Vai trò của gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương

Luận án tiến sĩ phân tích vai trò của gia đình trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ tại tỉnh Hải Dương hiện nay.

• Tác giả: Phạm Thị Thắm
• Người hướng dẫn: PGS,TS Nguyễn Đình Tường
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vai Trò Của Gia Đình Trong Phát Triển Nhân Cách Thế Hệ Trẻ Tại Hải Dương
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÂN CÁCH VÀ VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CHO THẾ HỆ TRẺ
• 1.1. Nhân cách và tiền đề hình thành, phát triển nhân cách
• 1.1.1. Khái niệm và cấu trúc nhân cách
• 1.1.2. Tiền đề hình thành, phát triển nhân cách
• 1.2. Thế hệ trẻ, nhân cách của thế hệ trẻ và vai trò của gia đình đối với việc hình thành, phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ
• 1.2.1. Khái niệm “thế hệ trẻ”, “nhân cách thế hệ trẻ”
• 1.2.2. Gia đình và vai trò của gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ
• 1.2.3. Những nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của gia đình đối với sự hình thành, phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ hiện nay
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI SỰ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CHO THẾ HỆ TRẺ Ở TỈNH HẢI DƯƠNG HIỆN NAY VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 2.1. Điều kiện tự nhiên – xã hội, đặc điểm nhân cách thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương hiện nay
• 2.1.1. Điều kiện tự nhiên – xã hội tác động tới việc thực hiện vai trò của gia đình với sự hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương hiện nay
• 2.1.2. Đặc điểm nhân cách thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương hiện nay
• 2.2. Thực trạng vai trò của gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương hiện nay
• 2.2.1. Vai trò của gia đình trong chăm sóc sức khỏe, phát triển thể chất tạo nên nền tảng sinh học cho nhân cách cá nhân
• 2.2.2. Vai trò của gia đình trong giáo dục, truyền thụ những tri thức, kinh nghiệm sống, kinh nghiệm sản xuất đối với hình thành nhân cách cá nhân
• 2.2.3. Vai trò của gia đình trong việc nuôi dưỡng tâm hồn, tâm lý, tình cảm tạo nên nền tảng tinh thần cho sự hình thành và phát triển nhân cách thế hệ trẻ
• 2.2.4. Vai trò của gia đình trong định hướng và điều chỉnh quá trình hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ
• 2.3. Một số vấn đề đặt ra về vai trò của gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ NHÓM GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH ĐỐI VỚI SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN NHÂN CÁCH CHO THẾ HỆ TRẺ Ở TỈNH HẢI DƯƠNG HIỆN NAY
• 3.1. Nhóm giải pháp về phát triển kinh tế - xã hội nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho các gia đình ở tỉnh Hải Dương
• 3.2. Nhóm giải pháp nâng cao nhận thức về vai trò của gia đình đối với sự hình thành, phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ
• 3.3. Nhóm giải pháp kết hợp phát huy giá trị gia đình truyền thống và gia đình hiện đại
• 3.4. Nhóm giải pháp kết hợp gia đình, nhà trường, xã hội trong giáo dục nhằm hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về vai trò của gia đình

Gia đình được coi là một trong những yếu tố quan trọng nhất trong việc hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ. Vai trò của gia đình không chỉ dừng lại ở việc cung cấp môi trường sống mà còn bao gồm việc giáo dục, nuôi dưỡng và định hướng cho trẻ em. Theo nghiên cứu, gia đình là nơi đầu tiên mà trẻ em học hỏi các giá trị đạo đức, văn hóa và xã hội. Giáo dục gia đình đóng vai trò quyết định trong việc hình thành tâm lý trẻ em, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển nhân cách của chúng. Một môi trường gia đình tích cực sẽ giúp trẻ em phát triển toàn diện, trong khi một môi trường tiêu cực có thể dẫn đến những vấn đề về tâm lý và hành vi. Như vậy, việc hiểu rõ vai trò của gia đình trong sự phát triển nhân cách là rất cần thiết.

1.1. Gia đình và sự hình thành nhân cách

Gia đình không chỉ là nơi nuôi dưỡng mà còn là nơi hình thành nhân cách cho trẻ. Các nghiên cứu cho thấy rằng, những giá trị và chuẩn mực mà trẻ em tiếp nhận từ gia đình sẽ ảnh hưởng lớn đến cách mà chúng tương tác với xã hội. Mối quan hệ gia đình là yếu tố quyết định trong việc hình thành nhân cách. Cha mẹ là những người đầu tiên dạy trẻ về tình yêu thương, trách nhiệm và sự tôn trọng. Những hành vi và thái độ của cha mẹ sẽ được trẻ em tiếp thu và phản ánh trong hành vi của chính mình. Do đó, việc xây dựng một môi trường gia đình lành mạnh và tích cực là rất quan trọng để phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ.

II. Thực trạng vai trò của gia đình tại Hải Dương

Tại tỉnh Hải Dương, thực trạng vai trò của gia đình trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù điều kiện kinh tế xã hội đã có nhiều cải thiện, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề như sự xuống cấp về giá trị gia đình và sự gia tăng các vấn đề xã hội. Nhiều gia đình không còn giữ được những giá trị truyền thống, dẫn đến việc trẻ em thiếu hụt sự giáo dục và định hướng cần thiết. Tác động của gia đình đến sự phát triển nhân cách của trẻ em đang bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như áp lực kinh tế, sự thay đổi trong cấu trúc gia đình và sự thiếu hụt trong giáo dục gia đình. Điều này đã dẫn đến sự gia tăng các vấn đề như bạo lực học đường, tệ nạn xã hội và sự thiếu hụt trong tâm lý trẻ em.

