Luận văn thạc sĩ vận dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào kế toán công cụ tài chính phái sinh tại các ngân hàng thương mại việt nam

Luận văn thạc sĩ phân tích việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào kế toán công cụ tài chính phái sinh tại ngân hàng thương mại Việt Nam.

• Tác giả: Vũ Thị Khánh Minh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Văn Dương
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế toán
• Đề tài: Vận Dụng Chuẩn Mực Kế Toán Quốc Tế Vào Kế Toán Phái Sinh
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: TP. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
• 1.1. Lược sử quá trình hình thành và phát triển chuẩn mực quốc tế về kế toán công cụ tài chính phái sinh
• 1.2. Các vấn đề cơ bản về kế toán công cụ tài chính phái sinh theo Chuẩn mực quốc tế về kế toán công cụ tài chính
• 1.2.1. Định nghĩa kế toán công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.2. Phân loại công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.2.1. Phân loại khi công cụ tài chính phái sinh là tài sản tài chính
• 1.2.2.2. Phân loại khi công cụ tài chính phái sinh là nợ phải trả tài chính
• 1.2.2.3. Phân loại công cụ phái sinh chìm
• 1.2.3. Ghi nhận và xóa bỏ ghi nhận công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.3.1. Ghi nhận lần đầu công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.3.2. Xóa bỏ ghi nhận công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.4. Đo lường công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.4.1. Định nghĩa cơ sở đo lường công cụ tài chính phái sinh là giá trị hợp lý
• 1.2.4.2. Đo lường công cụ tài chính phái sinh khi ghi nhận ban đầu
• 1.2.4.3. Đo lường công cụ tài chính phái sinh sau khi ghi nhận ban đầu và xử lý chênh lệch
• 1.2.5. Kế toán phòng ngừa rủi ro
• 1.2.6. Trình bày và thuyết minh công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.6.1. Trình bày công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.6.2. Thuyết minh thông tin về công cụ tài chính phái sinh
• 1.2.7. Vai trò của kế toán công cụ tài chính phái sinh đối với quản trị rủi ro tài chính tại các ngân hàng thương mại
• 1.2.7.1. Các công cụ tài chính phái sinh trong ngân hàng thương mại
• 1.2.7.2. Đặc điểm công cụ tài chính phái sinh trong ngân hàng thương mại
• 1.2.7.3. Vai trò của kế toán công cụ tài chính phái sinh đối với quản trị rủi ro tài chính tại các ngân hàng thương mại
• 1.3. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH Ở CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM
• 2.1. Quá trình hình thành công cụ tài chính phái sinh ở các ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.2. Thực trạng kế toán công cụ tài chính phái sinh tại ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.2.1. Cơ sở thực tế
• 2.2.2. Thực trạng kế toán công cụ tài chính phái sinh trong ngân hàng thương mại tại Việt Nam
• 2.2.2.1. Phân loại công cụ tài chính phái sinh
• 2.2.2.2. Ghi nhận và xóa bỏ ghi nhận công cụ tài chính phái sinh
• 2.2.3. Đo lường công cụ tài chính phái sinh
• 2.2.4. Kế toán phòng ngừa rủi ro
• 2.2.5. Trình bày và thuyết minh công cụ tài chính phái sinh
• 2.3. Đánh giá kế toán công cụ tài chính phái sinh tại ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.3.1. Những kết quả đạt được
• 2.3.1.1. Về mặt hài hòa giữa văn bản kế toán công cụ tài chính phái sinh của Việt Nam với IAS 32, IFRS 7, 9, 13
• 2.3.1.2. Về mặt hài hòa trong thực hành kế toán
• 2.3.2. Những tồn tại
• 2.3.3. Nguyên nhân của những tồn tại
• 2.3.3.1. Nguyên nhân từ cơ sở pháp lý cho việc thực hiện các nguyên tắc kế toán
• 2.3.3.2. Nguyên nhân về tính tuân thủ từ chính NHTM
• 2.4. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP CHO VIỆC VẬN DỤNG CHUẨN MỰC KẾ TOÁN QUỐC TẾ VÀO KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Quan điểm hoàn thiện kế toán công cụ tài chính phái sinh
• 3.2. Giải pháp kế toán để hoàn thiện kế toán công cụ tài chính phái sinh trong giai đoạn 2012 – 2015
• 3.2.1. Phân loại công cụ tài chính phái sinh
• 3.2.2. Ghi nhận và xóa bỏ ghi nhận công cụ tài chính phái sinh
• 3.2.3. Đo lường công cụ tài chính phái sinh
• 3.2.4. Kế toán phòng ngừa rủi ro
• 3.2.5. Trình bày và thuyết minh về công cụ tài chính phái sinh
• 3.2.5.1. Trình bày công cụ tài chính phái sinh phức hợp
• 3.2.5.2. Thuyết minh thông tin về công cụ tài chính phái sinh
• 3.3. Phương hướng hoàn thiện kế toán công cụ tài chính phái sinh cho năm 2016 – 2020
• 3.4. Điều kiện thực hiện các kiến nghị
• 3.5. Kết luận Chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về vận dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào kế toán phái sinh

Vận dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào kế toán phái sinh là một chủ đề quan trọng trong lĩnh vực tài chính hiện đại. Các ngân hàng thương mại tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc áp dụng các chuẩn mực này. Việc hiểu rõ về chuẩn mực IFRS và cách thức áp dụng chúng vào thực tiễn kế toán phái sinh sẽ giúp nâng cao chất lượng báo cáo tài chính và quản lý rủi ro tài chính.

