Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ GIA ĐÌNH TRONG SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CON NGƯỜI VIỆT NAM 1. Nhân cách con người Việt Nam hiện nay 1.Nhân cách và cấu trúc của nhân cách Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin thì con người là một thực thể tự nhiên – xã hội. Nghiên cứu con người cần phải xuất phát từ chính những con người hiện thực trong lịch sử phát triển của nó, nghĩa là từ những con người hành động tồn tại thực sự của một xã hội, của một giai đoạn lịch sử nhất định với tất cả các mối quan hệ tự nhiên, xã hội hiện hữu của nó. Những yếu tố, đặc điểm sinh học và xã hội trong con người có sự thống nhất biện chứng với nhau để tạo nên bản chất con người.
Trong tác phẩm Luận cương về Phoiơbắc, C.Mác viết: “ Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội”[53; 11]. Điều đó có nghĩa là, mọi quan hệ xã hội hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp đều góp phần vào hình thành bản chất con người, và bản chất của con người không phải là cái thuần túy có tính cá nhân. Từ quan điểm trên, ta thấy nhân cách con người chính là tổng hợp các yếu tố phản ánh bản chất xã hội của con người, nhưng được hình thành trên cơ sở, điều kiện, tiền đề sinh học của người đó.
Nhân cách của một con người không phải là cái có sẵn mà nó được hình thành dần dần trong hoạt động và giao tiếp của con người từ ấu thơ đến khi trưởng thành. Nhân cách là hệ thống những phẩm giá của một người được đánh giá từ mối quan hệ qua lại của người đó với những người khác, với tập thể, với xã hội và cả với thế giới tự nhiên xung quanh trong mọi cái nhìn xuyên suốt quá khứ, hiện tại và tương lai. Nhân cách là một thứ giá trị được xây dựng và hình thành trong toàn bộ thời gian con người tồn tại trong xã hội, 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nó đặc trưng cho mỗi con người, thể hiện những phẩm chất bên trong con người nhưng lại mang tính xã hội sâu sắc. Nó cũng là một chỉnh thể thống nhất các thuộc tính, các đặc điểm tâm lý, là sự thống nhất giữa phẩm chất và năng lực, giữa nhận thức, tình cảm và ý chí… là sự thống nhất của tất cả mọi nét khác nhau của nó.
Đó không phải là phép cộng của các nét, các thuộc tính và đặc điểm tâm lý mà là sự tổng hòa các đặc điểm thuộc tính ấy. Cùng với đó thì nhân cách là tổ hợp các thuộc tính tâm lý tương đối ổn định của cá nhân tạo nên bộ mặt tâm lý ổn định của nhân cách. Chính nhờ điều này mà chúng ta có thể phân biệt nhân cách này với nhân cách khác, và còn có thể dự đoán được hành vi của nhân cách trong tình huống này hay khác. Các đặc điểm nhân cách cũng như cấu trúc nhân cách của cá nhân khó hình thành và cũng khó mất đi.
Trong thực tế, từng nét nhân cách (tính cách, phẩm chất…) có thể thay đổi trong quá trình sống của con người, nhưng nhìn tổng thể thì chúng vẫn là một cấu trúc trọn vẹn, tương đối ổn định. Tính tích cực của cá nhân biểu hiện trong hoạt động như lựa chọn hoạt động tích cực, xác định mục đích hoạt động đúng đắn và chủ động, tự giác, nỗ lực thực hiện hoạt động, giao tiếp nhằm nhận thức và cải tạo thế giới và cải tạo chính bản thân. Trong cuộc sống, tính tích cực của nhân cách luôn luôn cần được phát huy. Đánh giá nhân cách là đánh giá tính tích cực và sản phẩm của tính tích cực.
Nhân cách chỉ có thể hình thành phát triển, tồn tại và thể hiện trong hoạt động và trong mối quan hệ giao lưu với những nhân cách khác. Nhu cầu giao lưu là nhu cầu rất đặc biệt của con người. Con người sinh ra và lớn lên luôn có nhu cầu giao lưu, giao tiếp với người khác và với xã hội. Thông qua quan hệ giao lưu với người khác, con người gia nhập các mối quan hệ xã hội, lĩnh hội các chuẩn mực đạo đức và hệ thống giá trị xã hội, đồng thời 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cũng qua giao tiếp, con người được đánh giá theo quan hệ xã hội và đóng góp giá trị nhân cách của mình cho xã hội, cho người khác.
Như vậy, ta có thể khái quát “nhân cách là toàn bộ những gì hợp thành một con người, một cá nhân với bản sắc và cá tính rõ nét, với các đặc điểm thể chất, tài năng phong cách, ý chí, đạo đức, vai trò xã hội”[82; 246]. Tóm lại, có thể coi nhân cách như là toàn bộ những đặc điểm cùng với những phẩm chất tâm lý cá nhân có tác dụng quy định giá trị và hành vi xã hội của một con người. Tất cả những cái đó sẽ góp phần tạo nên được nét đặc trưng của bản sắc và giá trị xã hội trong nhân cách của họ. Nhân cách được coi là tổng hoà không phải mọi đặc điểm cá thể của con người mà chỉ những phẩm chất chung nào quy định nó như là một thành viên của xã hội cũng như một công dân, người lao động và một nhà hoạt động xã hội có ý thức.