2.1. Những thách thức đối với gia đình

Gia đình tại Hải Dương đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc thực hiện vai trò của gia đình. Sự phát triển nhanh chóng của kinh tế thị trường đã tạo ra nhiều cơ hội nhưng cũng đồng thời mang đến nhiều áp lực. Nhiều gia đình không thể đáp ứng được nhu cầu giáo dục và nuôi dưỡng con cái một cách đầy đủ. Tình trạng ly hôn, bạo lực gia đình và sự thiếu hụt trong giáo dục nhân cách đang gia tăng. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến nhân cách của trẻ mà còn tác động đến sự phát triển bền vững của xã hội. Cần có những giải pháp cụ thể để khôi phục và phát huy giá trị gia đình, từ đó tạo ra một môi trường tốt hơn cho sự phát triển của thế hệ trẻ.

III. Giải pháp phát huy vai trò của gia đình

Để phát huy vai trò của gia đình trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Trước hết, cần nâng cao nhận thức của các bậc phụ huynh về tầm quan trọng của giáo dục gia đình. Các chương trình đào tạo và hội thảo về kỹ năng sống cho cha mẹ có thể giúp họ hiểu rõ hơn về vai trò của mình trong việc giáo dục con cái. Thứ hai, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, nhà trường và xã hội trong việc giáo dục và định hướng cho trẻ. Môi trường gia đình cần được củng cố để trở thành nơi an toàn và tích cực cho trẻ em phát triển. Cuối cùng, cần có các chính sách hỗ trợ gia đình, đặc biệt là những gia đình có hoàn cảnh khó khăn, để họ có thể thực hiện tốt hơn vai trò của gia đình trong việc giáo dục và nuôi dưỡng con cái.

3.1. Nâng cao nhận thức và kỹ năng cho cha mẹ

Việc nâng cao nhận thức và kỹ năng cho cha mẹ là một trong những giải pháp quan trọng để phát huy vai trò của gia đình. Các chương trình đào tạo về giáo dục gia đình cần được tổ chức thường xuyên để giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về cách nuôi dạy con cái. Những kiến thức về tâm lý trẻ em, kỹ năng giao tiếp và cách giải quyết xung đột trong gia đình sẽ giúp cha mẹ có những phương pháp giáo dục hiệu quả hơn. Ngoài ra, việc tạo ra các diễn đàn, nhóm hỗ trợ cho cha mẹ cũng là một cách để họ có thể chia sẻ kinh nghiệm và học hỏi lẫn nhau. Điều này không chỉ giúp nâng cao tâm lý gia đình mà còn tạo ra một cộng đồng hỗ trợ lẫn nhau trong việc nuôi dạy thế hệ trẻ.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình khoa học "Vai trò của gia đình đối với sự hình thành và phát triển nhân cách cho thế hệ trẻ ở tỉnh Hải Dương hiện nay" do nghiên cứu sinh Phạm Thị Thắm thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Nguyễn Đình Tường và PGS.TS. Bùi Thị Thanh Hương (bảo vệ năm 2019 tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, mã số chuyên ngành Triết học: 9229001) đại diện cho một nỗ lực học thuật công phu trong việc giải quyết mối quan hệ biện chứng giữa thiết chế gia đình và sự phát triển nhân cách của thế hệ trẻ dưới lăng kính triết học duy vật lịch sử.

Trong bối cảnh hơn 30 năm đổi mới, hội nhập quốc tế sâu rộng và sự vận hành của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cấu trúc xã hội Việt Nam nói chung và tỉnh Hải Dương nói riêng chứng kiến những bước chuyển dịch sâu sắc. Bên cạnh những thành tựu vượt bậc về đời sống vật chất và cơ hội tiếp cận tri thức khoa học - công nghệ hiện đại, xã hội đang đối diện với những nghịch lý đạo đức: sự xói mòn các giá trị gia đình truyền thống, gia tăng tỷ lệ ly hôn, bạo lực học đường, tội phạm vị thành niên và sự lệch chuẩn trong hành vi của một bộ phận người trẻ. Nhận thức của không ít bậc phụ huynh còn lệch lạc khi phó mặc hoàn toàn trách nhiệm giáo dục nhân cách cho nhà trường và xã hội.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng các công trình triết học tiếp cận toàn diện, đa chiều về vai trò của gia đình đối với nhân cách thế hệ trẻ. Phần lớn các tài liệu trước đây hoặc chỉ tiếp cận hạn hẹp dưới góc độ tâm lý học thực nghiệm, xã hội học gia đình đơn thuần, hoặc chỉ giới hạn ở chức năng giáo dục đạo đức truyền thống mà chưa luận giải có hệ thống 4 trụ cột chức năng của gia đình: (1) chăm sóc thể chất - sinh học, (2) truyền thụ tri thức - kỹ năng sống, (3) nuôi dưỡng tâm lý - tình cảm và (4) định hướng - điều chỉnh nhân cách trong điều kiện chuyển đổi kinh tế - xã hội cụ thể tại một địa bàn trọng điểm như tỉnh Hải Dương.

Luận án xác lập 4 câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• RQ1: Cơ sở lý luận triết học nào quy định bản chất của nhân cách và vai trò của gia đình đối với sự hình thành, phát triển nhân cách của thế hệ trẻ? Giả thuyết H1: Nhân cách là một chỉnh thể cấu trúc thống nhất giữa phẩm chất (đức) và năng lực (tài), được quy định bởi sự tương tác biện chứng giữa tiền đề sinh học - di truyền, môi trường sống và thế giới quan cá nhân, trong đó gia đình là môi trường xã hội hóa đầu tiên và trực tiếp nhất.
• RQ2: Thực trạng thực hiện các vai trò của gia đình tại tỉnh Hải Dương giai đoạn 2006–2019 bộc lộ những thành tựu và mâu thuẫn cơ bản nào? Giả thuyết H2: Sự phát triển kinh tế giúp nâng cao điều kiện chăm sóc thể chất và học tập nhưng đồng thời tạo ra sự khủng hoảng trong lựa chọn hệ giá trị, khoảng cách thế hệ và sự buông lỏng hoặc áp đặt cực đoan trong giáo dục gia đình.
• RQ3: Những yếu tố kinh tế - văn hóa - xã hội nào của tỉnh Hải Dương đang trực tiếp tác động làm biến đổi chức năng gia đình? Giả thuyết H3: Áp lực công nghiệp hóa, quá trình đô thị hóa nông thôn và sự bùng nổ của truyền thông số làm thay đổi căn bản cấu trúc thời gian và phương thức tương tác giữa cha mẹ và con cái.
• RQ4: Hệ giải pháp đồng bộ nào có thể tối ưu hóa vai trò của gia đình trong giai đoạn hiện nay? Giả thuyết H4: Sự kết hợp hài hòa giữa giá trị gia đình truyền thống với tiến bộ hiện đại, cùng cơ chế phối hợp "Gia đình - Nhà trường - Xã hội" sẽ tạo động lực quyết định để hoàn thiện nhân cách thế hệ trẻ.