1.1. Khái niệm và vai trò của kế toán phái sinh

Kế toán phái sinh là một phần quan trọng trong hệ thống kế toán tài chính. Nó bao gồm các công cụ tài chính phái sinh như hợp đồng tương lai, quyền chọn và hợp đồng hoán đổi. Những công cụ này giúp các ngân hàng quản lý rủi ro và tối ưu hóa lợi nhuận. Việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế giúp đảm bảo tính minh bạch và chính xác trong báo cáo tài chính.

1.2. Lịch sử phát triển chuẩn mực kế toán quốc tế

Chuẩn mực kế toán quốc tế đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ những năm 1980, Ủy ban Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) đã bắt đầu nghiên cứu và phát triển các chuẩn mực liên quan đến công cụ tài chính. Các chuẩn mực như IAS 32, IAS 39 và IFRS 9 đã được ban hành để hướng dẫn việc ghi nhận và đo lường các công cụ tài chính phái sinh.

II. Thách thức trong việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế tại Việt Nam

Việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế tại Việt Nam gặp nhiều thách thức. Các ngân hàng thương mại cần phải điều chỉnh quy trình kế toán của mình để phù hợp với các yêu cầu quốc tế. Điều này không chỉ đòi hỏi sự thay đổi trong quy trình mà còn cần sự đào tạo và nâng cao nhận thức cho nhân viên kế toán.

2.1. Khó khăn trong việc hiểu và áp dụng chuẩn mực

Nhiều nhân viên kế toán tại các ngân hàng thương mại chưa có đủ kiến thức về chuẩn mực IFRS. Điều này dẫn đến việc áp dụng không đồng nhất và thiếu chính xác trong báo cáo tài chính. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu để nâng cao năng lực cho đội ngũ kế toán.

2.2. Sự khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và quốc tế

Có nhiều điểm khác biệt giữa chuẩn mực kế toán Việt Nam và chuẩn mực quốc tế. Những khác biệt này có thể gây khó khăn trong việc chuyển đổi và áp dụng. Cần có sự nghiên cứu và điều chỉnh để đảm bảo tính đồng bộ và hiệu quả trong việc áp dụng các chuẩn mực này.

III. Phương pháp vận dụng chuẩn mực kế toán quốc tế vào kế toán phái sinh

Để vận dụng hiệu quả chuẩn mực kế toán quốc tế vào kế toán phái sinh, các ngân hàng thương mại cần thực hiện một số phương pháp cụ thể. Việc này không chỉ giúp cải thiện chất lượng báo cáo tài chính mà còn nâng cao khả năng quản lý rủi ro.

3.1. Phân loại công cụ tài chính phái sinh

Công cụ tài chính phái sinh cần được phân loại rõ ràng theo các tiêu chí như tài sản tài chính và nợ phải trả tài chính. Việc phân loại chính xác giúp trong việc ghi nhận và đo lường theo chuẩn mực IFRS.

3.2. Ghi nhận và đo lường công cụ tài chính phái sinh

Ghi nhận và đo lường công cụ tài chính phái sinh theo chuẩn mực quốc tế yêu cầu các ngân hàng phải sử dụng giá trị hợp lý. Điều này giúp đảm bảo tính chính xác và minh bạch trong báo cáo tài chính.

IV. Ứng dụng thực tiễn của chuẩn mực kế toán quốc tế tại các ngân hàng thương mại

Việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế đã mang lại nhiều lợi ích cho các ngân hàng thương mại tại Việt Nam. Các ngân hàng đã có thể cải thiện chất lượng báo cáo tài chính và nâng cao khả năng quản lý rủi ro tài chính.

4.1. Cải thiện chất lượng báo cáo tài chính

Việc áp dụng chuẩn mực IFRS giúp các ngân hàng nâng cao tính minh bạch và độ tin cậy của báo cáo tài chính. Điều này không chỉ thu hút nhà đầu tư mà còn tạo niềm tin cho khách hàng.

4.2. Nâng cao khả năng quản lý rủi ro

Các công cụ tài chính phái sinh giúp ngân hàng phòng ngừa rủi ro hiệu quả hơn. Việc áp dụng chuẩn mực quốc tế giúp các ngân hàng có cái nhìn rõ ràng hơn về các rủi ro tài chính mà họ đang đối mặt.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của kế toán phái sinh

Kế toán phái sinh đang ngày càng trở nên quan trọng trong hệ thống tài chính toàn cầu. Việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế không chỉ giúp các ngân hàng thương mại tại Việt Nam nâng cao chất lượng báo cáo tài chính mà còn tạo ra cơ hội phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Tương lai của kế toán phái sinh tại Việt Nam

Với sự phát triển của thị trường tài chính, kế toán phái sinh sẽ tiếp tục phát triển. Các ngân hàng cần phải cập nhật và điều chỉnh quy trình kế toán của mình để phù hợp với các chuẩn mực quốc tế.