Nhân cách của chủ thể sẽ luôn luôn được sống động hiện thực qua toàn bộ những hành vi, quan hệ xã hội trong suốt tiến trình của cuộc sống của họ. Việc tổng hoà tất cả những thuộc tính của thể chất cũng như tài năng, phong cách, ý thức, đạo đức, vai trò xã hội của chủ thể để tạo thành một hệ thống - cấu trúc xác định với một bản sắc riêng và có cá tính rõ nét sẽ góp phần làm hình thành được một cấu tạo đặc biệt là nhân cách. Ở con người, cái sinh lý cũng như cái xã hội và cái tâm lý sẽ luôn luôn có sự tác động biện chứng với nhau trong mọi thời gian - không gian sống để tạo ra những nét đặc trưng của nhân cách. Tất cả ba yếu tố này đều có sự ảnh hưởng, tác động qua lại và quy định lẫn nhau trong việc hình thành nhân cách.
Vì vậy, cần phải có cách tiếp cận cụ thể, toàn diện và phải có phương pháp giáo dục thích hợp để giúp trẻ hình thành những phẩm chất nhân cách tốt. Từ khái niệm về nhân cách chúng ta có thể khái quát về cấu trúc của nhân cách như sau: Cấu trúc là sự thống nhất toàn vẹn các thành phần và sự liên hệ về mọi mặt giữa chúng. Cấu trúc nhân cách là sự sắp sếp các thuộc tính hay 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các thành phần của nhân cách thành một chỉnh thể trọn vẹn tương đối ổn định trong mối liên hệ và quan hệ nhất định. Giống như bất cứ một sự vật hiện tượng nào, nhân cách cũng có một cấu tạo nhất định, đặc trưng bởi một tổ chức nhất định.
Tùy theo quan niệm về bản chất nhân cách, mỗi tác giả đưa ra một cấu trúc khác nhau: Theo A.Côvaliov cho rằng cấu trúc nhân cách bao gồm các quá trình tâm lý, trạng thái tâm lý và các thuộc tính tâm lý cá nhân. Nhà phân tâm học F.Rreud thì cho rằng cấu trúc nhân cách bao gồm vô thức, tiền ý thức, ý thức. Trong đó, vô thức là một thành phần quan trọng trong đời sống tinh thần của con người.Ananix xây dựng nhân cách theo hai nguyên tắc: nguyên tắc thứ bậc và nguyên tắc phối hợp. Nguyên tắc thứ bậc có những thuộc tính tâm sinh lý, những thành phần xã hội phục tùng thuộc tính xã hội chung nhất, phức tạp nhất.
Nguyên tắc phối hợp có nghĩa là nhiều mức độ của các thuộc tính tác động qua lại lẫn nhau, phối hợp nhau.Stêfanôvic cấu trúc nhân cách phải được hiểu như là sự sắp xếp những đặc điểm của nhân cách vào cái toàn bộ trong mối tác động qua lại giữa chúng. Vì vậy, ông nêu lên các đặc điểm của cấu trúc nhân cách như sau: Đặc điểm tích cực – động cơ của nhân cách: Đặc điểm này thể hiện tính chất xu hướng của nhân cách bao gồm hứng thú, khuynh hướng, nguyện vọng, kế hoạch riêng. Đặc điểm lập trường – quan hệ nhân cách: Đặc điểm này thể hiện giá trị của nhân cách bao gồm lập trường, lý tưởng và quan hệ sống. Đặc điểm về mặt hành động của nhân cách: Đặc điểm này thể hiện khả năng hoạt động có thành tích của nhân cách, bao gồm tri thức, kỹ xảo, thói quen.
Đặc điểm về tự điều chỉnh của nhân cách: Đặc điểm này thể hiện sự điều chỉnh và kiểm tra những rung cảm và hành vi của mình, bao gồm tự ý thức, tự đánh giá, tự phê bình của nhân cách. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đặc điểm về động thái của nhân cách: Đặc điểm này thể hiện ở khí chất của nhân cách. Ở Việt Nam khi nói đến nhân cách người ta thường hay nghĩ đến hai thành phần cơ bản: đức và tài, hay phẩm chất và năng lực, có thể khái quát cấu trúc này theo bảng sau: Phẩm chất (đức) Năng lực ( tài) - Phẩm chất xã hội (đặc điểm chính - Năng lực xã hội hóa: khả năng trị): thế giới quan, lý tưởng, niềm thích ứng, hòa nhập, tính mềm dẻo, tin, lập trường. cơ động, linh hoạt trong cuộc sống.
- Phẩm chất cá nhân( đạo đức, tư - Năng lực chủ thể hóa: khả năng thể cách): các nết, đức tính, các thói, hiện tính độc đáo, đặc sắc, cái riêng, tật. cái bản lĩnh của cá nhân. - Phẩm chất ý chí: tính mục đích, - Năng lực hành động: khả năng tính tự chủ, tính kỷ luật, tính quả hành động có mục đích, chủ động, quyết, tính phê phán. tích cực, có hiệu quả.
- Năng lực giao tiếp: khả năng thiết - Cung cách ứng xử: tác phong, lễ lập và duy trì mối quan hệ với người tiết, tính khí. Như vậy, nhân cách là diện mạo xã hội – tâm lý của mỗi người, là một thành viên xã hội chịu sự chi phối của các mối quan hệ xã hội, đồng thời là chủ thể hành động có ý thức trong sự phát triển xã hội. Theo quan niệm của chúng tôi thì nhân cách bao gồm hai thành phần cơ bản trên, đó là đức và tài, trong đó đức là gốc. Đó là phẩm chất xã hội do con người sống, hoạt động, giao tiếp, học tập và rèn luyện đúc kết 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lại trong con người.