Phạm vi nghiên cứu tập trung vào thế hệ trẻ trong độ tuổi thanh thiếu niên từ 0 đến 18 tuổi tại địa bàn tỉnh Hải Dương trong khung thời gian từ năm 2006 đến năm 2019. Luận án mang ý nghĩa lý luận sâu sắc khi vận dụng sáng tạo chủ nghĩa duy vật biện chứng và tư tưởng Hồ Chí Minh để chuẩn hóa khung phân tích nhân cách, đồng thời cung cấp căn cứ thực tiễn tin cậy cho hoạch định chính sách an sinh và giáo dục gia đình tại địa phương.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án thực hiện phân tích có hệ thống các dòng nghiên cứu lớn trong và ngoài nước:

Dòng nghiên cứu về gia đình và biến đổi cấu trúc gia đình tại Việt Nam được ghi nhận qua các công trình tiêu biểu của Khuất Thu Hồng (1996) về hôn nhân gia đình truyền thống; Trần Hữu Tòng và Trương Thìn (2000) về xây dựng gia đình văn hóa trong đổi mới; Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý (2007) với công trình kinh điển "Gia đình học"; Đặng Phương Kiệt (2006) về các vấn đề tâm - bệnh lý xã hội; Trịnh Duy Luân, Helle Rydstrom, Wil Burghoorn (2011) về biến đổi của gia đình nông thôn trong đổi mới; Lê Văn Ngọc (2012) về biến đổi gia đình Việt Nam. Các nghiên cứu này chỉ rõ quá trình chuyển dịch từ gia đình truyền thống đa thế hệ sang gia đình hạt nhân, làm biến đổi phân công lao động, quan hệ thế hệ và chức năng giáo dục con cái.

Dòng nghiên cứu về nhân cách và tâm lý học lứa tuổi ghi nhận các đóng góp của Phạm Minh Hạc (2001-2005) về mô hình nhân cách con người Việt Nam theo định hướng xã hội chủ nghĩa; Lê Văn Hồng (2008) về tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm; Nguyễn Thơ Sinh (2008) về các học thuyết tâm lý nhân cách; Trần Đặng Sinh và Nguyễn Chu Sâm (2014) về đạo làm người trong văn hóa Việt Nam; cùng các bộ chuyên khảo nền tảng của tâm lý học Xô Viết về "Chủ nghĩa xã hội và nhân cách" (1970).

Dòng nghiên cứu về mối quan hệ giữa gia đình và thế hệ trẻ thể hiện qua các công trình của Lưu Song Hà (2008) về cách thức cha mẹ ứng xử và hành vi lệch chuẩn của trẻ; Nghiêm Sĩ Liêm (2001) và Dương Văn Bóng (2003) về chức năng giáo dục của gia đình; Viện Gia đình và Giới (2013) về khảo sát nuôi dưỡng trẻ nhỏ tại 8 tỉnh, thành phố; Ngô Đức Anh và Michael W. Ross về tác động của Internet và giáo dục giới tính; nghiên cứu của Campbell Ross và Rob Suggs (2007) về kỹ năng đồng hành cùng trẻ vị thành niên.

Tranh luận học thuật cốt lõi (scholarly debate) diễn ra giữa hai luồng quan điểm đối lập:

• Quan điểm thứ nhất (Thuyết quyết định luận sinh học/tâm lý học cá nhân): Nhấn mạnh nhân cách là sản phẩm chủ yếu của tư chất bẩm sinh, di truyền và quá trình trưởng thành tâm sinh lý nội tại, xem nhẹ vai trò điều tiết của thiết chế xã hội.
• Quan điểm thứ hai (Thuyết xã hội hóa thuần túy): Cho rằng gia đình chỉ đóng vai trò hỗ trợ kinh tế, nhà trường và môi trường xã hội mới là nơi quyết định tuyệt đối sự hình thành nhân cách đạo đức và năng lực nghề nghiệp.

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật: Vượt lên trên sự phân mảnh của các cách tiếp cận đơn ngành, luận án xác lập góc nhìn triết học chỉnh thể, chứng minh nhân cách là sự thống nhất biện chứng giữa cái sinh học và cái xã hội, trong đó gia đình là "mắt xích chuyển hóa" trực tiếp nhất biến các tiềm năng tự nhiên thành bản chất xã hội của con người.

Khi so sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu thực chứng của Deirdre Barrett (Đại học Harvard) trong tác phẩm "Supernormal Stimuli" khảo cứu 31 trường hợp trẻ em được động vật hoang dã nuôi dưỡng từ năm 1900 đến 2004: Barrett chứng minh rằng nếu tách rời môi trường xã hội loài người, cá thể sinh học không thể tự phát triển nhân cách người, ngôn ngữ và ý thức đạo đức. Luận án của Phạm Thị Thắm đã kế thừa và khái quát hóa luận điểm này lên bình diện triết học duy vật lịch sử, khẳng định gia đình là môi trường xã hội đầu tiên thiết lập "phần người" cho cá nhân.
2. Mô hình ứng xử cha mẹ của Campbell Ross và Rob Suggs (2007) trong "Teen cần gì ở cha mẹ?": Campbell tập trung vào kỹ thuật quản trị cảm xúc và giải tỏa xung đột tâm lý lứa tuổi dậy thì tại xã hội phương Tây. Luận án mở rộng mô hình này bằng cách gắn bối cảnh chuyển đổi giá trị văn hóa phương Đông truyền thống sang hiện đại tại Việt Nam, phân tích hiện tượng "cha mẹ bao bọc quá mức" làm triệt tiêu tính tự lập của thanh niên trên 18 tuổi.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án phát triển và cụ thể hóa học thuyết hình thái kinh tế - xã hội và lý luận về bản chất con người của C. Mác: "Bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội". Luận án chứng minh gia đình chính là nơi đầu tiên "tổng hòa" các quan hệ xã hội để chuyển giao vào bản thể cá nhân.

