Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Ở Việt Nam, việc nghiên cứu chuyên sâu trực tiếp về đề tài trí thức tinh hoa và vai trò của trí thức tinh hoa trong sự nghiệp đổi mới hiện nay vẫn ở tình trạng rất khiêm tốn. Tuy nhiên, liên quan gián tiếp đến đề tài này, trong những năm gần đây cũng đã có hàng loạt công trình được công bố ở trong nước. Có thể chia những công trình đó thành các nhóm sau đây: 1.
Nhóm nghiên cứu về trí thức và vai trò của trí thức Thuộc nhóm công trình này, có một số tác phẩm tiêu biểu như sau: Đầu tiên, phải kể đến cuốn Định hướng phát triển đội ngũ trí thức Việt Nam trong công nghiệp hóa, hiện đại hóa do tác giả Phạm Tất Dong chủ biên (Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001). Đây là kết quả của một công trình nghiên cứu cấp Nhà nước được tiến hành trong các năm từ 1996-1999 với sự cộng tác tích cực của nhiều nhà khoa học. Kế thừa những thành tựu đã đạt được, nội dung cốt lõi của cuốn sách tập trung vào hai vấn đề: Một là, trình bày tổng quát những yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đối với đội ngũ trí thức nước ta; làm rõ vai trò rất quan trọng của trí thức không chỉ trong công cuộc xây dựng nền kinh tế - xã hội hiện đại mà còn cả trong việc góp phần sáng tạo văn hóa, giữ vững nền tảng tinh thần của xã hội và bản sắc của dân tộc. Hai là, phân tích tương đối toàn diện cả về mặt lịch sử phát triển và thực trạng hiện nay của trí thức nước ta, đề xuất những định hướng chính sách về xây dựng đội ngũ trí thức Việt Nam từ 2000 đến 2010.
Với nội dung phong phú và nhiều số liệu khách quan được đưa ra góp phần minh chứng cho các lập luận được trình bày, cuốn sách là một trong những nguồn tài liệu đáng tin cậy và bổ ích khi nghiên cứu về đội ngũ này. Chủ yếu tiếp cận từ góc độ sử học, cuốn Trí thức với Đảng, Đảng với trí thức trong sự nghiệp giải phóng và xây dựng đất nước do tác giả Nguyễn Văn Khánh chủ biên (Nhà xuất bản Thông Tấn, Hà Nội, 2004) đã mang đến cho người đọc một cái nhìn trọn vẹn về đội ngũ trí thức Việt Nam từ hoàn cảnh, điều kiện hình thành, kết cấu và đặc điểm đến vai trò to lớn của họ trong lịch sử, đặc biệt là trong sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng chủ nghĩa xã hội và đổi mới đất nước hiện nay. Một phần xứng đáng của cuốn sách dành để nêu bật chính sách của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của Đảng và Nhà nước đối với việc đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ trí thức nhằm đáp ứng những đòi hỏi của đất nước trong mỗi thời kỳ cách mạng. Cuốn sách thể hiện 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là một công trình được biên soạn công phu, có giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc, có giá trị tham khảo quý đối với đề tài.
Trong bài Thái độ và trách nhiệm của đội ngũ trí thức Việt Nam trong sự nghiệp phát triển đất nước (http://mattran.vn, 2008), tác giả Hoàng Chí Bảo đã xem xét thấu đáo những vấn đề chủ yếu trong quan niệm về trí thức, về vai trò và trách nhiệm của trí thức trong sự nghiệp phát triển đất nước; từ đó, đi sâu nghiên cứu về trí thức khoa học - công nghệ với tư cách là một bộ phận trọng yếu của đội ngũ trí thức nước nhà, là lực lượng nòng cốt, đi đầu trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở Việt Nam. Theo tác giả, trí thức khoa học - công nghệ phải đóng vai trò động lực thúc đẩy việc nâng cao dân trí, phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng nhân tài khoa học cho dân tộc; phải đủ sức mạnh giải quyết những vấn đề khoa học và công nghệ trong điều kiện mới, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, hiện đại hóa xã hội; phải góp phần xây dựng các luận cứ khoa học làm cơ sở cho việc hoạch định đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước. Thông qua việc thực hiện vai trò, trách nhiệm của mình, trí thức nói chung và trí thức khoa học - công nghệ nói riêng sẽ góp phần làm cho nền khoa học - công nghệ nước ta phát triển tương xứng với yêu cầu phát triển kinh tế - văn hóa và hiện đại hóa xã hội, vượt qua nguy cơ tụt hậu, đảm bảo sự thành công của các mục tiêu phát triển bền vững trong tương lai. Tiếp cận chủ yếu từ phương diện triết học, bài viết không chỉ đưa lại một cái nhìn biện chứng và sâu sắc về trí thức và vai trò của trí thức trong đời sống xã hội mà còn đưa ra nhiều khuyến nghị về đổi mới chính sách đối với trí thức và trí thức khoa học - công nghệ ở nước ta trong thời kỳ phát triển mới hiện nay.