5.2. Đề xuất cho việc cải thiện kế toán phái sinh

Cần có các chính sách hỗ trợ từ cơ quan quản lý để thúc đẩy việc áp dụng chuẩn mực kế toán quốc tế. Đồng thời, các ngân hàng cũng cần đầu tư vào đào tạo và phát triển nguồn nhân lực để nâng cao năng lực cho đội ngũ kế toán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Kể từ khi giao dịch công cụ tài chính phái sinh đầu tiên được xác lập tại Việt Nam vào năm 1990 giữa Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam với các doanh nghiệp cà phê Đắk Lắk, thị trường tài chính đã trải qua hơn 20 năm phát triển vượt bậc. Quá trình gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới năm 2006 mở ra cơ hội hội nhập toàn diện, song cũng đặt hệ thống ngân hàng thương mại trước các rủi ro tỷ giá và lãi suất biến động phức tạp. Hoạt động kinh doanh phái sinh phát triển nhanh với quy mô giao dịch đạt hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm, nhưng hệ thống chuẩn mực kế toán Việt Nam vẫn thiếu vắng hành lang pháp lý hoàn chỉnh để hướng dẫn hạch toán, đo lường và trình bày các công cụ này.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự bất cập giữa thực tiễn phát triển sản phẩm phái sinh tại các ngân hàng thương mại và sự chậm trễ của khung pháp lý kế toán quốc gia so với các chuẩn mực kế toán quốc tế như IAS 32, IAS 39, IFRS 7 và IFRS 9. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể gồm ba nhiệm vụ: hệ thống hóa các nguyên tắc kế toán quốc tế về công cụ phái sinh, khảo sát thực trạng hạch toán tại 9 ngân hàng thương mại Việt Nam có quy mô vốn từ 4.795 tỷ đồng đến 20.722 tỷ đồng trong năm tài chính 2011, và đề xuất giải pháp vận dụng chuẩn mực quốc tế theo hai giai đoạn 2012–2015 và 2016–2020.

Nghiên cứu mang ý nghĩa chiến lược đối với việc lành mạnh hóa hệ thống tài chính, giúp nâng tỷ lệ minh bạch thông tin kế toán tiệm cận 100% theo thông lệ quốc tế. Kết quả nghiên cứu là nền tảng kỹ thuật hỗ trợ các ngân hàng kiểm soát 100% trạng thái rủi ro ngoại bảng, đồng thời đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn vốn nghiêm ngặt của Hiệp ước Basel II và Basel III ban hành ngày 12/9/2010.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên hệ thống Chuẩn mực Kế toán Quốc tế và Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế gồm: IAS 32 (Trình bày công cụ tài chính), IAS 39 (Ghi nhận và đo lường công cụ tài chính), IFRS 7 (Thuyết minh công cụ tài chính), IFRS 9 (Phiên bản cập nhật tháng 10/2011 thay thế IAS 39) và IFRS 13 (Đo lường giá trị hợp lý cập nhật ngày 30/6/2011). Bên cạnh đó, lý thuyết quản trị rủi ro tài chính ngân hàng và khung an toàn vốn Basel II/Basel III được tích hợp nhằm làm rõ vai trò của thông tin kế toán trong điều tiết rủi ro lãi suất, tỷ giá và tín dụng.

Hệ thống lý thuyết định hình các khái niệm cốt lõi:

• Công cụ tài chính phái sinh: Hợp đồng tài chính có giá trị biến đổi dựa trên biến số cơ sở (lãi suất, tỷ giá, giá chứng khoán), yêu cầu vốn đầu tư thuần ban đầu bằng 0 hoặc rất nhỏ và được quyết toán tại một thời điểm xác định trong tương lai.
• Công cụ phái sinh chìm và công cụ phức hợp: Bộ phận cấu thành của hợp đồng phức hợp có hợp đồng chủ phi phái sinh, làm cho luồng tiền biến đổi tương tự như một công cụ phái sinh độc lập.
• Kế toán phòng ngừa rủi ro: Kỹ thuật kế toán chỉ định công cụ phái sinh bù trừ biến động giá trị hợp lý hoặc luồng tiền của khoản mục được phòng ngừa, ghi nhận đồng thời lãi và lỗ vào báo cáo kết quả kinh doanh.
• Đo lường theo giá trị hợp lý: Giá nhận được khi bán tài sản hoặc chuyển giao nợ phải trả trong giao dịch tự nguyện giữa các bên tham gia thị trường tại ngày đo lường (theo FVTPL hoặc FVTOCI).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích lịch sử kết hợp thống kê mô tả và so sánh đối chiếu định tính, định lượng. Nguồn dữ liệu thứ cấp gồm hai hệ thống chính: hệ thống văn bản pháp lý Việt Nam (Thông tư 210/2009/TT-BTC, VAS 01, VAS 10, VAS 21, VAS 22, Quyết định 479/2004/QĐ-NHNN, Quyết định 16/2007/QĐ-NHNN, Công văn 7404/NHNN/KTTC) và báo cáo tài chính riêng lẻ năm 2011 đã được kiểm toán bởi các công ty kiểm toán quốc tế nhóm Big 4 của 9 ngân hàng thương mại.