Đồng thời, công trình mở rộng tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa vừa "hồng" vừa "chuyên". Luận án trích dẫn và phân tích sâu sắc các luận điểm kinh điển của Người:

"Muốn giữ vững nhân cách, tránh khỏi hủ hóa, thì phải thực hành bốn chữ, đó là Cần, Kiệm, Liêm, Chính" "Cũng như sông chỉ có nguồn mới có nước, không có nước thì sông cạn. Cây phải có gốc, không có gốc thì cây héo. Người cách mạng phải có đạo đức, không có đạo đức thì tài giỏi mấy cũng không lãnh đạo được nhân dân" "Có Tài mà không có Đức, tham ô hủ hóa thì chỉ có hại cho nước. Có Đức mà không có Tài (...), không giúp ích được cho ai".

Từ đó, luận án xác lập mệnh đề lý thuyết: Cấu trúc nhân cách hoàn chỉnh là sự tích hợp hữu cơ giữa hai thành tố nền tảng:

1. Phẩm chất (Đức): Bao gồm thế giới quan khoa học, lý tưởng chính trị, đạo đức nhân văn, lối sống lành mạnh và ý thức thẩm mỹ chân chính.
2. Năng lực (Tài): Bao gồm tri thức chuyên môn, kỹ năng cứng, kỹ năng mềm và thái độ lao động - trách nhiệm xã hội.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án được xây dựng dựa trên sự giao thoa của 3 hệ lý thuyết: Chủ nghĩa duy vật lịch sử (nguyên lý tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội), Di truyền học hiện đại (quy luật phân ly và liên kết gen của Mendel) và Xã hội học gia đình hiện đại.

Khung phân tích định vị rõ 4 vai trò chức năng cốt lõi của gia đình trong chu trình phát triển nhân cách:

• Vai trò 1 - Nền tảng sinh học: Thông qua dinh dưỡng, chăm sóc y tế và chọn lọc di truyền tự nhiên, gia đình tạo lập cơ sở vật chất (hệ thần kinh, thể lực) cho nhân cách.
• Vai trò 2 - Giáo dục tri thức và lao động: Gia đình truyền thụ kinh nghiệm sinh tồn, kỹ năng nghề nghiệp ban đầu và rèn luyện thói quen lao động chân tay - nguồn gốc trực tiếp hình thành ý thức và nhân cách.
• Vai trò 3 - Nuôi dưỡng tâm hồn và tình cảm: Tình yêu thương huyết thống và sự gắn kết gia đình là "kháng thể tinh thần" bảo vệ trẻ trước các chấn thương tâm lý xã hội.
• Vai trò 4 - Điều chỉnh và định hướng giá trị: Gia đình đóng vai trò màng lọc văn hóa, định hướng lựa chọn giá trị trước sự xâm nhập của các trào lưu ngoại lai lệch chuẩn.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam, đặc biệt là các vùng kinh tế nông nghiệp - công nghiệp chuyển dịch nhanh ở đồng bằng Bắc Bộ, áp dụng cho nhóm lứa tuổi từ 0 đến 18 tuổi.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu đứng vững trên lập trường triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, coi sự hình thành nhân cách là một quá trình vận động nội tại có tính lịch sử - cụ thể, chịu sự quy định của quan hệ kinh tế - xã hội nhưng có tính độc lập tương đối.

Thiết kế nghiên cứu kết hợp đa tầng (multi-level design):

• Tầng vĩ mô: Phân tích các chủ trương, đường lối của Đảng (Văn kiện Đại hội XI: "Gia đình là môi trường quan trọng, trực tiếp giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách"), các chỉ thị chiến lược như Chỉ thị 49-CT/TW của Ban Bí thư về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Luật Thanh niên năm 2005.
• Tầng trung mô: Báo cáo phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa của UBND tỉnh Hải Dương, Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Hải Dương giai đoạn 2011–2015 và định hướng 2016–2020, Báo cáo chính trị Đại hội Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tỉnh Hải Dương lần thứ XIII (2017).
• Tầng vi mô: Khảo sát thực trạng tương tác, phương thức giáo dục và nhận thức của các hộ gia đình trên địa bàn tỉnh Hải Dương.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Luận án sử dụng phức hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học chuyên sâu:

• Phương pháp Logic và Lịch sử: Dựng lại tiến trình biến đổi của thiết chế gia đình Việt Nam từ truyền thống phong kiến đến hiện đại, đặt trong mối liên hệ với các giai đoạn phát triển của tỉnh Hải Dương từ năm 2006 đến 2019.
• Phương pháp Điều tra xã hội học và Thống kê: Thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo định kỳ của Sở VHTTDL tỉnh Hải Dương (Báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện Chỉ thị 49-CT/TW, Báo cáo thực hiện Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020), Sở Kế hoạch và Đầu tư, Tỉnh đoàn Hải Dương.
• Phương pháp Tam giác đạc (Triangulation): Đối chiếu đa nguồn dữ liệu giữa báo cáo hành chính nhà nước, số liệu khảo sát xã hội học của Viện Gia đình và Giới (khảo sát trên 8 tỉnh/thành phố năm 2012) và dữ liệu thực tế tại các huyện, thị xã của Hải Dương để triệt tiêu sai lệch chủ quan.
• Phương pháp Phân tích - Tổng hợp và So sánh: So sánh đối chiếu sự khác biệt giữa gia đình nông thôn thuần túy và gia đình tại các khu công nghiệp, đô thị mới nổi ở Hải Dương; so sánh các kiểu quan hệ gia đình (tin tưởng - bình đẳng vs. bàng quan - xa cách vs. áp đặt - cứng nhắc) tác động đến hành vi thanh thiếu niên.

