CHƯƠNG 1 NHỮNG VAN DE CHUNG VE KHOA HỌC CÔNG NGHỆ 1.1 Khái niệm, đặc điểm của khoa học công nghệ 1.1 Khái niệm Trong hệ thống trí thức của nhân loại, có nhiều quan niệm khác nhau về khoa học, vừa phụ thuộc vảo trình độ phát triển của xã hội; vừa phụ thuộc vào trình độ nhận thức, “Khoa học la một khái niệm thé hiện ở nhiều nội dung khác nhau: khoa học là một hình thái ý thức xã hội, một công cụ nhận thức; khoa học là một lĩnh vực hoạt động xã hội; khoa học là một hệ thông tri thức của nhân loại được thé hiện bằng những khái niệm, phán đoán, học thuyết” {35,85}. Theo tác giả “Tir điển triết học giản yếu” thì khoa học được định nghĩa "là hệ thống tri thức gồm những qui luật về tự nhiên, xã hội và tư duy, được tích lũy trong quá trình nhận thức trên cơ sở thực tiễn, được thể hiện bằng những khái niệm, phán đoán, học thuyết" [24. Đây là một khái niệm phản ánh bản chất của khoa học, theo quan niệm này “la hệ thống tri thức” mang tính qui luật phản ánh chức năng nhận thức các tri thức của loài người. Cùng với quan điểm này tác giả Văn Tạo cho rằng “Khoa học là một trong những lĩnh vực hoạt động của con người, có chức năng xây dựng trẻn một hệ thông ly thuyết của tri thức vẻ tự nhiên.
được tích lũy trong quá trinh lịch sử phát triển của nhân loại, nhằm sản sinh ra các kiên thức mớivả công nghệ mới” [33]. Một quan điểm khác chú trọng đến yếu tế sản xuất của khoa học đã định nghĩa “Khoa học la lĩnh vực nghiền cứu nhằm mục tiêu sản xuất ra những tri thức mới vẻ tự nhiên, xã hội và tư duy” [27, 278]. Trang 7 Như vậy ở những góc độ khác nhau người ta có thể đưa ra các định nghĩa khác nhau về khoa học, song nếu hiểu một cách chung nhất thì có thể hiểu khoa học là lĩnh vực hoạt động nghiên cứu các phạm trù và tính qui luật vận động của sự vật hiện tượng. đúc kết lại những kiến thức, những kinh nghiệm thành một hệ thông chặt chế và được áp dụng trong thực tiễn để có thé nâng cao được nhận thức tinh thân va đời sống của con người.
Liên quan đến khoa học là khái niệm hoạt động khoa học. Hoạt động khoa học được coi là tat cả các hoạt động liên quan đến việc sản xuất, nâng cao, truyền bá và ứng dụng các kiến thức khoa học. Như vậy “nội dung chủ yếu của hoạt động khoa học bao gồm các hoạt động nghiên cứu khoa học, dịch vụ khoa học va kỹ thuật” [22,144]. Hoạt động nghiên cứu khoa học được đặc trưng bởi những nhân tố cơ bản sau đây: nhân tố sáng tạo, nhân tố đổi mới, sử dung các phương pháp khoa học và việc sản xuất ra các kiến thức mới.
Tùy theo mục đích, hoạt động nghiên cứu khoa học thường được phân chia theo các loại hình như sau: "Nghiên cứu cơ bản: nhằm mục đích phát hiện các qui luật về tự nhiên, xã hội và tư duy. Các kết quả của hoạt động nghiên cứu cơ bản thường được biểu hiện dưới dang nguyên lý, lý thuyết hay những qui luật có giá trị tổng quát, có thể được truyền bá. Nghiên cứu ứng đụng: có mục dich khai thác các kết quả nghiên cứu cơ bản hoặc xác định những phương pháp mới để đạt được một mục đích thực tiễn riêng đã tính trước. Triển khai thực nghiệm: là hoạt động có hệ thống trong việc áp dụng các thành quả nghiên cứu nhằm sản xuất ra những sản phẩm mới, công nghệ mới, phương pháp mới.
