CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ TRONG CÁC DOANH NGHIỆP SẢN XUẤT 1. Những vấn đề chung về kế toán quản trị 1. Khái niệm kế toán quản trị Kế toán quản trị là một thuật ngữ mới xuất hiện ở Việt Nam trong vòng 15 năm trở lại đây và đã thu hút được sự chú ý của các doanh nghiệp. Tại Việt Nam, một số doanh nghiệp đã bắt đầu xây dựng cho mình một bộ máy kế toán quản trị riêng biệt.
Theo Luật Kế toán Việt Nam năm 2003, kế toán quản trị được định nghĩa như sau “Kế toán quản trị là việc thu thập, xử lý, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính theo yêu cầu quản trị và quyết định kinh tế, tài chính trong nội bộ đơn vị kế toán”. [9] Theo Viện nghiên cứu Kế toán quản trị của Mỹ, “Kế toán quản trị là một quy trình nhận dạng, tổng hợp, trình bày, giải thích và truyền đạt thông tin thích hợp cho nhà quản trị thiết lập chiến lược kinh doanh, hoạch định và kiểm soát hoạt động, ra quyết định kinh doanh, sử dụng có hiệu quả nguồn lực kinh tế, cải tiến và nâng cao giá trị doanh nghiệp, đảm bảo an toàn cho tài sản, kết hợp chặt chẽ việc quản trị và kiểm soát nội bộ. Theo nhóm tác giả Charles T.Horngren, Alnoor Bhimani, Srikant M.Datar, George Foster, “Kế toán quản trị là ứng dụng nguyên tắc kế toán, nguyên tắc quản trị tài chính để tạo lập, bảo vệ, gìn giữ và gia tăng giá trị cho tổ chức. Theo nhóm tác giả Jan R.Bettner, “Kế toán quản trị là trình bày, giải thích những thông tin kế toán với định hướng chủ yếu phục vụ cho nhu cầu thông tin của những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp điều hành hoạt động sản xuất kinh doanh.
Tóm lại, có rất nhiều định nghĩa về kế toán quản trị tùy thuộc vào từng quan điểm. Theo quan điểm của tác giả luận văn, kế toán quản trị không chỉ là hệ thống LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 thu thập, phân tích thông tin về các khoản mục chi phí của doanh nghiệp mà còn là hệ thống tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh nói chung, kể cả quản trị chiến lược, hệ thống đánh giá hoạt động của từng bộ phận, phòng ban chức năng, nhằm đảm bảo sử dụng tối ưu, có hiệu quả các nguồn lực của doanh nghiệp. Lược sử hình thành, phát triển kế toán quản trị - Tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài Kế toán quản trị đã từng xuất hiện rất lâu trong hệ thống kế toán doanh nghiệp ở các nước có nền kinh tế thị trường. Những năm cuối thế kỷ 18 và đầu thế kỷ 19, kế toán quản trị đã xuất hiện trong hệ thống kế toán doanh nghiệp.
Đầu tiên, kế toán quản trị xuất hiện dưới hình thức kế toán chi phí trong doanh nghiệp sản xuất nhỏ nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin cho những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp sản xuất kiểm soát chi phí, định hướng sản xuất để nâng cao năng lực cạnh tranh, chống đỡ sức ép từ những doanh nghiệp sản xuất lớn. Sau đó, với thực tiễn hữu hiệu, hiệu quả, kế toán quản trị bắt đầu được chú ý, áp dụng, phát triển nhanh trong những loại hình doanh nghiệp khác và cả trong những tổ chức phi lợi nhuận như cơ quan của Nhà nước, bệnh viện. Song song với thực tiễn của quá trình hình thành, phát triển kế toán quản trị, hệ thống lý thuyết kế toán quản trị cũng đã sớm ra đời vào những năm đầu thế kỷ 20, Viện nghiên cứu Kế toán quản trị của Mỹ xuất bản kế toán quản trị năm 1919, Viện nghiên cứu Kế toán quản trị của Anh xuất bản kế toán quản trị năm 1921. Từ đó, lý thuyết và thực tiễn kế toán quản trị ngày càng phát triển và phát triển rất nhanh trong những thập niên gần đây, được nhiều doanh nghiệp ứng dụng để xây dựng hệ thống thông tin phục vụ cho quản trị hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp.
Kế toán quản trị tiếp tục phát triển nhanh chóng ở những nước có nền kinh tế thị trường và cả những nước Xã hội Chủ nghĩa khi chấp nhận nền kinh tế thị trường, tiêu biểu như kế toán quản trị trong doanh nghiệp sản xuất ở Trung quốc, Việt Nam. Ở Việt Nam, kế toán quản trị đã được thừa nhận và công bố trong Luật Kế toán được Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 17 tháng 06 năm 2003 [9]. Trong xu thế đó, nhiều công trình nghiên cứu về kế toán LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 quản trị ra đời trên thế giới và ở Việt Nam để ngày càng hoàn thiện, phát triển về lý thuyết kế toán quản trị và áp dụng hữu hiệu kế toán quản trị vào trong thực tế sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Nổi bật trong các công trình nghiên cứu đó là: - Trên thế giới: một số công trình nghiên cứu về kế toán quản trị của H.Thomas Johnson, Robert S.