Data và phân tích

Luận án vận dụng các số liệu thực chứng từ di truyền học và y sinh học xã hội để củng cố luận cứ triết học:

• Minh chứng về di truyền: Dẫn chứng dữ liệu di truyền học của Mendel và y học hiện đại khẳng định: "ADN – vật chất mang thông tin di truyền", gen nằm trên nhiễm sắc thể quyết định nền tảng thể chất và khí chất thần kinh. Luận án đưa ra số liệu báo động: có từ 20% - 30% số con của những cặp vợ chồng kết hôn cận huyết bị chết non hoặc mang dị tật bẩm sinh; tỷ lệ phụ nữ sinh con ngoài 35 tuổi làm gia tăng đột biến nguy cơ mắc hội chứng Down ở thai nhi.
• Dữ liệu xã hội học gia đình: Khảo sát thực trạng tại Hải Dương trong mối tương quan với các khảo sát quốc gia chỉ ra sự phân hóa rõ nét trong nhận thức của phụ huynh về vai trò rèn luyện lao động và giáo dục giới tính cho con cái.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 5 phát hiện cốt lõi mang tính đột phá về thực trạng vai trò gia đình tại Hải Dương:

1. Khủng hoảng trong lựa chọn hệ giá trị và khoảng cách thế hệ: Sự xung đột giữa hệ giá trị truyền thống (kính trên nhường dưới, chữ hiếu, sự phục tùng) và hệ giá trị hiện đại (tự do cá nhân, bình đẳng, tính tự chủ) đang tạo ra sự đứt gãy giao tiếp sâu sắc giữa ông bà, cha mẹ và con cái tuổi teen.
2. Sự thiên lệch trong đầu tư phát triển nhân cách (Coi trọng "Tài", nhẹ "Đức", bỏ quên "Lao động"): Đa số các gia đình hiện đại tại Hải Dương quá chú trọng thành tích học tập sách vở, chạy đua điểm số và các bằng cấp chuyên môn hẹp mà xem nhẹ việc giáo dục kỹ năng sống, thái độ ứng xử văn hóa và đặc biệt là rèn luyện lao động chân tay. Luận án khẳng định lao động là nguồn gốc nảy sinh ý thức, việc làm thay con mọi việc đã tước bỏ cơ hội hình thành tính tự lập của trẻ.
3. Hiện tượng "nghịch lý bao bọc" dẫn đến hội chứng ỷ lại kéo dài: Luận án chỉ ra một phát hiện phản trực giác: Sự hy sinh quá mức của cha mẹ Việt Nam - tiếp tục chu cấp và bảo bọc con cái ngay cả khi đã vượt qua 18 tuổi, thậm chí đến 30 tuổi - không phải là tình yêu thương tiến bộ mà là nguyên nhân trực tiếp triệt tiêu tính trách nhiệm công dân và khả năng tự lập của người trẻ.
4. Sự bùng nổ của không gian ảo và sự bất lực của màng lọc gia đình: Sự phổ cập của Internet và mạng xã hội khiến thanh thiếu niên Hải Dương tiếp cận sớm với các luồng thông tin đa chiều, văn hóa phẩm độc hại và các vấn đề giới tính phức tạp, trong khi phụ huynh hoàn toàn lúng túng, né tránh giáo dục giới tính vì rào cản tâm lý phong kiến "vẽ đường cho hươu chạy".
5. Mối tương quan nhân quả giữa xung đột gia đình và hành vi lệch chuẩn: Kế thừa nghiên cứu của Lưu Song Hà (2008) và Văn Thị Kim Cúc (2003), luận án chứng minh trẻ em trong các gia đình có bạo lực, ly hôn hoặc cha mẹ đối xử theo kiểu "bàng quan - xa cách" có tỷ lệ vi phạm pháp luật, nghiện game, trầm cảm và bỏ học cao gấp nhiều lần so với nhóm gia đình duy trì quan hệ "tin tưởng - bình đẳng".

Implications đa chiều

• Về mặt Lý luận: Bổ sung và hoàn thiện lý luận triết học mác-xít về chức năng xã hội hóa của gia đình trong thời kỳ quá độ; cung cấp luận cứ khẳng định đạo đức và lao động là hai trụ cột cốt lõi định hình nhân cách bền vững.
• Về mặt Phương pháp luận: Thiết lập mô hình đánh giá vai trò gia đình tích hợp 4 chiều kích (Sinh học - Tri thức - Tinh thần - Định hướng giá trị), có thể mở rộng áp dụng nghiên cứu cho các tỉnh thành khác thuộc Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
• Về mặt Ứng dụng Thực tiễn và Chính sách:
  1. Đề xuất Tỉnh ủy và UBND tỉnh Hải Dương tích hợp nội dung "Giáo dục kỹ năng làm cha mẹ" vào chương trình công tác của Hội Liên hiệp Phụ nữ và Đoàn Thanh niên các cấp.
  2. Đổi mới tiêu chí bình xét "Gia đình văn hóa", chuyển trọng tâm từ bình xét hình thức sang đánh giá mức độ gắn kết, thời gian tương tác giữa cha mẹ và con cái.
  3. Xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành ba bên "Gia đình - Nhà trường - Xã hội", trong đó nhà trường đóng vai trò tư vấn tâm lý chuyên nghiệp hỗ trợ phụ huynh tháo gỡ khủng hoảng lứa tuổi vị thành niên.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật:

• Giới hạn về dữ liệu sơ cấp định lượng: Do nguồn lực và phạm vi nghiên cứu của một luận án triết học, việc thu thập mẫu khảo sát quy mô lớn với các trắc nghiệm tâm lý chuẩn hóa (như thang đo Big Five hay MBTI) còn hạn chế; công trình chủ yếu dựa trên tổng hợp dữ liệu báo cáo xã hội học thứ cấp và phương pháp phân tích triết học định tính.
• Giới hạn không gian: Khảo sát giới hạn tại tỉnh Hải Dương - mang tính đại diện cao cho vùng đồng bằng sông Hồng nhưng chưa bao quát được các đặc thù của vùng đồng bào dân tộc thiểu số hoặc các đô thị đặc biệt như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

