CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG PHIÊN TÒA SƠ THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ HIỆN NAY 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM, Ý NGHĨA VỀ VAI TRÒ VIỆN KIỂM SÁT NHÂN DÂN TRONG PHIÊN TÒA SƠ THẨM VỤ ÁN DÂN SỰ HIỆN NAY 1.Khái niệm vai trò Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự hiện nay Trong bộ máy nhà nước, mỗi cơ quan có vai trò riêng cũng như hỗ trợ nhau theo quy định pháp luật. Trong Từ điển tiếng việt vai trò có nghĩa là tác dụng, chức năng của ai hoặc cái gì trong sự hoạt động, sự phát triển chung của một tập thể, một tổ chức. Hiện nay không có quy định cụ thể về khái niệm Viện kiểm sát nhưng theo quy định tại Điều 21 BLTTDS năm 2015 thì Viện kiểm sát là cơ quan tiến hành tố tụng, thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự.
Khi đề cập đến vai trò của VKSND, thực chất là đề cập đến thẩm quyền và trách nhiệm kiểm sát hoạt động tư pháp nói chung và kiểm sát hoạt động xét xử các vụ án dân sự nói riêng. Bởi vì, trong hoạt động của Tòa án không phải lúc nào cũng chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Đó cũng là một trong những mặt hạn chế dẫn đến chất lượng xét xử các vụ án dân sự thiếu hiệu quả. Do đó, cần phải có một cơ quan có vai trò kiểm sát hoạt động xét xử của Tòa án.
Tại Điều 2, Khoản 1 LTCVKSND năm 2014: “VKSND là cơ quan kiểm sát hoạt động tư pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam”. 4 VKSND có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phần bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất. Trong đó tham gia phiên tòa sơ thẩm là một hoạt động kiểm sát của VKSND. Tuy nhiên, khoa học pháp lý về tố tụng dân sự cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm về vai trò của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm các vụ án dân sự.
Để có thể hiểu được khái niệm cần nghiên cứu phạm vi, vai trò, mục đích của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự. Hoạt động giám sát, kiểm sát gắn liền một chủ thể của một cơ quan nhà nước nhất định: hình thức giám sát thuộc Quốc hội dùng để chỉ một hoạt động có tính bao quát. Trong bộ máy Nhà nước ta giám sát thể hiện chức năng của cơ quan quyền lực đối với hoạt động bộ máy nhà nước nhằm bảo đảm tuân thủ pháp luật, kỷ luật trong quản lý nhà nước. Điều 69 Hiến pháp năm 2013 quy định: “Quốc hội thực hiện giám sát tối cao đối với hoạt động của Nhà nước” và Điều 70, Khoản 2 Hiến pháp năm 2013 cũng quy định Quốc hội có những nhiệm vụ và quyền hạn: “ Thực hiện quyền giám sát tối cao việc tuân theo Hiến pháp và pháp luật”.
Đối với hoạt động kiểm sát của VKSND thì kiểm sát được sử dụng trong khoa học pháp lý là dùng để chỉ hoạt động bảo đảm pháp chế của VKSND nhằm kiểm sát việc tuân thủ theo quy định pháp luật. Chính vì vậy, kiểm sát là một dạng giám sát đặc thù chỉ gắn với duy nhất một chủ thể đó là VKSND. Tại Điều 21, Khoản 1 BLTTDS năm 2015 quy định: “Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng dân sự, thực hiện các quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị theo quy định của pháp luật nhằm bảo đảm cho giải quyết vụ việc dân sự kịp thời, đúng pháp luật”. Trong phiên tòa sơ thẩm dân sự, hoạt động kiểm sát chính là theo dõi, yêu cầu người tiến hành tố tụng đưa ra các quyết định, yêu cầu chấm dứt và 5 khắc phục hành vi vi phạm.
Qua đó, hướng tới việc “phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật” và “loại trừ việc vi phạm pháp luật của những người tiến hành tố tụng hoặc những người tham gia tố tụng dân sự tại phiên tòa sơ thẩm dân sự ”. Chỉ có VKSND mới có thể tiến hành các hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong phiên tòa sơ thẩm dân sự một cách trực tiếp do có đủ cơ sở điều kiện về vị trí pháp lý đặc biệt với chức năng, quyền hạn, Viện kiểm sát nhân có quyền và nghĩa vụ áp dụng các biện pháp cần thiết để tác động trực tiếp đến các chủ thể tham gia tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự. Từ đó, bảo đảm cho việc giải quyết vụ án dân sự được theo đúng quy định của pháp luật, bảo đảm cho pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thống nhất trong quá trình giải quyết vụ án dân sự. Hoạt động kiểm sát của VKSND là một quyền năng mà pháp luật cho phép chỉ có VKSND mới có khi thực hiện chức năng kiểm sát tại phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự, đồng thời đây cũng là nghĩa vụ củaVKSND.
