Chương 1: Sự hình thành và phát triển của gốm sứ Nhật Bản Chương 2: Gốm sứ trong văn hóa đời sống Chương 3: Đôi nét giống nhau và khác nhau giữa gốm sứ Nhật Bản và Việt Nam Ngoài ra, luận văn cũng thêm phần Phụ lục và Tài liệu tham khảo. Trang 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vai trò của gốm sứ Nhật Bản trong văn hóa đời sống Nguyễn Thị Lan Anh CHƢƠNG 1 SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN GỐM SỨ NHẬT BẢN Con người xuất hiện từ bao giờ? Đó là một câu hỏi lớn được đặt ra từ trước cho đến nay. Sự quan tâm của con người về nguồn gốc xuất thân của mình được thể hiện qua nhiều truyền thuyết, truyện cổ tích về sự sáng tạo của thế giới mà bất cứ dân tộc nào cũng có. Thời cổ đại, một số học giả cho rằng thoạt đầu con người có hình dáng nửa người, nửa động vật.
Dần dần qua quá trình tiến hóa, con người đã biết lao động sản xuất và cải tạo thiên nhiên. Như vậy, lao động đã sáng tạo ra loài người. Ở thời kì tiền sử, con người đã biết chế tạo công cụ lao động. Từ chỗ chỉ biết dùng cành cây, hòn đá nhặt được bên đường.con người đã biết chế tạo ra các dụng cụ bằng đất, đá để phục vụ cho đời sống của mình.
Vì vậy, từ khi con người biết làm ra các đồ vật để sử dụng cũng là lúc nghề thủ công truyền thống ra đời. Ở Nhật Bản, từ thời cổ đại phụ nữ đã đảm đương công việc dệt vải, cung cấp quần áo trong khi đàn ông làm những đồ vật bằng gỗ, áo mưa bằng rơm, rổ rá và những công cụ cấy cày. Mong muốn làm ra những thứ cho bản thân mình là thiên hướng bẩm sinh của con người. Thậm chí đến ngày nay, hầu hết các cụ già ở các làng quê dù là đồng bằng hay miền núi đều có thể đan rổ rá, bện áo mưa.vì xưa kia họ đã từng làm ra những đồ vật như vậy để phục vụ nhu cầu cuộc sống.
Nhu cầu trong đời sống của con người phát triển khác nhau tại các thời điểm khác nhau nên các dụng cụ phục vụ cho đời sống cũng biến đổi không ngừng. Trong thời kì kĩ thuật thô sơ, con người chỉ có thể sản xuất ra những sản phẩm thô sơ, và hiện đại lên dần cũng với thời gian. Trang 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vai trò của gốm sứ Nhật Bản trong văn hóa đời sống Nguyễn Thị Lan Anh Giống như mỗi người đều có dòng họ, mỗi nghề cũng có quá trình sáng tạo và phát triển riêng. Nghề gốm sứ Nhật Bản cũng không nằm ngoài quy luật đó, cũng có lịch sử phát triển gắn liền với những thăng trầm trong lịch sử của dân tộc Nhật Bản.
Ra đời bắt nguồn từ nhu cầu cuộc sống, gắn bó với đời sống tiêu dùng hàng ngày cũng như đời sống văn hóa tinh thần của mọi tầng lớp nhân dân, nghề gốm sứ đã thực sự góp phần tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi thời kì khác nhau, các sản phẩm gốm sứ có tính vượt trội hơn so với các sản phẩm thời trước. Từ đất nung, một sản phẩm sơ khai đã phát triển lên thành gốm, sành và sứ - những sản phẩm có thẩm mĩ và tinh xảo hơn đáp ứng được nhu cầu của thời đại. Ở Nhật, thời đồ đất nung được làm ra đầu tiên vào khoảng 13.000 năm về trước.