Cỡ mẫu nghiên cứu gồm 9 ngân hàng thương mại đại diện cho hơn 75% thị phần tài sản toàn hệ thống, được chọn theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích dựa trên ba tiêu chí khắt khe:

1. Đảm bảo tính đại diện sở hữu: 3 ngân hàng thương mại nhà nước gồm Vietinbank (vốn điều lệ 20.722 tỷ đồng), Vietcombank (19.045 tỷ đồng), BIDV (12.563 tỷ đồng) và 6 ngân hàng thương mại cổ phần gồm Eximbank (12.229 tỷ đồng), Sacombank (10.677 tỷ đồng), ACB (9.965 tỷ đồng), MB (7.000 tỷ đồng), SHB (4.795 tỷ đồng), Habubank (4.050 tỷ đồng).
2. Quy mô vốn: 5 ngân hàng có vốn trên 10.000 tỷ đồng và 4 ngân hàng có vốn từ 4.000 tỷ đến 10.000 tỷ đồng.
3. Độ tin cậy dữ liệu: 100% ngân hàng được kiểm toán độc lập bởi PwC, Ernst & Young hoặc KPMG.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích so sánh chuẩn mực và thực hành nhằm bóc tách toàn diện khoảng cách giữa quy định văn bản và mức độ tuân thủ thực tế trong mốc thời gian khảo sát từ năm 2011 đến nửa đầu năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra 4 phát hiện mang tính đột phá về thực trạng kế toán công cụ tài chính phái sinh tại Việt Nam:

• 100% công cụ phái sinh bị đẩy ra theo dõi ngoài bảng cân đối kế toán: Theo quy định tại Quyết định 479/2004/QĐ-NHNN và Công văn 7404/NHNN/KTTC, các hợp đồng kỳ hạn, hoán đổi, quyền chọn chỉ được ghi nhận ngoại bảng theo giá trị danh nghĩa hợp đồng. Điều này hoàn toàn trái ngược với IFRS 9 đoạn 3.1 quy định phải ghi nhận nội bảng tài sản tài chính hoặc nợ phải trả tài chính ngay tại ngày giao dịch khi ngân hàng trở thành một bên của hợp đồng.
• Đo lường sai lệch bản chất khi duy trì nguyên tắc giá gốc: Hệ thống kế toán Việt Nam chỉ ghi nhận chênh lệch tỷ giá hối đoái định kỳ theo VAS 10 mà không phản ánh biến động giá trị hợp lý của công cụ phái sinh theo FVTPL. Trong 9 ngân hàng khảo sát, 100% đơn vị không đánh giá lại giá trị hợp lý của các hợp đồng hoán đổi lãi suất và quyền chọn định kỳ trên bảng cân đối kế toán.
• Thiếu hụt hoàn toàn quy trình kế toán phòng ngừa rủi ro: Không có ngân hàng nào trong số 9 đơn vị thực hiện phân loại và hạch toán bù trừ giữa công cụ phòng ngừa và khoản mục được phòng ngừa theo IAS 39 đoạn 85. Lãi, lỗ từ các giao dịch phái sinh phòng ngừa rủi ro bị ghi nhận phân tán, làm sai lệch kết quả kinh doanh thực tế trong kỳ báo cáo.
• Thuyết minh thông tin rủi ro mang tính hình thức: Mặc dù đã áp dụng Thông tư 210/2009/TT-BTC, mức độ thuyết minh định lượng về rủi ro thị trường và rủi ro tín dụng theo chuẩn IFRS 7 tại 9 ngân hàng chỉ đạt mức dưới 35% nội dung yêu cầu, thiếu hoàn toàn các phân tích độ nhạy của giá trị hợp lý trước biến động lãi suất và tỷ giá.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tồn tại trên bắt nguồn từ nguyên nhân pháp lý khi Bộ Tài chính chưa ban hành chuẩn mực kế toán riêng về công cụ tài chính tương thích IAS 39/IFRS 9, dẫn đến sự xung đột giữa văn bản của Ngân hàng Nhà nước và chuẩn mực quốc tế. Thêm vào đó, thị trường tài chính thứ cấp của Việt Nam trong giai đoạn này chưa phát triển hoàn chỉnh, gây khó khăn cho việc xác định giá trị hợp lý theo cấp độ 1 của IFRS 13 do thiếu báo giá niêm yết trên thị trường giao dịch tích cực.

Kết quả này củng cố các luận điểm của các nghiên cứu công bố năm 2008 và 2009, đồng thời chứng minh rằng sau 2 năm ban hành Thông tư 210/2009/TT-BTC, thực hành kế toán tại các ngân hàng thương mại vẫn chưa có sự chuyển biến thực chất. Điểm khác biệt căn bản của luận văn so với nghiên cứu năm 2007 là tác giả khẳng định việc triển khai kế toán phòng ngừa rủi ro là yêu cầu bắt buộc, không thể trì hoãn nếu muốn hệ thống ngân hàng đáp ứng chuẩn an toàn vốn Basel II.

Dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm có thể được mô tả trực quan qua ma trận đối chiếu mức độ hài hòa kế toán, trong đó thể hiện rõ tỷ lệ 0% ngân hàng ghi nhận phái sinh nội bảng, đối lập hoàn toàn với quy mô tổng vốn điều lệ vượt hơn 100.000 tỷ đồng của nhóm 9 ngân hàng khảo sát đứng đầu là Vietinbank với 20.722 tỷ đồng.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các khoảng trống kế toán, luận văn xây dựng hệ thống 4 nhóm giải pháp cụ thể theo lộ trình phân kỳ rõ ràng:

• Ban hành chuẩn mực kế toán công cụ tài chính quốc gia: Bộ Tài chính chủ trì soạn thảo và ban hành chuẩn mực kế toán Việt Nam tương đương IAS 32, IAS 39 và IFRS 9 trong giai đoạn 2012–2015. Mục tiêu đạt 100% công cụ phái sinh được phân loại chính xác thành tài sản tài chính hoặc nợ phải trả tài chính và ghi nhận nội bảng tại ngày giao dịch với mức giá trị thuần ban đầu.
• Thiết lập cơ chế đo lường giá trị hợp lý theo IFRS 13: Ngân hàng Nhà nước phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng cổng thông tin dữ liệu thị trường và đường cong lãi suất chuẩn nhằm hỗ trợ xác định giá trị hợp lý cấp độ 2 và cấp độ 3. Mục tiêu giúp trên 80% giao dịch phái sinh tiền tệ và lãi suất được đo lường định kỳ theo FVTPL trước năm 2015.
• Chuẩn hóa quy trình kế toán phòng ngừa rủi ro tại ngân hàng thương mại: Ban điều hành các ngân hàng thương mại thiết lập quy chế nội bộ xác định rõ danh mục phòng ngừa rủi ro giá trị hợp lý và luồng tiền, đảm bảo ghi nhận đồng thời biến động lãi/lỗ của công cụ phòng ngừa và khoản mục được phòng ngừa vào báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh giai đoạn 2013–2015.
• Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ và nâng cao năng lực nhân sự: Các ngân hàng thương mại hoàn thiện nâng cấp hệ thống phần mềm Core Banking và phân hệ Treasury Management System trong giai đoạn 2016–2020. Đồng thời, tổ chức đào tạo chuyên sâu chuẩn mực IFRS cho tối thiểu 50% cán bộ kế toán và kiểm toán nội bộ nhằm đảm bảo thực thi 100% các yêu cầu thuyết minh rủi ro theo IFRS 7.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước): Nắm bắt các bằng chứng thực nghiệm từ 9 ngân hàng thương mại lớn để hoàn thiện khung chính sách, sửa đổi Quyết định 479/2004/QĐ-NHNN, Quyết định 16/2007/QĐ-NHNN và xây dựng lộ trình áp dụng IFRS bắt buộc tại Việt Nam.
• Ban lãnh đạo, Giám đốc Tài chính (CFO) và Kế toán trưởng ngân hàng thương mại: Sử dụng các mô hình kế toán và sơ đồ định khoản kiến nghị trong luận văn để chuẩn hóa quy trình kế toán giao dịch phái sinh, bóc tách công cụ phái sinh chìm và quản trị rủi ro bảng cân đối kế toán.
• Kiểm toán viên độc lập và chuyên gia tư vấn tài chính (Big 4, các công ty kiểm toán): Tham chiếu khung đánh giá mức độ tuân thủ Thông tư 210/2009/TT-BTC và IFRS 7 để thực hiện kiểm toán báo cáo tài chính của các tổ chức tín dụng một cách chặt chẽ, chính xác.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kế toán - Tài chính - Ngân hàng: Khai thác tài liệu như một công trình học thuật chuyên sâu, cung cấp phương pháp luận và cơ sở lý thuyết chuẩn mực quốc tế về kế toán công cụ tài chính phức hợp.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc ghi nhận công cụ tài chính phái sinh theo giá trị hợp lý (FVTPL) lại quan trọng hơn giá gốc trong kế toán ngân hàng? Giá gốc không phản ánh được mức độ rủi ro và giá trị thực tế của hợp đồng khi thị trường biến động. Theo IFRS 9 và IFRS 13, việc đo lường theo giá trị hợp lý thông qua lãi/lỗ (FVTPL) phản ánh chính xác 100% trạng thái lãi hoặc lỗ phát sinh tại ngày lập báo cáo tài chính, giúp ngân hàng nhận diện ngay lập tức các nguy cơ tổn thất tài chính để kịp thời xử lý.

Chuẩn mực IFRS 9 có những điểm cải tiến nào vượt trội so với IAS 39 trong phân loại tài sản tài chính? IFRS 9 thay thế 4 nhóm phân loại phức tạp của IAS 39 bằng 2 tiêu chí rõ ràng: mô hình kinh doanh của doanh nghiệp và đặc trưng luồng tiền theo hợp đồng. Nhờ đó, các công cụ phái sinh không thỏa mãn điều kiện thu hồi gốc và lãi theo hợp đồng đều được phân loại bắt buộc vào nhóm đo lường theo giá trị hợp lý qua kết quả kinh doanh (FVTPL).

