CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG GIÁO DỤC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG CHO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM HIỆN NAY 1.1 Gia đình và vai trò của gia đình trong giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ 1.1 Khái niệm, kết cấu, cấu trúc, chức năng của gia đình 1.1 Khái niệm, đặc trưng Có nhiều định nghĩa khác nhau về gia đình, tuỳ theo góc độ nhìn nhận của mỗi môn khoa học xã hội và nhân văn. Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" (1845), khi luận chứng về những tiền đề, điều kiện cho sự tồn tại của con người, C.Ăngghen đã coi gia đình là một trong ba mối quan hệ của con người đã được hình thành trong lịch sử nhân loại: Quan hệ thứ nhất là giữa con người với tự nhiên; Quan hệ thứ hai là giữa con người với con người trong quá trình sản xuất; và Quan hệ thứ ba là gia đình.Ăngghen đã viết: “Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, con người bắt đầu tạo ra những người khác sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là gia đình”[71, tr 41]. Với quan điểm này, khái niệm gia đình được nhìn nhận với một số nội dung sau: Thứ nhất, gia đình ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của xã hội loài người; con người cùng với quá trình tái tạo ra chính bản thân mình thì đồng thời cũng tạo ra gia đình. Thứ hai, chức năng chính của gia đình là tái tạo ra, sinh sôi nảy nở con người.
Thứ ba, gia đình được tạo bởi hai mối quan hệ chủ yếu: quan hệ hôn nhân (chồng - vợ), quan hệ huyết thống (cha mẹ - con cái). Theo tác giả Đặng Cảnh Khanh và Lê Thị Quý thì “Gia đình là một thiết chế xã hội đặc thù liên kết con người lại với nhau nhằm thực hiện việc duy trì nòi giống, chăm sóc và giáo dục con cái. Các mối quan hệ gia đình 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com còn được gọi là quan hệ họ hàng. Đó là những sự liên kết ít nhất cũng là của hai người dựa trên cơ sở huyết thống, hôn nhân và việc nhận nuôi con cái.
Những người này có thể sống cùng hoặc khác mái nhà với nhau”. Ngô Công Hoàn cho rằng: "Gia đình là một nhóm nhỏ xã hội. Các thành viên trong nhóm có quan hệ gắn bó về hôn nhân hoặc huyết thống, tâm sinh lí, cùng chung các giá trị vật chất, tinh thần ổn định trong các thời điểm lịch sử nhất định" [47, tr 8]. Theo một khía cạnh khác, cố giáo sư Trần Đình Hượu trong bài viết “Gia đình truyền thống Việt Nam và những sự chuyển đồi để thích ứng với thời đại mới”, đã cho rằng: “Gia đình là một thiết chế xã hội mang màu sắc dân tộc và đánh dấu tiến trình phát triển về văn hóa.
Đó là một hiện tượng đặc trưng của văn hóa dân tộc… Gia đình là thiết chế cơ sở, nằm bên cạnh các thiết chế xã hội khác như họ, làng xóm, phường hội, dân tộc, nhà nước…” [54, tr 79]. Từ góc độ văn hóa, nhất là văn hóa truyền thống, ta có thể đồng tình với ý tưởng trên coi gia đình là một thiết chế xã hội đồng thời cũng là một hiện tượng đặc trưng của văn hóa dân tộc, bộc lộ những giá trị văn hóa, đặc biệt là những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Các định nghĩa trên đây đều nhấn mạnh đến sự gắn kết chặt chẽ giữa các thành viên - đặc trưng quan trọng nhất của gia đình. Như vậy xét một cách toàn diện thì có thể hiểu: Gia đình là một thể chế xã hội cơ bản xuất phát của con người, hay nói cách khác thì gia đình chính là trường học đầu tiên và suốt đời của con người.
Gia đình là nhóm nhỏ được liên kết hôn nhân theo quy luật xã hội trước tiên, sau đó mới là quy luật tính dục tự nhiên, gia đình chỉ có ở con người và xã hội loài người. Để nhận biết một gia đình có rất nhiều đặc trưng cơ bản, một trong những đặc trưng quan trọng của gia đình chính là: Trong gia đình giữa các thành viên gắn bó với nhau trên cơ sở văn hoá - bố mẹ có nhiệm vụ giáo 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dục con cái thông qua nếp sinh hoạt, phong tục, tập quán để tạo ra những con người hữu ích cho xã hội, phù hợp với thời đại. Mỗi gia đình có một điều kiện, hoàn cảnh khác nhau vì vậy nội dung và phương pháp giáo dục con cái của mỗi gia đình cũng mỗi khác. Có rất nhiều loại hình gia đình trong xã hội, người ta có thể dựa vào đặc điểm, tính chất của mỗi gia đình mà phân chia cho phù hợp: căn cứ vào thế hệ cùng chung sống với nhau, căn cứ vào số con trong gia đình, căn cứ vào cơ cấu, tính chất tiến bộ, thành phần giai cấp, nghề nghiệp hay căn cứ vào mức sống và sinh hoạt.2 Kết cấu, cấu trúc của gia đình Kết cấu gia đình: Các mối quan hệ bên trong của gia đình, bao gồm quan hệ giữa vợ - chồng, quan hệ giữa cha mẹ - con cái, quan hệ giữa anh - chị - em và quan hệ giữa ông bà - con cháu.
