đặt vấn đề “tính người” trong phái Nho gia là Khổng Tử. Trong sách Luận ngữ, có tới hai lần ông đề cập đến chữ “tính”. Luận về tính, lần thứ nhất ông nói: “Nhân chi sơ, tính dã trực” (Bản tính của con người khi mới sinh ra, vốn lành). Và ở lần thứ hai ông nói: “Bản tính người ta gần giống nhau, nhưng chịu ảnh hưởng khác nhau mà thành khác nhau” [74, tr.
Như vậy, theo Khổng Tử, tính của con người khi mới sinh ra là hoàn toàn ngây thơ, trong trắng, tự nhiên, chưa bị thay đổi bởi ngoại cảnh và các yếu tố xã hội. Và cái bản tính ấy bẩm thụ được ở trời, cho nên mọi người đều có cùng bản tính này. Đặc biệt ông khẳng định rằng, cái bản tính ban đầu ấy của con người có thể biến đổi bởi Tập - tức là các điều kiện, yếu tố ngoại cảnh, bởi sự tu dưỡng đạo đức của con người, như ông nói “Tính tương cận, tập tương viễn dã” [74, tr. Dù rằng, khi đề cập đến vấn đề “tính người”, Khổng Tử chưa bàn luận, giảng giải gì nhiều, nhưng quan niệm về “tính” của ông là tư tưỏng cơ bản, đặt nền tảng ban đầu để từ đó các nhà Nho về sau kế thừa, phát triển.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ở Nho giáo, sau Khổng Tử, căn cứ vào nội dung, sự luận giải về tính người của nhiều nhà Nho, có thể khái quát thành bốn loại quan niệm như sau: Một là: Quan niệm cho rằng, bản tính của con người vốn là thiện. Tiêu biểu cho loại quan niệm này là Mạnh Tử (nhà Nho tiêu biểu trong Nho giáo tiên Tần). Trong “thuyết tính thiện” được thể hiện trong sách Mạnh Tử của ông, Mạnh Tử cho rằng, bản tính của con người từ khi mới sinh ra là do trời phú, cho nên vốn là thiện. Ông nói: “Bản tính của con người là thiện, cũng như nước phải chảy xuôi, từ chỗ cao xuống chỗ thấp.
Người ta không ai là bất thiện, cũng như không có loại nước nào là không chảy từ chỗ cao chảy xuống chỗ thấp” [74, tr. Minh chứng thêm nhận định này, ông đã đưa ra hình ảnh đứa trẻ khi mới sinh ra vốn đã có sẵn tình cảm quyến luyến với cha mẹ, lòng yêu mến anh chị em của mình, ai cũng động lòng thương xót và muốn cứu đứa trẻ khi nhìn thấy nó sắp té xuống nước [74, tr. Cái tình cảm quyến luyến và động lòng thương xót này, ông gọi là “Lương tri”, “Lương năng”. Và mở rộng ra, theo Mạnh Tử, từ trong cái vốn sẵn có của con người, ai cũng có “Tứ đoan” (bốn đầu mối) hay “Tứ thiên tâm”: Trắc ẩn chi tâm (lòng thương xót mọi người), Cung kính chi tâm (kính trên nhường dưới), Tu ố chi tâm (biết hổ thẹn), Thị phi chi tâm (biết nhận ra điều phải trái) [74, tr.
Theo ông, Tứ đoan này là gốc, là đầu mối của Tứ đức hay Tứ thiên đức của con người: Trắc ẩn tri tâm là đầu mối của đức Nhân, Tu ố chi tâm là đầu mối của chữ Nghĩa, Cung kính chi tâm là đầu mối của chữ Lễ, Thi phi chi tâm là đầu mối của đức Trí. Tất cả đều là những cái vốn có của con người;nó vốn có sẵn và đầy đủ trong “tâm” của con người [74, tr. Hai là: Quan niệm của Tuân Tử. Nếu Mạnh Tử xuất phát từ những yếu tố mang tính xã hội và thiên về phương diện đạo đức để khẳng định bản tính của con người là thiện, thì Tuân Tử lại xuất phát từ những nhu cầu bản năng sinh vật, tự nhiên của con người là “thoả mãn dục vọng”, “tự tư tự lợi” “hám 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lợi ghét hại” để cho rằng, tính người là ác.
