phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu thành 2 chương 4 tiết. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: LỐI SỐNG VÀ VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CỦA CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY 1. LỐI SỐNG VÀ XÂY DỰNG LỐI SỐNG CỦA CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Khái niệm Lối sống là phạm trù bao quát một bình diện rộng lớn của con người và xã hội.
Do đó, có nhiều ngành khoa học nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận khác nhau như: triết học, xã hội học, kinh tế chính trị học, văn hoá học.Một trong những người đầu tiên sử dụng thuật ngữ “lối sống”như một khái niệm khoa học là một học giả người Đức - Max Weber (1864- 1920). Đến nay, mặc dù đã có nhiều tác giả, nhiều tài liệu đề cập đến khái niệm lối sống nhưng vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về vấn đề này.Ăngghen trong tác phẩm “Hệ tư tưởng Đức”có viết: “Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của cá nhân. Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống của họ”. Mác đã khẳng định, sản xuất là yếu tố quyết định sự tồn tại của cá nhân và phương thức sản xuất là hình thức hoạt động cơ bản của con người, là phương thức sinh sống của con người, là mặt cơ bản của lối sống.
Mác, lối sống chính là phương thức, là dạng hoạt động của con người, nó chịu sự quyết định của phương thức sản xuất. Tuy chịu sự quyết định của phương thức sản xuất, nhưng lối sống không phải là sản phẩm thụ động của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và những điều kiện sống khác. Bởi lẽ, phạm vi của lối sống rộng hơn phương thức sản xuất. Ngoài những 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt động vật chất, con người còn có hoạt động chính trị, xã hội, nghệ thuật,.
Do vậy, phạm vi của lối sống tương ứng với hình thái kinh tế - xã hội. Hình thái kinh tế - xã hội gắn với hoạt động mọi mặt của con người nhưng nó là một hiện thực khách quan, độc lập với ý thức và tình cảm con người. Trong khi đó, lối sống phản ánh hoạt động chủ thể, bao gồm: nhận thức, tình cảm, động cơ, hành vi, ứng xử, thể chế xã hội.và cả những mối liên hệ giữa chúng. Nhiều mặt của lối sống có tính chất độc lập tương đối so với sự phát triển của cơ sở hạ tầng xã hội.
Lối sống của con người là kết quả hoạt động và tổ chức của con người trong quá trình thích nghi và biến đổi hoàn cảnh sống mà con người vừa là sản phẩm của hoàn cảnh, vừa là chủ thể sáng tạo ra hoàn cảnh sống của chính nó. Lối sống là biểu hiện của cái xã hội trong cái cá nhân, cho nên nó có tính linh hoạt và cơ động cao. Có thể nói, “lối sống là sự khúc xạ hình thái kinh tế - xã hội trong nhận thức, tình cảm, thái độ và hoạt động xã hội, tổ chức đời sống và sinh hoạt cá nhân của con người” [52, tr.Mác cho rằng, ở những hình thái kinh tế - xã hội khác nhau, sẽ có lối sống khác nhau. Đặc biệt, trong những hình thái kinh - tế xã hội có giai cấp, nhất là có đối kháng giai cấp thì lối sống mang tính giai cấp.
Theo từng cách tiếp cận lối sống trên phương diện phương thức hoạt động và tổng thể những quan hệ kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội của những cá nhân trong một hình thái kinh tế - xã hội, TS. Rútkêvich cho rằng: “Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [53, tr.Glezerman cho rằng: “Lối sống là tổng hoà những nét cơ bản, nói lên đặc điểm của hoạt động sống của xã hội, các cá nhân trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [52, tr 18]. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Dựa vào phạm trù hình thái kinh tế - xã hội, một phạm trù bao quát tất cả những điều kiện và những nhân tố quyết định lối sống, để xác định nội dung lối sống, TS triết học V.Tônxtưkhơ có định nghĩa: “Lối sống là những hình thức cố định, điển hình của họat động sống cá nhân và tập đoàn của con người; những hình thức ấy nói lên đặc điểm về sự giao tiếp, hành vi và nếp nghĩ của họ trong các lĩnh vực lao động, hoạt động xã hội - chính trị, sinh hoạt và giải trí” [53, tr 17- 18]. Cùng với quan điểm xem xét lối sống là một phương thức hoạt động, I.Bextugiep cho rằng: “Lối sống được kiến giải như một phương thức hoạt động sống của con người, thì điều hợp lý là lấy các hoạt động sống quan trọng nhất làm nền tảng cho cơ cấu của lối sống, các lĩnh vực đó ta đều biết là: lao động, sinh hoạt, hoạt động chính trị - xã hội và văn hoá xã hội”[Trích dẫn 18, tr.