Thực trạng ghi nhận công cụ tài chính phái sinh tại 9 ngân hàng thương mại Việt Nam năm 2011 gặp rào cản lớn nhất ở điểm nào? Rào cản lớn nhất là 100% ngân hàng vẫn theo dõi phái sinh ngoại bảng theo Quyết định 479/2004/QĐ-NHNN và chỉ hạch toán thu chi thực tế khi hợp đồng đáo hạn. Điều này tạo ra độ vênh nghiêm trọng với IFRS 9, khiến các khoản lỗ tiềm tàng từ biến động tỷ giá và lãi suất không được phản ánh trên bảng cân đối kế toán.

Công cụ tài chính phức hợp có chứa phái sinh chìm được xử lý kế toán như thế nào theo chuẩn mực quốc tế? Theo IAS 32 đoạn 29 và IFRS 9 đoạn B4.4, đơn vị phát hành phải bóc tách công cụ phức hợp (như trái phiếu chuyển đổi) thành 2 thành phần riêng biệt: nợ phải trả tài chính và công cụ vốn chủ sở hữu. Giá trị phái sinh chìm được xác định dựa trên phần giá trị còn lại sau khi lấy giá trị hợp lý của toàn bộ hợp đồng trừ đi giá trị nợ phải trả.

Lộ trình hoàn thiện kế toán công cụ phái sinh tại Việt Nam được đề xuất phân kỳ như thế nào? Lộ trình gồm 2 giai đoạn: Giai đoạn 2012–2015 tập trung ban hành chuẩn mực kế toán Việt Nam tương đương IAS 32, IAS 39 và đưa công cụ phái sinh vào ghi nhận nội bảng theo giá trị hợp lý. Giai đoạn 2016–2020 tiến hành áp dụng toàn diện IFRS 9, IFRS 13 và chuẩn hóa hệ thống Core Banking đáp ứng 100% yêu cầu thuyết minh theo IFRS 7.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý thuyết và các nguyên tắc kế toán công cụ tài chính phái sinh theo IAS 32, IAS 39, IFRS 7, IFRS 9 và IFRS 13.
• Khảo sát thực nghiệm tại 9 ngân hàng thương mại hàng đầu Việt Nam năm 2011 chứng minh 100% đơn vị hạch toán ngoại bảng và chưa áp dụng kế toán giá trị hợp lý.
• Nghiên cứu chỉ rõ nguyên nhân cốt lõi do sự thiếu vắng chuẩn mực kế toán quốc gia tương đương và hạn chế về thanh khoản của thị trường thứ cấp.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện văn bản pháp lý đến nâng cấp hệ thống Core Banking theo hai giai đoạn 2012–2015 và 2016–2020.
• Đóng góp luận cứ khoa học quan trọng giúp các tổ chức tín dụng nâng cao tính minh bạch tài chính, hướng tới tuân thủ chuẩn mực an toàn vốn Basel II và Basel III.

Công trình là bước đệm học thuật quan trọng mở đường cho việc áp dụng IFRS bắt buộc tại Việt Nam. Các nhà quản trị ngân hàng và cơ quan lập quy cần khẩn trương phối hợp triển khai đồng bộ lộ trình chuyển đổi chuẩn mực kế toán nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN CÔNG CỤ TÀI CHÍNH PHÁI SINH TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1.1 Lược sử quá trình hình thành và phát triển chuẩn mực quốc tế về kế toán công cụ tài chính phái sinh Bản thân công cụ tài chính phái sinh là công cụ tài chính nên sự hình thành và phát triển chuẩn mực quốc tế về công cụ tài chính phái sinh nằm trong sự hình thành và phát triển các chuẩn mực quốc tế về công cụ tài chính. Các chuẩn mực hiện hành về công cụ tài chính gồm: - IAS 32 – Công cụ tài chính: Trình bày (bản cập nhật đến 30/6/2011) - IAS 39 – Công cụ tài chính: Ghi nhận và đo lường (bản cập nhật đến 30/6/2011) - IFRS 7 – Công cụ tài chính: Thuyết minh (bản cập nhật đến 30/6/2011) - IFRS 9 – Công cụ tài chính (bản cập nhật đến 28/10/2011). Trong đó có các nội dung: Ghi nhận và xóa bỏ ghi nhận : thay thế IAS 39 từ 1/1/2013 Phân loại : thay thế IAS 39 từ 1/1/2013 Đo lường : thay thế IAS 39 từ 1/1/2013 Kế toán phòng ngừa rủi ro : chưa áp dụng Thuyết minh : chưa áp dụng IFRS 9 được cập nhật theo phiên bản mới nhất tháng 10/2010 thay thế cho những nội dung này trong IFRS 9 ban hành đầu tiên vào tháng 11/2009, có hiệu lực từ 1/1/2013. - IFRS 13 – Thước đo giá trị hợp lý (bản cập nhật đến 30/6/2011).

TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.1 Từ năm 1984 đến năm 2000 Tháng 10/1984, Ủy ban Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASC) bắt đầu nghiên cứu về công cụ tài chính và đến tháng 3/1986 thì ban hành chuẩn mực đầu tiên về kế toán công cụ tài chính là IAS 25 – “Kế toán các khoản đầu tư”. Chuẩn mực này có nội dung là nguyên tắc kế toán các khoản đầu tư là cổ phiếu, trái phiếu. Từ năm 1988, IASC tiến hành xây dựng chuẩn mực kế toán công cụ tài chính một cách toàn diện nên đầu tiên đã ban hành các dự thảo. Tháng 9/1991, ban hành Dự thảo ED 40 – “Công cụ tài chính”.