Như trong sách Tuân Tử ông nói: “Tất cả mọi người đều có chỗ giống nhau: đói thì muốn ăn, rét thì muốn ấm, mệt thì muốn nghỉ, thích cái lợi, ghét cái hại, những cái đó người ta sinh ra vốn đã có rồi,… những cái đó thì ông Vũ và vua Kiệt cũng giống nhau” [76, tr. Theo ông, những cái mà Khổng tử gọi là “đạo nhân”, Mạnh Tử gọi là “thiện”, hoàn toàn là do sự tu dưỡng sau này của con người. Ông nói: “Phàm bản tính là do trời làm nên, không thể học được và cũng không thể làm ra được. Còn lễ nghĩa thì do thánh nhân tạo sinh ra, người ta có thể học mà biết, có thể làm mà thành” [74, tr.
Ba là: Tuy cũng cho rằng, bản tính của con người là cái nguyên sơ, vốn có ban đầu, nhưng khác với Mạnh Tử và Tuân Tử, Cáo Tử coi cái bản tính ấy là không thiện cũng không ác, mà chỉ là cái gì đó thuần tuý mộc mạc, ngây thơ ví như tờ giấy trắng vậy [38, tr. Trong sách Mạnh Tử, Mạnh Tử đã dẫn ra lời giải thích của Cáo Tử về vấn đề này rằng, cái tính tự nhiên của người ta chẳng phân biệt thiện với ác, ấy cũng như dòng nước, chẳng phân biệt phía Đông và Tây vậy [74, tr. Như vậy trong quan niệm về “tính” của Cáo Tử, ít nhiều là chỉ cái bản năng sinh vật, tự nhiên của con người; còn về mặt xã hội, tính người thiện hay ác chỉ có thể hình thành về sau và phụ thuộc vào hoàn cảnh xã hội, giáo dục. Bốn là: Quan niệm cho rằng, tính người có cả thiện có cả ác.
Đây là loại quan niệm ở phần lớn các nhà Nho từ thời Hán trở đi, dù được mỗi nhà Nho sử dụng bằng những thuật ngữ khác nhau. Như Đổng Trọng Thư thì cho rằng, con người có hai bản tính thiện và ác; với Dương Hùng thì, “tính người ta thiện ác lẫn lộn” [46, tr.400]; Còn Vương Sung và nhiều nhà Nho đời Tống như Chu Đôn Di, Trương Tải, Trình Di, Chu Hy thì đều cho tính người có cả tính thiện có cả tính ác. Đổng Trọng Thư cho rằng, tính là có nguồn gốc từ trời: “trời ban cho hai khí âm dương, thân người ta cũng có hai bản tính thiện và ác” [46, tr. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo ông, cái tính ấy dù do trời phú cho, nhưng chưa hoàn toàn là thiện cũng chưa phải là bất thiện: Ông khẳng định điều này bằng sự lý giải như sau: “gạo từ lúa mà ra, nhưng cây lúa chưa phải hoàn toàn là gạo; cái thiện ở trong bản tính của con người mà ra, nhưng bản tính chưa phải hoàn toàn là thiện.
Có nghĩa là theo ông, cái “tính thiện”do trời phú cho con ngưòi chỉ tồn tại dưới dạng khả năng. Nó chỉ hoàn toàn là thiện trong con người là nhờ trời, nhờ sự giáo dục, giáo hoá đạo đức. Mặt khác - mặt chủ yếu trong quan niệm về tính người của ông là, để phù hợp với nhu cầu cai trị của giai cấp thống trị và bảo vệ sự tồn tại vĩnh viễn cơ cấu giai cấp trong xã hội phong kiến, Đổng Trọng Thư cho rằng, tính người có ba bậc: Tính toàn thiện chỉ có ở thánh nhân, tính ác chỉ ở những người bị trị, tính vừa thiện vừa ác ở những người trung bình (tầng lớp trung gian, trung dân). Và từ sự khác biệt về tính như vậy mà theo ông, cũng tất yếu dẫn tới sự khác nhau về địa vị, vai trò của ba tầng lớp người trong xã hội phong kiến lúc bấy giờ.