Rutkêvich còn khẳng định, lối sống chịu sự quyết định của phương thức sản xuất, khái niệm “lối sống”và khái niệm “phương thức sản xuất”liên hệ chặt chẽ với nhau. Ông viết: “Lối sống là một trong những khái niệm cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử, nó liên quan chặt chẽ với một khái niệm có ý nghĩa mấu chốt đối với nó là phương thức sản xuất của cải vật chất”[53, tr 12]. Theo hướng này, Z.Dunốp khẳng định “lối sống trước hết là những điều kiện trong đó con người tự tái sản xuất về mặt sinh học cũng như mặt xã hội. Đó là toàn bộ những hình thức hành vi hàng ngày, ổn định và điển hình của con người”[Trích dẫn 52, tr.
Định nghĩa này cho thấy lối sống chịu sự quy định của điều kiện vật chất, mà nó chính là nền tảng để thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người và xã hội. Ở Việt Nam, cũng có những định nghĩa khác nhau về lối sống, “lối sống”là một danh từ ghép. Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức. Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh vật của con người và xã hội.
Hiện nay, nhiều từ điển Việt và Việt - Hán đã và đang lưu hành chỉ đề cập 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com khái niệm “lối sống giản dị” làm ví dụ minh hoạ cho từ “lối” và “nếp sống”khi đề cập khái niệm “sống”. Có tác giả cho rằng, từ lối sống và nếp sống là kết quả của việc tạo từ trong ngôn ngữ tiếng Việt và là cách dùng thuật ngữ khác nhau để dịch một thuật ngữ nước ngoài (Nga). Và “Sách cổ, sách chữ Hán, sách chữ Nôm không có hai thuật ngữ này. Trong thời kỳ cận đại và hiện đại (sau cách mạng tháng Tám) đã bắt đầu hình thành khái niệm về cách thức, lề lối, nề nếp của con người trong sự sống.
Các khái niệm trên có thể mượn dịch hoặc phỏng theo từ nước ngoài” [21, tr. Hiện nay khái niệm lối sống được tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau: triết học, xã hội học, tâm lý học. Trong các văn kiện của Đảng cộng sản Việt Nam, khái niệm “lối sống” được đề cập lần đầu tiên ở Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ IV của Đảng. Và tiếp tục được sử dụng trong các kỳ đại hội tiếp theo.
Trong Nghị quyết Hội nghị lần thứ Năm, Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá VIII đã nhấn mạnh: “Tệ sùng bái nước ngoài, coi thường những giá trị văn hoá dân tộc, chạy theo lối sống thực dụng. Nghiêm trọng hơn là sự suy thoái về đạo đức, lối sống ở một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên trong đó có cả cán bộ có chức, có quyền” [10, tr. Có thể nói, chưa bao giờ lối sống được Đảng ta quan tâm sâu sắc như hiện nay. Tháng 7 năm 2004, Hội nghị lần thứ mười, Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX họp tổng kết, đánh giá tình hình 5 năm thực hiện Nghị quyết năm, Ban chấp hành Đảng khóa VIII, Đảng ta đã 17 lần đề cập đến khái niệm lối sống.
Nhận thức tầm quan trọng của vấn đề lối sống, các đề tài nghiên cứu cấp Nhà nước cũng bắt đầu tập trung nghiên cứu vấn đề này. Mới đây, quan điểm của các nhà khoa học thuộc đề tài cấp Nhà nước KX.06-13 được nêu trong Báo cáo tổng kết chương trình KX-06 (1991-1995) cũng đưa ra quan niệm: “Lối sống, trong chừng mực nhất định, là cách ứng xử của con người 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cụ thể, những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống. Môi trường là cái khách quan quy định, là điều kiện khách quan trực tiếp tác động và ảnh hưởng đến lối sống của con người, lối sống của các nhóm xã hội và cộng đồng dân cư”[48, tr. Định nghĩa này tiếp cận lối sống như một phương thức hoạt động thực của con người trong một môi trường nhất định.
Và lối sống tuy bị quy định khách quan bởi môi trường sống nhưng khi trở thành văn hóa, lối sống cùng với truyền thống văn hóa cải biến môi trường tự nhiên sao cho phù hợp với hệ thống nhu cầu sống của con người. Do vậy, ở định nghĩa này nó có ưu điểm là làm sáng rõ mối quan hệ biện chứng giữa lối sống và môi trường. Trên cơ sở tiếp cận quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống, GS Vũ Khiêu trong tác phẩm “Văn hoá Việt Nam, xã hội và con người”đã quan niệm lối sống theo nghĩa rộng: “Lối sống là phạm trù xã hội khái quát toàn bộ hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, nhóm xã hội, các cá nhân trong điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hoá” [26, tr. Xét lối sống gắn liền với hoạt động sống của con người và với một hình thái kinh tế - xã hội, GS Thanh Lê quan niệm: “Lối sống là một hệ thống những nét căn bản nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các tập đoàn xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định” [31, tr.