Những cái vại lớn và sâu dùng để đựng nước là loại phổ biến nhất. Đất sét được trang trí bằng cách lăn hoặc ép những sợi dây được nặn bằng đất sét tết lên trên bề mặt của nó. Do đó đồ đất nung thời kì đầu tiên này được gọi là Jomon doki (jo = sợi dây, mon = hoa văn, doki = đồ đất nung). Vào thời Jomon, một số mẫu thiết kế đặc biệt sinh động đã ra đời, bao gồm những mẫu trang trí bằng sóng cuộn ở vành chậu và những hoa văn kì lạ trên khắp mặt ngoài của sản phẩm.
Đến thời Yayoi, kĩ thuật canh tác lúa và những loại đồ gốm mới góp phần quan trọng trong cuộc sống, được dùng để đựng đồ, nấu nướng và ăn uống [7]. Theo ghi chép trong lịch sử, vào thời đại Yayoi, các dòng văn hóa từ lục địa vào Châu Á và đặc biệt là bán đảo Triều Tiên đã tác động mạnh mẽ đến Nhật Bản. Năm 1974, tại thành phố Fukuoka, các nhà khảo cổ học đã tiến hành thám sát tại 18 di chỉ có niên đại đầu thời Yayoi. Kết quả cho thấy, những hiện vật gốm mang phong cách Triều Tiên chiếm tỉ lệ trội vượt hơn so với số hiện vật gốm mang thuần chất Nhật Bản.
Trải qua thời gian, đồ gốm mang phong cách Trang 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vai trò của gốm sứ Nhật Bản trong văn hóa đời sống Nguyễn Thị Lan Anh Triều Tiên ngày càng giảm trong khi đó loại hình gốm đặc trưng của Nhật Bản ngày càng tăng lên. Nguyên nhân có thể là do gốm sứ Triều Tiên đem tới đã không đủ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ở Nhật Bản. Ngay cả những người Triều Tiên di cư đến Nhật Bản, bên cạnh việc tiếp tục dùng gốm truyền thống, họ cũng đồng thời phải chế tạo ra những vật dụng mới từ nguyên liệu bản địa. Do vẫn tiếp tục áp dụng cùng một kĩ thuật chế tác nên sự khác biệt giữa hai loại gốm này không rõ ràng.
Vào giữa thời Yayoi, nhiều sản phẩm gốm của Nhật Bản được đưa tới Pusan, Kinhae và Kyongsang-namdo, vùng cực Nam của bán đảo Triều Tiên thông qua con đường giao lưu giữa các đảo. Hiện vật được tìm chủ yếu là các vò dùng trong nghi lễ mai táng. Bên cạnh đó, các nhà khảo cổ học còn tìm thấy một số chế tác tại Nhật Bản được làm và nung ở Triều Tiên mang phong cách Nhật Bản. Ngoài những hiện vật được khẳng định là đưa từ Nhật Bản đến, số gốm sứ còn lại là do dân Yayoi di cư từ Nhật Bản sang chế tác tại địa phương.
Sau này, Risambei, một nghệ nhân thời Edo đã đem cách thức chế tạo sứ từ Hàn Quốc về Nhật. Ông đã cố gắng và làm thành công loại sứ này tại tỉnh Arita. Sản phẩm này được đánh giá tốt hơn sứ Trung Quốc. Thế kỉ 17, số lượng lớn gốm sứ của tỉnh Imari, đảo Nabe - Nhật Bản - được chuyển sang Châu Âu.
Mặc dù vẫn áp dụng phương thức sản xuất phương Đông nhưng sau cải cách sản xuất, áp dụng khoa học kĩ thuật kết hợp men kim loại và men tro phương Đông, đã phát triển mạnh ở Châu Âu. Từ đó, kĩ thuật chế tạo gốm sứ một cách khoa học đã trở thành phương thức chế tạo tại các nước phát triển ở phương Đông [8]. Đầu thời Minh Trị, kĩ thuật sản xuất gốm sứ hiện đại đã được Wagner (người Đức) mang đến Nhật, và kĩ thuật hiện đại này đã phát triển mạnh mẽ. Ngày nay, Nhật Bản kết hợp khéo léo kĩ thuật sản xuất của phương Đông với Trang 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vai trò của gốm sứ Nhật Bản trong văn hóa đời sống Nguyễn Thị Lan Anh phương Tây và có thể nói Nhật Bản ở vị trí dẫn đầu các nước.