Theo đó, các bậc thánh nhân vì tính của họ là toàn thiện, cho nên họ luôn ở địa vị là người nắm quyền thống trị, có trách nhiệm thay trời trị dân, giáo dân; còn người khác sở dĩ bị trị (thậm chí ở một bộ phận trong tầng lớp trung gian) cũng bởi vì tính của họ chỉ ác, gian tà, tham lam, hèn kém cho nên họ luôn là những kẻ bị cai trị, là đối tưọng của giáo hoá. Tiếp tục tính chất duy tâm của Mạnh Tử và Đổng Trọng Thư, Trình Hạo đã đưa ra những sự kiến giải mới về tính người. Trong mệnh đề “tính của con người có cả thiện có cả ác”, ông ta cho rằng, tính của con người là thiện hay ác là ở năng lực bẩm thụ ban đầu cái “tính của thiên mệnh” hay “cái tính khí bẩm” và thái độ của mỗi người trong việc đối nhân, xử thế mà thôi. Theo đó, tính của người ta là thiện nếu bẩm thụ được cái tính của thiên mệnh - vì cái tính này bản nguyên của nó vốn là thiện; còn khi người ta bẩm thụ cái tính khí bẩm thì có thiện và ác.
Ông giải thích điều này như sau: “người ta sinh ra có cái khí bẩm, theo lý thì có thiện có ác… có người từ lúc trẻ đã thiện, có 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com người từ lúc trẻ đã ác, đó là do cái khí bẩm tự nhiên vậy” [46, tr. Ngoài ra theo ông, tính người thiện hay ác cũng chỉ là tương đối do chỗ thái quá hay bất cập trong suy nghĩ và hành động của con người Như ông nói: “Trắc ẩn là thiện, song khi không trắc ẩn mà là trắc ẩn ác; cương đoán là thiện, song khi không cương đoán mà cương đoán là ác” [46, tr. Một nội dung cơ bản khác trong học thuyết tính người của Nho giáo là “tính người”có thể bị thay đổi, biến đổi. Dù đứng trên lập trường nào, dù coi tính người là cái vốn có, là cái ban đầu do trời phú cho hay có nguồn gốc tự nhiên… đi chăng nữa, các nhà Nho đều đi tới khẳng định rằng, cái “tính” ấy không phải là nhất thành bất biến mà có thể thay đổi, có thể “cải hóa” đi được.
Tuy vậy, về vấn đề này, mỗi nhà Nho lại có những quan niệm và sự lý giải vừa thống nhất vừa khác nhau. Khổng Tử cho rằng, do “Tập” mà làm cho cái “tính vốn lành” (tính dã trực) ban đầu của con người bị thay đổi. Cáo Tử quan niệm, cái bản tính “không thiện cũng không ác” ấy hoàn toàn bị thay đổi, phụ thuộc vào sự tu dưỡng, học tập sau này của con người. Mạnh Tử thì khẳng định cái “tính thiện”vốn có do trời phú cho đó có thể biến thành cái ác, người thiện biến thành bất thiện là vì cái “tính thiện”đó dễ bị biến mất, là do chỗ con người không biết “Tồn tâm thiện” (tức là không bảo vệ nó, làm cho nó suy chuyển), không biết “dưỡng tính thiện” (tức là không chăm sóc nó, không làm cho nó phát triển bình thường), là do chỗ con người bị chi phối, mê hoặc bởi ham muốn, dục vọng.
Còn Tuân Tử dù coi bản tính người là ác, là cái tự nhiên thì con người có thể thay cải hóa được. Như ông nói: “Tính là cái ta không thể làm ra được, nhưng có thể hoá đi được.