Đầu năm1994, ban hành ED 48 thay thế hoàn toàn ED 40, ED 48 gồm hai giai đoạn: (1) Trình bày và thuyết minh công cụ tài chính và (2) Ghi nhận và đo lường công cụ tài chính Năm 1995, IASC ban hành IAS 32 – “Công cụ tài chính: trình bày và thuyết minh”, đây là kết quả của ED 48 giai đoạn 1 và IAS 32 có hiệu lực từ 1/1/1996 Tháng 6/1998, IASC đưa ra dự thảo ED 62 – “Ghi nhận và đo lường” và đến cuối năm này thì ban hành IAS 39 – “Công cụ tài chính: ghi nhận và đo lường”, đây là kết quả của ED 48 giai đoạn 2, IAS 39 có hiệu lực từ 1/1/2001 nên đồng nghĩa với nó là IAS 25 chấm dứt hiệu lực từ năm 2000. Khi đó IAS 32 phiên bản 1995 cũng được sửa đổi cho phù hợp với IAS 39 nên tạo ra phiên bản 1998. Mặc dù mới ra đời nhưng IAS 39 được đánh giá là rất phức tạp trong phần đo lường. Đến năm 2000, IAS 32 và 39 tiếp tục được chỉnh sửa tạo ra phiên bản 2000 1.2 Từ năm 2001 đến tháng 3 năm 2009 Trước nhu cầu cần kết nối giữa chuẩn mực kế toán quốc gia, thực tiễn và những chuẩn mực kế toán quốc tế, IASC quyết định tái cấu trúc lại tổ chức TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 mình và đến 1/4/2001, Hội đồng Chuẩn mực kế toán quốc tế (IASB) được thành lập thay cho IASC trong việc soạn thảo và ban hành Chuẩn mực kế toán quốc tế.

Từ 12/2003, IASB liên tục chỉnh sửa IAS 32, IAS 39 (phiên bản 2000) để giảm tính phức tạp của nó và phù hợp với nội dung của các chuẩn mực quốc tế khác (IAS, IFRS) tạo thành phiên bản 2003 Tháng 3/2004, IAS 39 được bổ sung nội dung “Kế toán phòng ngừa giá trị hợp lý cho danh mục phòng ngừa rủi ro lãi suất” (Fair Value Hedge Accounting for a Portfolio Hedge of Interest Rate) nên IAS 32 cũng bổ sung nội dung này tương ứng. Đến tháng 12 thì IAS 39 bổ sung tiếp “Ghi nhận ban đầu và ghi nhận sau ban đầu đối với tài sản tài chính và nợ phải trả tài chính” (Transition and Initial Recognition of Financial Assets and Financial Liabilities) Trong năm 2005, IAS 39 tiếp tục được chỉnh sửa về Phòng ngừa rủi ro dòng tiền của các giao dịch dự kiến bên trong (Cash Flow Accounting of Forecast Intragroup Transaction), Giá trị hợp lý quyền chọn (The Fair Value Option) và Hợp đồng bảo lãnh tài chính (Financial Guarantee Contracts. Đặc biệt vào tháng 8/2005, để thống nhất các vấn đề về công cụ tài chính nên IASB ban hành IFRS 7 – “Công cụ tài chính: Thuyết minh”. Do vậy IAS 32 được hủy bỏ phần nội dung “Thuyết minh” và được đặt lại tên là IAS 32 – “Công cụ tài chính: Trình bày”.

Kết quả là IAS 32 và IAS 39 sau khi được chỉnh sửa tạo ra phiên bản 2005. Năm 2008, IAS 32 được hiệu chỉnh về Công cụ quyền chọn bán lại cho nhà phát hành và trách nhiệm thanh toán (Puttable Instruments and Obligations Arising on Liquidation), IAS 39 tiếp tục bổ sung Các khoản mục được phòng ngừa rủi ro thích hợp (Eligible Hedged Items) và chỉnh sửa Tái TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 phân loại tài sản tài chính (Reclassification of Financial Assets) để phù hợp với IFRS 7. Tháng 3/2009, IAS 39 bổ sung Công cụ phái sinh chìm (Embedded Derivatives) để phù hợp với IFRIC 9 Như vậy, tính từ tháng 12/2003 đến tháng 3/2009, để giảm tính phức tạp và phù hợp với nội dung các chuẩn mực quốc tế khác, IAS 32 đã có 12 lần, IAS 39 có 9 lần, IFRS 7(tính từ 8/2005) có 8 lần bổ sung và sửa đổi.3 Từ năm 4/2009 đến tháng 6/2012 Dù đã hiệu chỉnh nhiều lần nhưng IAS 39 vẫn còn phức tạp và khó hiểu cho người thực hành đồng thời từ cuộc khủng hoảng tài chính thế giới cho thấy thông tin kế toán của công cụ tài chính được lập theo các chuẩn mực hiện hành không đáp ứng được yêu cầu thực hành kế toán, nhóm lãnh đạo các nước thuộc nhóm G-20 và Hội đồng ổn định tài chính (Financial Stability Board) yêu cầu tổ chức lập quy IASB soạn thảo lại chuẩn mực về công cụ tài chính. Do vậy IASB nhanh chóng đưa ra dự án soạn thảo chuẩn mực mới IFRS 9 thay thế IAS 39 cùng với lịch trình cụ thể.