Việc VKSND tham gia phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự với mục đích góp phần xác định sự thật khách quan của vụ án, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa. Hoạt động của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm còn có mục đích cụ thể là kiểm sát hoạt động tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm, kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, việc chấp hành pháp luật của những người tham gia tố tụng. Cùng với đó, còn có quyền được phát biểu quan điểm về việc tuân theo quy định pháp luật của Tòa án, việc chấp hành pháp luật của những người tham gia tố tụng, thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị khắc phục hành vi vi phạm pháp luật, bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh, đúng quy định. VKSND trong phiên tòa sơ thẩm dân sự với quyền và nghĩa vụ theo quy định trong pháp luật tố tụng dân sự là đặc thù khác với hoạt động giám 6 sát của các cơ quan nhà nước khác.
Hoạt động kiểm sát của Viện kiểm sát tại phiên tòa sơ thẩm dân sự là kiểm sát liên tục, Viện kiểm sát tham gia từ giai đoạn khai mạc phiên tòa cho đến trước khi Hội đồng xét xử vào nghị án. Cách thức tiến hành kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong phiên tòa sơ thẩm dân sự là thực hiện kiểm sát trực tiếp đối với các hoạt động tố tụng của những người tiến hành tố tụng, những người tham gia tố tụng tại phiên tòa sơ thẩm dân sự. Kiểm sát được thể hiện bằng cách thức là kiểm sát trực tiếp về tư cách pháp lý của các chủ thể tiến hành tố tụng, chủ thể tham gia tố tụng, kiểm sát từng giai đoạn trong quá trình xét xử của Tòa án. Việc kiểm sát trực tiếp của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm dân sự thể hiện sự có mặt trực tiếp, kịp thời phát hiện những người tiến hành tố tụng có hành vi vi phạm về nguyên tắc thủ tục tố tụng tại phiên tòa, từ đó đưa ra kiến nghị, giải pháp đúng đắn.
Phạm vi kiểm sát của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự tính từ thời điểm khai mạc phiên tòa cho tới khi Hội đồng xét xử nghị án xong, kết thúc bằng bản án của Tòa án đối với hoạt động tố tụng của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, việc chấp hành pháp luật của người tham gia tố tụng dân sự. Phiên tòa sơ thẩm dân sự là giai đoạn tố tụng quan trọng nhất của giai đoạn xét xử sơ thẩm và quá trình tố tụng dân sự”[4]. Hội đồng xét xử giải quyết toàn bộ nội dung vụ án, xem xét tất cả yêu cầu của đương sự và đánh giá toàn bộ chứng cứ vụ án đầy đủ, toàn diện. Chất lượng của xét xử vụ án sơ thẩm dân sự có ảnh hưởng tới toàn bộ quá trình tố tụng.
Nếu xét xử sơ thẩm, đặc biệt là phiên toàn sơ thẩm diễn ra đúng pháp luật, dân chủ, công bằng, phán quyết của Tòa án sơ thẩm thấu tình đạt lý sẽ góp phần hạn chế kháng cáo, kháng nghị, giải quyết dứt điểm tranh chấp đương sự, giảm bớt tình trạng quá tải ở cấp phúc thẩm,góp phần ổn định quan hệ dân sự, nâng cao ý thức pháp luật, niềm tin công lý ở người dân. Ngược lại, nếu chất lượng xét xử sơ thẩm khổng đảm bảo, bản án không đúng pháp luật sẽ phát sinh hoạt động tố 7 tụng tiếp theo, gây lãng phí, tốn kém cho Nhà nước và nhân dân, hơn nữa tạo tâm lý người dân không ti tưởng vào pháp luật [5]. Chính vì vậy, để kịp thời phát hiện và khắc phục những sai sót, vi phạm pháp luật cần phải có vai trò kiểm sát của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự. Kiểm sát tại phiên tòa sơ thẩm dân sự, Viện kiểm sát thay mặt Nhà nước thực hiện chức năng giám sát hoạt động xét xử của Tòa án.
Đồng thời, kiểm sát việc áp dụng đúng đắn pháp luật đã thể hiện vai trò bảo vệ công lý, công bằng, bảo vệ quyền lợi đương sự, góp phần bảo vệ vững mạnh chế độ Nhà nước. Nhìn chung, kiểm sát hoạt động xét xử trong phiên tòa sơ thẩm dân sự của VKSND là thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, Thư ký tòa án; kiểm sát việc chấp hành pháp luật của những người tham gia tố tụng, nhằm phát hiện kịp thời những hành vi vi phạm pháp luật của các chủ thể. Từ đó, góp phần bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, ngăn ngừa mọi hành vi vi phạm pháp luật, các biểu hiện tiêu cực trong thực thi quyền lực Nhà nước, bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và đúng đắn. Qua phân tích trên có thể đưa ra khái niệm chung về vai trò của VKSND trong phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự hiện nay: “Vai trò của Viện kiểm sát nhân dân trong phiên tòa sơ thẩm vụ án dân sự là kiểm sát việc tuân theo pháp luật của Thẩm phán, Hội đồng xét xử, việc chấp hành pháp luật của những người tham gia tố tụng, nhằm bảo đảm vụ án dân sự được giải quyết công bằng, dân chủ, khách quan, góp phần bảo đảm tính pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và chính đáng của công dân”.