Tuy vậy, phải có được sự đánh giá cả chất lượng và số lượng của gốm sứ tại Nhật Bản. Cuối thế kỉ 19, Nhật Bản tiếp thu kĩ thuật hiện đại của phương Tây, kết hợp với sáng tạo riêng của mình để phát triển gốm sứ và ngày nay là một nước có nghề gốm sứ phát triển trên thế giới. Gốm sứ được phân làm 4 loại theo quá trình phát triển của kĩ thuật sản xuất: đất nung, gốm, sành và sứ. Mặc dù có sự phân loại như vậy nhưng tùy thuộc vào nguyên liệu chính, cách kết hợp và điều kiện sản xuất mà cho ra đời các loại sản phẩm khác nhau.
Theo truyền thống người ta chia nguyên liệu để sản xuất gốm sứ làm 3 loại chính: Nguyên liệu dẻo, nguyên liệu không dẻo. Dù được làm với nguyên liệu nào đi chăng nữa, các sản phẩm đều có một điểm chung là dụng cụ phục vụ cho nhu cầu đời sống hàng ngày của người dân như gạch ngói, dụng cụ chứa đựng như bình hoa, bình trà, chén bát.những dụng cụ rất đỗi quen thuộc và tiện ích. Trong xã hội cổ đại, con người chỉ biết tận dụng thiên nhiên để phục vụ cho cuộc sống, không biết đến khoa học kĩ thuật thì việc tạo ra được các sản phẩm cao cấp là điều khó khăn. Dần theo thời gian, con người đã sáng tạo và làm được những sản phẩm cao cấp và hiện đại hơn, giống như đất nung, đã được nâng cấp thành gốm, sứ khi con người tìm ra cách chế tạo men.
Cho đến tận bây giờ, người ta cho rằng đồ đất nung của Nhật Bản biểu lộ được sự đa dạng tuyệt vời nhất thế giới về mặt kĩ thuật và kiểu dáng. Đồ đất nung có thể được phân thành ba loại: Thứ nhất, đồ gốm đá, loại có kết cấu độc đáo giống như đất và được thể hiện xuất sắc nhất qua đồ gốm Bizen, Shigaraki, Echizen và Tokoname; Thứ hai, đồ gốm, có nhiều loại màu men và tạo cho ta cảm giác ấm áp của đất, nổi tiếng qua các sản phẩm gốm Oribe và Mino dùng trong Trà đạo. Đồ gốm mộc mạc của Mashiko và đồ gốm Karatsu và Hagi gợi Trang 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vai trò của gốm sứ Nhật Bản trong văn hóa đời sống Nguyễn Thị Lan Anh nhớ đến nghệ thuật làm gốm sứ của bán đảo Triều Tiên; Thứ ba, đồ sứ, như sứ Imari, nổi tiếng vì cách sử dụng hiệu quả nền màu trắng, và đồ sứ Kutani, với bề mặt được phủ bằng những sắc sáng chói. Dù được làm từ kĩ thuật nào, lò nung ở đâu thì đồ đất nung Nhật Bản luôn đi tìm cái đẹp từ bao thế kỉ qua [44].
Thời Cổ đại Hàng vạn năm trước, những người Nhật đầu tiên sống trên đảo với cuộc sống dựa vào ân huệ của thiên nhiên bằng săn bắt, hái lượm, dần dần họ biết phát nương, làm rẫy, sống tập trung, xây dựng làng xóm tạo nên xã hội lấy quan hệ huyết thống làm nền tảng cho sinh hoạt. Trong sinh hoạt, người Jomon đã biết làm đồ gốm bằng đất nung để phục vụ cho mình. Đây là sự kiện quan trọng trong đời sống văn hóa của người Nhật. Đồ gốm bắt đầu từ thời tiền sử, các bằng chứng sớm nhất về gốm sứ Nhật Bản được đánh dấu từ giai đoạn Jomon.
Những đồ đựng bằng gốm nhỏ đã được khai quật với số lượng đáng kể ở phía Đông nước Nhật.