những hệ thống va dịch vụ mdi. Dich vụ khoa học vả kỳ thuật: được xác định như là tập hợp tat cả các hoạt động liên quan đến nghiên cứu khoa học và triển khai thực nghiệm, góp phần vào Tras w Š việc sản xuất truyền bá, áp dụng các kiến thức KHCN. Bao gồm các dịch vụ thông tin, dịch vụ bảo trì, sữa chữa, dich vụ tính toán va tu van. Kỹ thuật thường được biểu hiện là một tập hợp kiến thức thủ thuật hay kinh nghiệm nhằm giải quyết một hay một lớp vấn dé nào đó đã được đặt ra từ các nhu cầu của sản xuất.
Tập hợp kiến thức và kinh nghiệm này là tương ứng (phù hợp, gắn liền) với một tập hợp máy móc thiết bị, phương tiện do con người tạo ra và sử dụng để tác động vào đối tượng lao động tạo ra sản phẩm phục vụ các nhu cẳu của con người. Kỹ thuật có thé được hiểu dưởi hai khía cạnh: Kỹ thuật theo nghĩa hẹp được hiểu là những kỹ thuật được sử dụng cho việc chế tạo sản phẩm hoặc để áp dụng trong các qui trình quản lý sản xuất. Kỹ thuật theo nghĩa hẹp còn được gọi là kỹ thuật công nghệ, đây là loại kỹ thuật có mối quan hệ mật thiết với công nghệ, nó chỉ khác với công nghệ ở chỗ bị giới hạn trong phạm vi kiến thức thực tiễn và việc áp dụng các kiến thức đó, trong khi công nghệ đòi hỏi việc áp dụng các quy luật khoa học một cách có hệ thống và có phương pháp. Kỹ thuật theo nghĩa rộng được hiểu là bắt kỳ kiến thức, kinh nghiệm hoặc kỹ năng có tính chất hệ thống được dùng vào việc chế tạo sản phẩm, áp dụng cho các quy trình quản ly sản xuất hoặc thương mại và đạt được những kết quả mong muốn trong các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Như vậy có thé hiểu kỹ thuật là tổng hợp các tư liệu vật chất như công cụ lao động, năng lượng, vật liệu và phương pháp công nghệ do con người sang tạo ra và được con người sử dụng trong quá trình lao động để tạo ra của cái vật chất cho xã hội. Kỹ thuật là một trong những yếu tố cơ bản của lực lượng sản xuất, có vai trò quan trọng đối với hoạt động lao động sản xuất của con người. Trang 9 Công nghệ: Công nghệ (technology) có xuất xử từ hai từ trong tiếng Hy Lạp cố: techno có nghĩa là tải nang, nghệ thuật, kỹ thuật, sự khéo léo và /ogy có nghĩa là lời lề, ngôn từ, cách diễn dat, học thuyết [7,58]. Trong quá trình phát triển, khái niệm công nghệ được bổ sưng và ngày càng hoàn thiện.
Ngày nay người ta cho rằng công nghệ là tập hợp những hiểu biết hướng vào cải tạo tự nhiên phục vụ các nhu cầu của con người. Nói một cách cụ thé hon, công nghệ được coi là phương tiện, công cụ dé biến đổi thế giới tự nhiên thành thé giới do con người tạo ra, là tác nhân chủ chốt trong quá trình bién đổi các nguồn tải nguyên thành các hang hóa và dịch vụ. Do vậy “công nghệ là nguồn tài nguyên tập hợp các phương pháp, quy trình kỹ năng, bí quyết công cụ, phương tiện dùng để biến đổi các nguồn lực thành sản phẩm” [36, 8]. Trong các tài liệu khoa học, khái niệm công nghệ thường được sử dụng với ba nghĩa như sau: - "Công nghệ như là một bộ phận khoa học ứng đụng nhằm vận dụng các quy luật tự nhiên và các nguyên lý khoa học nhằm đáp ứng các nhu cau vật chất và tình thần của con người.