Dự án này gồm ba giai đoạn: (1) Phân loại và Đo lường công cụ tài chính, (2) Tổn thất tài sản tài chính và (3) Kế toán phòng ngừa rủi ro Giai đoạn (1): IFRS 9 – Công cụ tài chính: Phân loại và Đo lường Tài sản tài chính - Tháng 6/2009, IASB đưa ra Dự thảo “Công cụ tài chính: Phân loại và Đo lường”. - Ngày 12/11/2009, IASB chính thức đưa ra Chuẩn mực IFRS 9 – “Công cụ tài chính: Phân loại và Đo lường”, áp dụng cho Tài sản tài chính. - Ngày 11/5/2010, IASB đưa ra Dự thảo về “Lựa chọn giá trị hợp lý đối với nợ phải trả tài chính” (ED/2010/4 Fair Value Option of Financial Liabilities). TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11 - Ngày 28/10/2010, IASB ban hành thêm IFRS 9 – “Công cụ tài chính: Phân loại và Đo lường”, áp dụng cho Nợ phải trả tài chính.

Hầu hết các nội dung trong phần này không có sự thay đổi gì so với IAS 39 Như vậy, trong tháng 10/2011, IASB đã ban hành phiên bản cập nhật của IFRS 9 với các nội dung được chỉnh sửa và thống nhất trong giai đoạn 1 Giai đoạn (2): IFRS 9 – Công cụ tài chính: Tổn thất Tài sản tài chính - Xuất phát từ Dự thảo đưa ra ngày 5/11/2009 về “Tổn thất Tài sản tài chính” (ED/2009/12 Financial Instruments: Amortised Cost and Impairment). Việc nhận các ý kiến đóng góp kết thúc vào ngày 1/4/2011 và hiện nay vẫn chưa ban hành chuẩn mực chính thức Giai đoạn 3: IFRS 9 – Công cụ tài chính: Kế toán phòng ngừa rủi ro (Hedge Accounting) - Ngày 9/12/2010, IASB đưa ra Dự thảo Kế toán phòng ngừa rủi ro (ED/2010/13 Hedge Accounting) đề nghị một số thay đổi đối với một số mô hình kế toán phòng ngừa chung. Hạn chót cho việc lấy ý kiến là 9/3/2011. IASB thảo luận lại các góp ý đối với dự thảo trong tháng 4/2011.

Bên cạnh sự ra đời IFRS 9, các chuẩn mực IAS 32&39, IFRS 7 trải qua nhiều bổ sung nội dung, sửa đổi để phù hợp với sự thay đổi của IFRS 9. Kết quả sau những lần bổ sung, sửa đổi tạo ra 2 phiên bản cập nhật vào thời điểm 31/12/2009 và 30/6/2011. Như vậy, tính đến nay thì dự án hội tụ các chuẩn mực quốc tế về công cụ tài chính vẫn chưa hoàn tất do tính chất phức tạp nó nhưng về các nguyên tắc kế toán căn bản của kế toán công cụ tài chính thì đã hoàn thành gồm: phân loại, ghi nhận, xóa bỏ ghi nhận, đo lường, trình bày và thuyết minh. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Các vấn đề cơ bản về kế toán công cụ tài chính phái sinh theo Chuẩn mực quốc tế về kế toán công cụ tài chính Do IFRS 9 khuyến khích những phần sử dụng được thì được áp dụng từ 1/1/2012 nên tác giả cập nhật nguyên tắc kế toán theo IFRS 9 phiên bản mới nhất 10/2011 (không sử dụng nội dung tương tự trong IAS 39) và IAS 32, IFRS 7 phiên bản 30/6/2011 để phần nghiên cứu trực trạng ở chương 2 và phần giải pháp hoàn thiện ở chương 3 sẽ cho kết quả ứng dụng ngay khi IFRS 9 có hiệu lực từ năm 2013.

Các vấn đề cơ bản về kế toán sẽ được trình bày theo thứ tự là phân loại, ghi nhận/xóa bỏ ghi nhận, đo lường, trình bày và thuyết minh vì phân loại công cụ tài chính sẽ là cơ sở quyết định cho các vấn đề về sau. Vì công cụ tài chính phái sinh là một phần của công cụ tài chính nên tuân theo những nguyên tắc kế toán chung của công cụ tài chính và sẽ có ví dụ trong trường hợp cụ thể liên quan đến CCTCPS 1.1 Định nghĩa kế toán về công cụ tài chính phái sinh IAS 32, đoạn 11 đưa ra định nghĩa về công cụ tài chính (Financial Instrument): Công cụ tài chính là bất cứ hợp đồng nào làm phát sinh tài sản tài chính đối với đơn vị này, đồng thời làm phát sinh nợ phải trả tài chính hoặc công cụ vốn chủ sở hữu đối với đơn vị khác.