1. Mở rộng nghiên cứu so sánh liên văn hóa (cross-cultural) giữa các mô hình gia đình truyền thống Á Đông và phương Tây trong việc định hình kỹ năng số cho thế hệ trẻ.
2. Ứng dụng phương pháp mô hình hóa cấu trúc tuyến tính (SEM) để lượng hóa trọng số tác động của từng biến số gia đình (thu nhập, trình độ học vấn cha mẹ, kiểu tương tác) đến sự phát triển các cấu phần nhân cách.
3. Nghiên cứu sâu về tác động của trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội thế hệ mới đối với sự xói mòn uy quyền giáo dục của cha mẹ trong gia đình hạt nhân.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình của NCS. Phạm Thị Thắm tạo ra những xung lực tác động rõ nét:

• Ảnh hưởng Học thuật: Đóng góp tài liệu tham khảo chuyên khảo giá trị cho các cơ sở đào tạo triết học, xã hội học, công tác thanh thiếu niên như Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Đại học Sư phạm Hà Nội.
• Tác động Hoạch định Chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp phục vụ việc sơ kết, tổng kết việc thực hiện các đề án gia đình tại Hải Dương như: "Đề án tuyên truyền giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình Việt Nam giai đoạn 2010 - 2020" và "Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn 2030".
• Lợi ích Xã hội: Cung cấp cẩm nang định hướng giúp hàng nghìn bậc phụ huynh tại Hải Dương nhận thức lại phương pháp nuôi dạy con, khắc phục tình trạng bạo lực gia đình và thói quen phó mặc giáo dục cho nhà trường.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên ngành Triết học / Xã hội học: Tiếp cận khung phân tích chuẩn hóa về cấu trúc nhân cách (Đức - Tài) và 4 trụ cột chức năng gia đình dưới góc nhìn duy vật biện chứng.
• Lãnh đạo Sở VHTTDL, Sở GD&ĐT, Tỉnh đoàn Hải Dương: Nắm bắt các luận cứ thực chứng để thiết kế các chương trình can thiệp xã hội, phòng chống tệ nạn xã hội và bạo lực học đường.
• Các bậc phụ huynh và người chăm sóc trẻ: Trang bị nhận thức khoa học về đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi 0–18, từ bỏ phương pháp giáo dục áp đặt hoặc bao bọc cực đoan để chuyển sang mô hình đồng hành "làm bạn cùng con".

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Đóng góp độc đáo nhất là việc hệ thống hóa và phát triển lý luận Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh để xác lập bản chất cấu trúc nhân cách gồm hai thành tố thống nhất hữu cơ: Phẩm chất (Đức) và Năng lực (Tài). Luận án chứng minh gia đình là thiết chế duy nhất có khả năng tích hợp đồng thời tiền đề sinh học - di truyền với môi trường văn hóa - xã hội để tôi luyện "chữ Tâm/Đức" làm gốc cho sự phát triển "Tài".

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các công trình trước đây?

So với nghiên cứu của Nghiêm Sĩ Liêm (2001) hay Dương Văn Bóng (2003) vốn chỉ tiếp cận chức năng giáo dục đơn thuần, luận án của Phạm Thị Thắm đã mở rộng khung tiếp cận toàn diện 4 chiều kích: (1) Thể chất - Sinh học, (2) Tri thức - Kỹ năng lao động, (3) Tâm lý - Tình cảm, (4) Định hướng giá trị, kết hợp nhuần nhuyễn giữa phương pháp luận triết học duy vật lịch sử với các bằng chứng thực nghiệm từ y sinh học và xã hội học.

3. Phát hiện nào trong luận án gây bất ngờ nhất và có bằng chứng thực tế ra sao?

Phát hiện phản trực giác sâu sắc nhất là: Sự hy sinh và bao bọc quá mức của cha mẹ Việt Nam hiện đại (làm thay con mọi việc nhà, chu cấp toàn bộ kinh tế sau tuổi 18) đang vô tình tạo ra một thế hệ "thanh niên thiếu tự lập, ích kỷ, ỷ lại và suy giảm năng lực thích ứng xã hội". Bằng chứng thực tế cho thấy tỷ lệ thanh niên trên 20-30 tuổi vẫn sống phụ thuộc vào cha mẹ gia tăng, tỉ lệ nghịch với kỹ năng sinh tồn thực tế.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?

Có. Hệ thống khái niệm (nhân cách, thế hệ trẻ, vai trò gia đình), tiêu chí phân loại 4 nhóm chức năng gia đình và quy trình xử lý dữ liệu báo cáo kinh tế - xã hội địa phương được chuẩn hóa chi tiết trong Chương 1 và Chương 2, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể dễ dàng tái lập mô hình khảo sát này tại bất kỳ tỉnh, thành nào ở Việt Nam.

5. Chương trình nghị sự 10 năm tiếp theo được phác thảo như thế nào?

Trọng tâm nghiên cứu trong thập kỷ tới cần hướng vào: Đánh giá sự chuyển đổi của gia đình truyền thống sang "Gia đình số" (Digital Family), giải quyết xung đột thế hệ trước làn sóng AI và mạng xã hội, và tái cấu trúc hệ giá trị gia đình Việt Nam hội nhập toàn cầu nhưng không hòa tan bản sắc dân tộc.

