sách này là sự tập hợp có hệ thống các bài nghiên cứu của tác giả đã công bố trong các tạp chí chuyên ngành trong các kỷ yếu hội thảo khoa học… Trong đó có ba bài liên quan trực tiếp tới phương pháp phân tích truyện cổ tích nói chung và một số truyện trong chương trình môn văn ở nhà trường nói riêng. Đó là các bài: Về phương pháp so sánh trong khoa học nghiên cứu văn học dân gian, Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học. Trong bài Truyện cổ tích dưới mắt các nhà khoa học, Chu Xuân Diên đã xem xét, đánh giá công phu cách tiếp cận truyện cổ tích của các nhà cổ tích học nổi tiếng trên thế giới và Việt Nam 17 như V.
Ở bài viết này, tác giả đánh giá một cách thỏa đáng cách phân tích truyện cổ tích của Đinh Gia Khánh và Nguyễn Đổng Chi với thái độ khen chê đúng mức: “Đứng về mặt phương pháp, công trình nghiên cứu của Đinh Gia Khánh có khuynh hướng sử dụng nhiều những nguyên tắc của khoa học nghiên cứu, khoa học thành văn. Còn trong công trình của Nguyễn Đổng Chi, phương pháp sử học đã nhiều khi làm tác giả xa rời bản chất của truyện cổ tích, nhất là về mối quan hệ của truyện cổ tích với thực tại” [13, tr. Các bài viết trong công trình của Chu Xuân Diên không dừng lại ở phương pháp phân tích truyện cổ tích mà còn nêu lên được những vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận, đúng như tiêu đề của cuốn sách. Đây là công trình quan trọng và bổ ích cho những ai quan tâm tới việc nhiệm vụ, giảng dạy truyện cổ tích.
Nhắc đến các nghiên cứu về truyện cổ tích mà không nhắc đến bộ sách này thì quả thực là một điều sơ suất. Đây là một bộ sách đã trở nên quen thuộc với thế hệ bạn đọc Việt Nam -một tài liệu tham khảo cho những bạn yêu truyền thống văn học của dân tộc - bộ sách Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi. Đây là tác phẩm gồm 5 tập, tập hợp được nhiều truyện cổ tích Việt Nam được ông sưu tập và viết từ 1958 - 1982, chưa kể khoảng 20 năm trước đó tích lũy tư liệu và nghiền ngẫm cũng như sau này tái bản bổ sung. Giới học thuật đánh giá bộ truyện này với đóng góp của học giả - nhà văn Nguyễn Đổng Chi sánh ngang với công lao của anh em nhà Grimn (Đức), A.
Bộ sách gồm có ba phần: Phần đầu, tìm hiểu một ít nét về bản chất, lai lịch và lịch sử phát triển của truyện cổ nói chung và cổ tích nói riêng. Phần thứ hai, chiếm một khoảng rất lớn trong bộ sách là những truyện cổ tích Việt Nam đã chọn lọc và sắp đặt theo một hệ thống riêng. Phần cuối là những nhận xét sơ bộ về đặc điểm tư tưởng, nghệ thuật, qua đây tạm đánh giá tổng quát 18 truyện cổ tích Việt Nam. Ngoài các công trình nghiên cứu nêu trên, có rất nhiều bài viết về truyện dân gian và truyện cổ tích cũng rất đáng lưu tâm như: bài viết một số vấn đề lý thuyết chung về mối quan hệ văn học dân gian - văn học viết của tác giả Lê Kinh Khiên, Mấy ý kiến về vấn đề nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học với văn học dân gian của Đỗ Bình Trị, Một số vấn đề lý luận về nghiên cứu cấu trúc truyện cổ tích thần kỳ của Phạm Tuấn Anh.
Bài báo Những cố gắng tìm tòi trong việc đổi mới phương pháp nghiên cứu truyện cổ tích và 50 năm ngành cổ tích học Việt Nam của Nguyễn Thị Huế… Như vậy, trong việc tiếp cận truyện cổ tích nói chung ở nước ta từ trước tới nay đã hình thành và phát triển khá nhiều xu hướng. Trong đó nổi bật vẫn là cách tiếp cận bằng phương pháp so sánh loại hình; từ góc độ phương pháp học, Folkore học và theo đặc trưng thể loại. Các cách tiếp cận đó đều có những ưu điểm và nhược điểm, những ưu thế và hạn chế như Chu Xuân Diên đã chỉ ra. Một số các cuốn sách giáo trình đề cập đến truyện cổ tích như: Văn học dân gian Việt Nam của Lê Chí Quế, Võ Quang Nhơn, Nguyễn Hùng Vĩ (2001), Văn học dân gian Việt Nam của Đinh Gia Khánh (chủ biên) (2006), Giáo trình Văn học dân gian Việt Nam của Nguyễn Bích Hà, Giáo trình Văn học dân gian của GS.TS Vũ Anh Tuấn (chủ biên), PGS.TS Phạm Thu Yến - TS Nguyễn Việt Hùng, TS Phạm Đặng Xuân Hương.
Hầu hết các giáo trình đã chỉ ra được khái niệm, phân loại và đặc trưng của truyện cổ tích. Giáo trình Văn học dân gian do GS. TS Vũ Anh Tuấn chủ biên đã trích: “Không có một truyện cổ tích thần kì nào lại có tuổi đời trẻ hơn tuổi ông bà chúng ta và cũng không có một câu truyện cổ tích nào già nua trong ngàn vạn đôi mắt trẻ thơ của biết bao thế hệ”[43, tr112]. Cuốn sách Bình giảng truyện dân gian của Hoàng Tiến Tựu đã đi cảm thụ cái hay, cái đẹp của từng thể loại VHDG, trong đó có TCT.