Stickney và Roman.mark Young (2001); Simon Dekker (2001); Charles T.Horngren, Alnoor Bhimani, Srikant M.Datar, George Foster (2002); Ray H.Garirison và Eric W.Garirison và Eric W.Noreen (2005); của Timothy Doupnik, Hector Perera (2006)… - Ở Việt Nam: một số công trình nghiên cứu về kế toán quản trị của PGS.TS Phạm Văn Dược (Hướng dẫn tổ chức kế toán quản trị - 1998; Kế toán quản trị - 2006), của PGS.TS Đặng Văn Thanh và Đoàn Văn Tiên (Kế toán quản trị doanh nghiệp - 1998), của TS. Huỳnh Lợi (Xây dựng kế toán quản trị trong doanh nghiệp sản xuất kinh doanh ở Việt Nam - 2004; Kế toán quản trị trong doanh nghiệp sản xuất - Từ kinh nghiệm thế giới đến áp dụng vào Việt Nam - 2007; Những vấn đề cơ bản tổ chức thực hiện kế toán quản trị trong doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam - 2007; Xây dựng kế toán quản trị trong doạnh nghiệp sản xuất ở Việt Nam - 2008; Kế toán quản trị - 2009); Nguyễn Bích Hương Thảo (Xây dựng hệ thống kế toán quản trị trong các doanh nghiệp chế biến thuỷ sản tỉnh Khánh Hoà - 2005); Hoàng Huy Cường (Nghiên cứu và xây dựng mô hình quản trị chi phí áp dụng cho các doanh nghiệp Việt Nam - 2008)… Đề tài “Vận dụng kế toán quản trị trong các doanh nghiệp sản xuất gạch ngói tỉnh Bình Dương” kế thừa những thành tựu nghiên cứu của các tác giả, các nhà nghiên cứu, vận dụng những lý thuyết, những kết quả đạt được để nghiên cứu áp dụng vào hệ thống quản trị của các doanh nghiệp sản xuất gạch ngói trên địa bàn tỉnh Bình Dương. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Chức năng kế toán quản trị Kế toán quản trị vừa thể hiện những chức năng chung của kế toán, vừa thể hiện những chức năng riêng của chính nó để phản ảnh và giám đốc toàn diện các đối tượng kế toán, đối tượng kế toán quản trị.
Trước hết, kế toán quản trị là một bộ phận của hệ thống kế toán nên phải có những chức năng chung của kế toán là phản ảnh và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp cho những đối tượng sử dụng có liên quan. Thứ hai, mục đích của kế toán quản trị là cung cấp thông tin thực hiện các chức năng quản trị và hoạt động quản trị được thực hiện rất đa dạng nhưng chỉ là biểu hiện của những phương thức thực hiện các chức năng quản trị khác nhau. Do đó, kế toán quản trị có những chức năng sau: - Chức năng phản ảnh và cung cấp thông tin hoạch định hoạt động sản xuất kinh doanh; - Chức năng phản ảnh và cung cấp thông tin kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh; - Chức năng phản ảnh và cung cấp thông tin kiểm tra, đánh giá hoạt động sản xuất kinh doanh; - Chức năng phản ảnh và cung cấp thông tin phục vụ cho việc ra quyết định quản trị của những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp. Các chức năng của kế toán quản trị luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau và rất khó đưa ra một ranh giới, phạm vi chính xác của từng chức năng.
Sự phân chia các chức năng kế toán quản trị chỉ mang tính chất tương đối, dựa vào trọng tâm của từng chức năng trong liên kết, định hướng thiết lập thông tin cung cấp cho các mục tiêu quản trị doanh nghiệp của những nhà quản trị. Chức năng kế toán quản trị và mối quan hệ của chức năng kế toán quản trị với chức năng quản trị được thể hiện qua sơ đồ sau: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 Nhà quản trị Kế toán quản trị Thông tin Ra quyết định chứng minh quyết định Thông tin Hoạch định dự toán Tổ chức thực hiện Thông tin kết quả Kiểm tra, đánh giá Thông tin biến động và nguyên nhân Sơ đồ 1.1: Các chức năng kế toán quản trị Như vậy, kế toán quản trị hình thành, thay đổi, phát triển theo nhu cầu thông tin thực hiện các chức năng quản trị của những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp; kế toán quản trị ra đời nhằm nghiên cứu đối tượng là các nguồn lực kinh tế gắn liền với quy trình tạo giá trị trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và kế toán quản trị có những đặc điểm riêng theo hướng nâng cao tính hữu ích của thông tin quản trị, có chức năng riêng được xác lập tương ứng với các chức năng quản trị. Đặc điểm kế toán quản trị Kế toán quản trị có những đặc điểm chung của kế toán, tạo nên sự khác biệt giữa kế toán quản trị với các chuyên ngành kinh tế khác, như cùng sử dụng thông tin đầu vào từ hệ thống thông tin ban đầu trên chứng từ kế toán; gắn liền với những LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 quan hệ kinh tế, tài chính, trách nhiệm trong hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp; tuân thủ những quy chuẩn trong phản ảnh và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp. Bên cạnh đặc điểm chung, kế toán quản trị có những đặc điểm riêng hình thành theo định hướng cung cấp thông tin quản trị cho những nhà quản trị trong nội bộ doanh nghiệp như: - Thông tin thể hiện các vấn đề kinh tế, tài chính quá khứ, hiện tại, tương lai nhưng thường hướng đến tương lai; được đo lường bằng bất kỳ đơn vị nào và thông tin phải linh hoạt, kịp thời, phù hợp theo yêu cầu quản trị.
- Báo cáo thể hiện thông tin kinh tế, tài chính theo quy chuẩn nội bộ, không nhất thiết phải tuân thủ những nguyên tắc, chuẩn mực, quy định của chính sách kế toán chung.