Kết luận

Luận án Tiến sĩ Triết học của tác giả Phạm Thị Thắm đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 6 đóng góp mang tính nền tảng:

1. Xác lập cơ sở lý luận triết học duy vật biện chứng vững chắc về cấu trúc nhân cách (Đức - Tài) và 3 tiền đề hình thành nhân cách.
2. Định danh và luận giải sâu sắc 4 vai trò chức năng nòng cốt của gia đình đối với thế hệ trẻ (0–18 tuổi).
3. Đánh giá toàn diện thực trạng thực hiện vai trò của gia đình tại tỉnh Hải Dương giai đoạn 2006–2019 với các dữ liệu thực chứng tin cậy.
4. Nhận diện chính xác 5 mâu thuẫn và nghịch lý lớn trong giáo dục gia đình thời kỳ công nghiệp hóa và bùng nổ truyền thông số.
5. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ kết hợp phát triển kinh tế, nâng cao nhận thức, dung hòa giá trị truyền thống - hiện đại và thắt chặt liên minh "Gia đình - Nhà trường - Xã hội".
6. Mở ra các hướng nghiên cứu liên ngành mới về xã hội học gia đình và triết học con người trong kỷ nguyên chuyển đổi số toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận án đƣợc kết cấu thành 3 chƣơng, 9 tiết. luan an 5 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Các công trình nghiên cứu về gia đình, nhân cách, thế hệ trẻ 1. Các công trình nghiên cứu về gia đình Gia đình - “tế bào xã hội” là cấu trúc quan trọng tác động to lớn tới sự hình thành và phát triển xã hội.

Chính vì vậy gia đình là một lĩnh vực đƣợc rất nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu ở nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau. Các nghiên cứu này góp phần thúc đẩy sự phát triển tiến bộ của gia đình đồng thời góp phần làm cho phát triển tiến bộ xã hội con ngƣời. Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về gia đình tuy nhiên trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, tác giả đi sâu tìm hiều những nghiên cứu về gia đình liên quan đến nội dung tác động sự hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ. Những công trình này là tài liệu quan trọng, là cơ sở cho sự hình thành và phát triển những nội dung nghiên cứu của tác giả.

Cụ thể: Khuất Thu Hồng (chủ biên) xuất bản năm 1996, "Gia đình truyền thống" [36]. Cuốn sách cung cấp một cách nhìn khoa học về hôn nhân gia đình truyền thống của ngƣời Việt Nam thông qua phỏng vấn sâu các cụ ông, cụ bà ở thành thị nông thôn, với mong muốn gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống trong gia đình. Bên cạnh đó cũng thấy đƣợc những biểu hiện của những phong tục không thích hợp với cuộc sống hiện đại ngày nay. Trần Hữu Tòng – Trƣơng Thìn (Chủ biên): “Xây dựng gia đình văn hóa trong sự nghiệp đổi mới” [97].

Sách tập trung làm rõ một số vấn đề cơ bản về văn hoá gia đình và gia đình văn hoá. Nêu ra một số bài học kinh nghiệm và định hƣớng cho công tác xây dựng gia đình văn hoá Việt Nam trên con đƣờng xây dựng dân giàu, nƣớc mạnh, xã hội công bằng và văn minh. Sách còn phản ánh thực tiễn các vấn đề gia đình hiện nay đang đƣợc xã hội quan tâm. Trong cuốn sách tác giả đã làm rõ quá trình đổi mới đất nƣớc đã và đang làm cho gia đình có những biến đổi về cấu trúc, quy mô, chức năng của gia đình.

Trong đó mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình đã có nhiều thay đổi. Mâu thuẫn và sự căng thẳng trong quan hệ vợ và chồng trong đời sống hôn nhân và gia đình xảy ra do sự không luan an 6 phù hợp giữa kỳ vọng và sự thực hiện các vai trò. Mặc dù có nhiều hành vi do những mâu thuẫn bên trong, ở đề tài này tác giả chủ yếu xem xét những mâu thuẫn bên ngoài liên quan đến vấn đề hôn nhân. Mâu thuẫn thƣờng là nhiều chiều và phức tạp.

Trong quan hệ hôn nhân nếu ngƣời này không chú ý đến nhu cầu của ngƣời kia, mâu thuẫn không đƣợc giải quyết dẫn đến xung đột liên tục sẽ làm cho hôn nhân trở nên xấu đi. Trong cuốn sách tác giả gợi mở cho bạn đọc kiểm soát và giải quyết các xung đột. Đây là cơ sở quan trọng để tác giả luận án nhìn nhận đánh giá mối quan hệ vợ chồng – thế hệ cha mẹ, ông bà từ những mâu thuẫn này sẽ ảnh hƣởng tới quá trình giáo dục, tâm lý, tình cảm và định hình nhân cách của thế hệ trẻ khá lớn. Công trình nghiên cứu đã phân tích về sự biến đổi về gia đình, nhấn mạnh đến sự biến đổi cơ cấu kinh tế - xã hội, các ảnh hƣởng yếu tố thị trƣờng, công nghệ - khoa học, sự di cƣ và biến đổi của định hƣớng giá trị đã tác động đến sự hình thành hôn nhân, quan hệ giữa các thế hệ, phân công lao động gia đình, số con và khoảng cách sinh con.

Đây là cơ sở lý luận quan trọng, tác giả luận án đánh giá thực tiễn gia đình Hải Dƣơng, trên cơ sở đó làm rõ tác động biến đổi của gia đình đối với thế hệ trẻ trong sự hình thành và phát triển nhân cách. Cuốn sách bao gồm 3 chƣơng. Chƣơng 1: Văn hoá ứng xử và tổ chức cuộc sống gia đình. Cụ thể: ứng xử trong gia đình và giao tiếp xã hội; gia đình trẻ và quan niệm về tự do và trách nhiệm; tổ chức cuộc sống và phát huy truyền thống gia đình.

Chƣơng II: Các vấn đề đặt ra trƣớc gia đình Việt Nam hiện nay. Cụ thể: quan hệ giới và khoảng cách giữa các thế hệ; mối liên hệ giữa cá nhân, gia đình và xã hội; gia đình trƣớc các vấn đề xã hội. Chƣơng III: Hôn nhân và gia đình Việt Nam trƣớc những biến động của thời đại. Cụ thể: thích ứng với công nghiệp và hiện đại hoá; thúc đẩy công bằng xã hội và bảo vệ môi trƣờng.