- Công nghệ như là các phương tiện kỹ thuật, là sự thể hiện vật chất hóa các tn thức ứng dung. - Công nghệ như là tập hợp các cách thức, những phương pháp dựa trên cơ sở khoa học và được sử dụng vào sản xuất trong các ngành khác nhau đế tạo ra các sản phẩm vật chất. Cần lưu ý rằng khái niệm công nghệ không đồng nhất va thường bị lẫn lộn với khái niệm kỹ thuật. Khi nói tới khái niệm công nghệ.
chúng ta phải xem xét cả hai khia cạnh: phần cửng vả phân mềm của công nghệ. Phần cứng bao gồm máy móc, thiết bị. phương tiện, Trang {0 Phần mềm bao gồm các kỹ năng, kỹ xảo, bi quyết, công thức, kiến thức." [32,58] Chúng ta thấy công nghệ có sự khác nhau cơ bản so với kỹ thuật: kỹ thuật chi nặng về phan cứng, còn công nghệ nặng về phan mềm của quy trình, bao gồm sự năng động trong nhận thức của con người để cải tiễn quy trình sản xuất, thay đổi mẫu mã sản phẩm, đặc biệt là khả năng chuyển giao công nghệ trong hoạt động sản xuất kinh doanh. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong giai đoạn cách mạng KHCN hiện nay khi công nghệ thực sự trở thanh nhân tổ quyết định khả năng cạnh tranh của sản phẩm trên thị trưởng, khi tỷ lệ “phần mềm” có vị tri ngày cảng quan trọng trong các quy trình công nghệ sản xuất.
Theo thống nhất của các tổ chức quốc tế về công nghiệp - công nghệ và của từ điển Bách khoa Việt Nam thì công nghệ được thé hiện trong 4 thành phần sau: - “Phan trang thiết bị bao gồm máy móc, dung cụ, nha xưởng., tức là “phần cứng” của công nghệ. - Phin con người, bao gồm kỹ năng tay nghề cùa đội ngũ nhân lực để vận hành, điều khiển và quản lý đây chuyền thiết bị. - Phần thông tin, bao gồm tư liệu, dữ liệu, tức là “phần mềm” của công nghệ, bản mô tả sáng chế, bí quyết kỹ thuật. - Phần quan lý - tổ chức, bao gồm các hoạt động vẻ phân bé nguồn lực, tạo lập mạng lưới sàn xuất, tuyển dụng và khuyến khích nhân lực".
[38,60] Trong hoạt động sản xuất bắt kỳ đều đòi hỏi phải có đồng thời 4 thành phan trên và mỗi thành phần có vai trò và chức năng riêng của mình. Thành phần trang thiết bị được coi la xương sống cốt lõi của quá trình hoạt động nhưng nó lại do con người lắp đặt và vận hảnh. Thanh phan con người được coi là yếu tố chia khóa của hoạt động sản xuất nhưng lại phải hoạt động theo các hướng dẫn do thành phân thông tin cung cấp. Trang 11 Thanh phan thông tin là cơ sở hướng dẫn người lao động vận hành các máy móc thiết bị và đưa ra các quyết định.
Thành phần tổ chức có nhiệm vụ liên kết các thành phan trên, kích thích người lao động để nâng cao hiệu quả của hoạt động sản xuất, Kết hợp chặt chẽ bốn thành phần của công nghệ trên đây là điều kiện cơ ban đảm bao cho hoạt động sản xuất đạt hiệu quả cao. Dé có được sản phẩm mà thị trường chấp nhận thi có thiết bị tốt chưa đủ mà còn phải có những công nhân cỏ tay nghé phủ hợp, nắm được bí quyết công nghệ, có bộ máy quản lý nang động, đủ sức nằm bắt nhu câu biển động của thị trường, có khả năng tổ chức lại một cách khách quan. nhanh chóng đây chuyền sản xuất phù hợp với yêu câu mới.