Cuốn Trí thức Việt Nam bước vào thời kỳ hội nhập của tác giả Nguyễn Đắc Hưng (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, 2009) đã mang đến bức tranh toàn cảnh về trí thức Việt Nam trong bối cảnh đầy biến động của thời đại mới. Bên cạnh việc trình bày những vấn đề chung về trí thức, vị trí, vai trò của trí thức và thực trạng của đội ngũ trí thức Việt Nam, tác giả hướng trọng tâm vào việc phân tích xu thế phát triển của thời đại với sự biến đổi nhanh chóng của khoa học và công nghệ, sự bùng nổ của xã hội thông tin và công nghệ thông tin, sự xuất hiện của những thời cơ, thách thức cùng những xu thế phát triển mới của kinh tế tri thức và toàn cầu hóa. Trên cơ sở cái nhìn bao quát đó, tác giả nêu ra những phương hướng và giải pháp có ý nghĩa để phát triển đội ngũ trí thức Việt Nam; trong đó, xác định vấn đề cốt lõi là phải chú trọng phát triển giáo dục nhằm nâng cao tầm trí tuệ và nhân cách của đội ngũ trí thức và toàn dân tộc, sớm đưa Việt Nam hội nhập vào nền kinh tế tri thức, thu hẹp khoảng cách tụt hậu với các nước trong khu vực và trên thế giới. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong bài Thử tìm hiểu tầng lớp trí thức Việt Nam (http://chungta.com, 2010) được trình bày tại seminar “Góp phần thực hiện Nghị quyết Trung ương 7, khóa X về xây dựng đội ngũ trí thức” do Nhà xuất bản Tri Thức và Quỹ Văn hóa Phan Châu Trinh tổ chức tại Hà Nội tháng 06-2010, tác giả Chu Hảo đã đưa ra một cách quan niệm mới mẻ về tầng lớp trí thức và định danh những phẩm tính của người trí thức.
Theo tác giả, trí thức không đơn giản là những “người có học” mà phải là tầng lớp đảm nhiệm bốn thiên chức như sau: 1) Tiếp thu và truyền bá tri thức khoa học và công nghệ hoặc văn học và nghệ thuật; 2) Sáng tạo các giá trị mới của tri thức khoa học và công nghệ hoặc văn học và nghệ thuật; 3) Đề xuất, phản biện một cách độc lập các chủ trương chính sách và biện pháp giải quyết các vấn đề của xã hội; 4) Dự báo và định hướng dư luận xã hội. Bàn về phẩm tính của người trí thức, bên cạnh việc thừa nhận những phẩm tính điển hình như tôn thờ lý tưởng chân - thiện - mỹ, độc lập tư duy, dũng cảm đấu tranh cho lẽ phải…, tác giả cũng đồng thời xác định những nét đặc trưng của “tầng lớp trí thức xã hội chủ nghĩa” ở Việt Nam trên cả hai bình diện tích cực và tiêu cực. Từ đó, đưa ra các quan điểm, định hướng và giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tầng lớp trí thức Việt Nam; trong đó, điểm mấu chốt được nhấn mạnh là phải thực hành dân chủ, xây dựng xã hội dân sự lành mạnh và thực sự tôn trọng quyền tự do ngôn luận của công dân. Mặc dù đây đó trong bài viết có thể có một vài điểm gây tranh luận, nhưng về tổng thể, chúng tôi cho rằng đây là một bài viết công phu, thể hiện sự tâm huyết của tác giả và để lại cho người đọc nhiều ý tưởng có giá trị.
Khảo sát các công trình thuộc nhóm này cho thấy các công trình đã tập trung làm rõ quan điểm về trí thức; khái quát quá trình hình thành và phát triển của trí thức Việt Nam trong tiến trình lịch sử dân tộc và vị trí, vai trò của trí thức đối với sự phát triển xã hội. Ngoài ra, cũng làm rõ đặc điểm, thực trạng đội ngũ trí thức về trình độ chuyên môn, cơ cấu, độ tuổi, giới tính, sự phân bố và ưu nhược điểm của trí thức Việt Nam. Từ đó, đề xuất một số phương hướng, giải pháp phát triển đội ngũ này. Đây là những công trình có giá trị tham khảo ở mức độ nhất định đối với đề tài luận án.
Nhóm nghiên cứu về giới tinh hoa và trí thức tinh hoa Thuộc nhóm công trình này, có thể điểm qua các nghiên cứu tiêu biểu như sau: Trước hết là công trình của học giả Nguyễn Văn Vĩnh - một trong những người Việt Nam đầu tiên bàn về vấn đề giới tinh hoa trong một bài viết có tựa đề Giới tinh hoa An Nam đăng trên tờ L’Annam nouveau - Nước Nam mới, số 178, 179 và 180, ra ngày 13, 16 và 20 tháng 10 năm 1932. Tiếp cận chủ yếu dưới góc nhìn văn hóa học, tác giả cho rằng mỗi xã hội đều có hai giới tinh hoa song song tồn tại. Đó là giới tinh hoa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chính thức được cấu thành từ những nhân vật nổi lên trong dân chúng nhờ các phẩm chất trí tuệ đã được công nhận hoặc do vị trí người đó nắm giữ trong xã hội. Về đại thể, họ được coi như sở hữu đa số những năng lực tinh thần và tri thức đã tạo ra uy quyền trên các lĩnh vực chính trị, văn học và nghệ thuật.
Bên cạnh giới tinh hoa chính thức, quần chúng luôn biết tự tạo nên cho mình một tầng lớp ưu tú khác theo quan niệm riêng của họ trên các lĩnh vực tinh thần như văn học, khoa học, nghệ thuật và kỹ thuật. Trong những điều kiện mới của văn hóa và giáo dục, xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX đã chứng kiến sự biến mất của giới tinh hoa truyền thống là tầng lớp nhà nho và quan lại được đào tạo tại các nhà trường Khổng giáo.