Cuốn sách là cơ sở tác giả kế thừa phân tích giá trị văn hóa tốt đẹp của gia đình truyền thống và gia đình trẻ hiện đại; những khó khăn thách thức của gia đình trong giai đoạn phát triển kinh tế thị trƣờng; biến động gia đình. luan an 7 Đặng Phƣơng Kiệt (2006) viết cuốn “Gia đình Việt Nam: Những giá trị truyền thống và các vấn đề tâm – bệnh lý xã hội”, [43]. Cùng với sự phát triển của xã hội, gia đình hiện đại cũng có những sự phát triển nhanh chóng. Bên cạnh việc nâng cao của đời sống vật chất và tinh thần thì trong một bộ phận gia đình cũng xuất hiện những vấn đề tâm lý, bệnh lý phức tạp mà xã hội và gia đình phải đối mặt.

Từ những phân tích đó tác giả chỉ ra vai trò, hạn chế giá trị truyền thống của gia đình Việt Nam trƣớc sự biến động của tâm – bệnh lý xã hội hiện đại. Tuy nhiên tác giả chƣa phân tích biến động phức tạp của tâm – bệnh lý mà thế hệ trẻ trong gia đình hiện nay phải đối mặt Vũ Anh Tuấn; Nguyễn Xuân Mai (2007) “Những biến đổi kinh tế xã hội của hộ gia đình”, [96]. Tác giả cuốn sách chỉ ra những biến đổi tích cực và hạn chế điều kiện kinh tế gia đình và tham gia các hoạt động xã hội của hộ gia đình trong quá trình phát triển kinh tế thị trƣờng, với sự tồn tại nhiều thành phần kinh tế. Đời sống kinh tế có sự cải thiện rõ rệt, sự phát triển kinh tế gia đình với những hình thức rất phong phú, đa dạng.

Tác giả kế thừa những phan tích biến động kinh tế hộ gia đình và phát triển cở sở đánh giá thực trạng kinh tế hộ gia đình của tỉnh Hải Dƣơng có biến động lớn trong giai đoạn đổi mới (1986 - nay) đối với việc nuôi dạy thế hệ trẻ. Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý, (2007) viết sách: "Gia đình học" , [49]. Đây là công trình nghiên cứu rất công phu, với những luận chứng cụ thể đƣợc tổng hợp từ những tài liệu uy tín trong, ngoài nƣớc để đƣa ra những vấn đề lý luận, thực tiễn trong bức tranh đa sắc màu về gia đình ở Việt Nam và các kiểu gia đình trên thế giới. Tác giả đã phân tích, làm rõ những đặc trƣng, vai trò, chức năng của quá trình hình thành và phát triển của gia đình Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại trên cơ sở nghiên cứu xã hội học về gia đình.

Các tác giả đã nêu lên những định hƣớng giải pháp và điều kiện thực hiện những giải pháp xây dựng gia đình Việt Nam phù hợp với yêu cầu của giai đoạn hiện nay. Cuốn “Gia đình học” thực sự là tài liệu tham khảo bổ ích cho các nhà nghiên cứu và là cuốn giáo trình tƣơng đối đầy đủ, khái quát cho những ai quan tâm nghiên cứu trau dồi kiến thức về ngành khoa học mới, ngành gia đình học. Tác giả chỉ ra sự khác biệt trên cơ sở những giá trị văn hóa truyền thống và văn hóa luan an 8 hiện đại; giữa hai thế hệ ngƣời lớn tuổi và thế hệ trẻ trong gia đình hiện nay về hôn nhân. Từ đó tác giả luận án nhận thấy sự thay đổi những hệ giá trị trong gia đình; sự khác biệt của thế hệ trẻ khi nhìn nhận vấn đề tình yêu, hôn nhân hiện đại; từ đó tác động tới sự hình thành lối sống, nhân cách với những nét khác biệt so với thế hệ trƣớc.

Đặng Thị Linh (2009), biên soạn “Những vấn đề lý luận về gia đình trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” [55]. Tập bài giảng phân tích quan điểm của Chủ nghĩa Mác – Lênin về sự hình thành, phát triển gia đình, xây dựng gia đình trong thời kỳ quá độ lên xã hôi xã hội chủ nghĩa. Tác giả luận án kế thừa cơ sở quan niệm về gia đình; vận dụng, phát triển những cơ sở lý luận về quá trình xây dựng gia đình trong thời kỳ quá độ với những khó khăn, phức tạp trong nhìn nhận, đánh giá các gia đình hiện nay. Trịnh Duy Luân; Helle Rydstrom; Wil Burghoom đồng chủ biên (2011) nghiên cứu về:“Gia đình nông thôn Việt Nam trong thời kỳ đổi mới”, [52].

Các tác giả nghiên cứu về các gia đình khu vực nông thôn với những biến đổi lớn trong quá trình đổi mới ở Việt Nam. Tác giả luận án kế thừa trên cơ sở tổng hợp, phân tích những nội dung nghiên cứu đa dạng nhƣ hôn nhân, tổ chức cƣ trú, phân công lao động, quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình, di cƣ, giáo dục con cái, tình dục, bạo lực gia đình… trong hơn hai thập niên qua; để trên cơ sở đó nghiên cứu thực trạng biến động của các gia đình khu vực nông thôn tỉnh Hải Dƣơng. Lê Thị Quý xuất bản cuốn sách năm 2011về: “Quản lý nhà nước về gia đình, lý luận và thực tiễn”, [79]. Là tập hợp nhiều bài biết của nhiều chuyên gia trong lĩnh vực gia đình, trong đó tác giả luận án đặc biệt quan tâm tới những chuyên đề về vai trò của gia đình trong giáo dục nói chung, giáo dục đạo đức và các giá trị truyền thống trong gia đình.

Bên cạnh đó là những yếu tố tác động đến gia đình hiện nay. Tuy nhiên ở đây các tác giả đề cập một cách khái quát các nội dung, trên cơ sở những nghiên cứu này tác giả luận án đi sâu phân tích vai trò và yếu tố tác động đến vai trò của gia đình trong điều kiện cụ thể ở tỉnh Hải Dƣơng hiện nay. Lê Văn Ngọc cho ra đời cuốn sách xuất bản năm 2012, “Gia đình và biến đổi gia đình ở Việt Nam”, [77].