Quan hệ giữa vợ - chồng Văn hóa gia đình Việt Nam xây dựng trên nền tảng đạo lí thủy chung, tình nghĩa. Trong xã hội cổ truyền Việt Nam, dù có ảnh hưởng Nho giáo “tòng phu”, nhưng văn hóa gia đình Việt Nam vẫn là hòa thuận, bình đẳng theo quan điểm “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn”. Quan hệ giữa cha mẹ - con cái Văn hóa gia đình Việt Nam lấy “đạo hiếu” làm trọng. Vì thế, trong gia đình truyền thống Việt Nam, con cái đối với cha mẹ phải kính trọng, vâng lời, tu dưỡng đạo đức, làm nên sự nghiệp để báo hiếu, đền đáp công ơn dưỡng dục, sinh thành.
Việc phụng dưỡng cha mẹ là đạo lý mà con cái phải thực hiện thường xuyên trong suốt cuộc đời. Về phía cha mẹ có quyền quyết định mọi việc đối với con cái, đồng thời phải có trách nhiệm, nghĩa vụ nuôi dưỡng, bao bọc, dạy bảo các con nên người với niềm mong ước và sự hãnh diện khi “Con hơn cha là nhà có phúc”. Người làm cha mẹ phải biết hy sinh, sống bao dung, tu dưỡng bản thân, làm việc thiện và xây dựng nề nếp gia đình để truyền lại cho 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con cháu. Mối quan hệ cha mẹ - con cái luôn thấm nhuần trong tâm thức mỗi người Việt Nam qua tục ngữ - ca dao người xưa để lại: Công cha như núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Một lòng thờ mẹ kính cha Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con. Quan hệ anh - chị - em Người Việt quan niệm anh chị em là “ruột rà máu thịt” vì vậy mà “máu chảy ruột mềm”. Gia đình truyền thống Việt Nam tuy có ảnh hưởng Nho giáo “Quyền huynh thế phụ”, nhưng vẫn đề cao giá trị “trên kính dưới nhường”, hòa thuận với nhau, vì: Anh em như thể chân tay, Rách lành đùm bọc, dở hay đỡ đần. Cấu trúc gia đình: được xác định chính là những thành tố tạo nên gia đình và quan hệ qua lại giữa các thành tố đó.
Nói một cách khác, cấu trúc gia đình là số lượng, thành phần và mối quan hệ giữa các thành viên và các thế hệ trong gia đình. Từ đây, ta có thể thấy gia đình được cấu trúc theo chiều dọc và chiều ngang: Chiều ngang là quan hệ hôn nhân và chiều dọc là quan hệ huyết thống. Nếu ta căn cứ vào thế hệ cùng chung sống với nhau, người ta có thể phân chia gia đình thành hai loại: + Gia đình hạt nhân: Gia đình chỉ có hai thế hệ cùng chung sống: cha mẹ và con cái. Trong thời hiện đại, loại gia đình này chiếm ưu thế + Gia đình mở rộng: là gia đình có từ ba thế hệ trở lên: ông bà, cha mẹ, con cái, cũng có thể là cha- mẹ- con cái có thêm chú- cô.
Căn cứ vào số con, người ta phân ra làm hai loại: Gia đình nhỏ, gia đình lớn 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Căn cứ vào cơ cấu, người ta chia gia đình thành hai loại: Gia đình đầy đủ, gia đình không đầy đủ Căn cứ vào tính chất tiến bộ, người ta chia gia đình thành hai loại: Gia đình tiên tiến, gia đình lạc hậu. Căn cứ vào thành phần giai cấp hoặc nghề nghiệp của đôi vợ chồng có thể chia ra thành: Gia đình công nhân, gia đình nông dân, gia đình trí thức, gia đình quân nhân, gia đình thương nhân, gia đình quan chức. Công việc của cha mẹ quyết định đến thu nhập, kinh tế của gia đình, đồng thời cũng có một phần tác động đến việc giáo dục đạo đức cho con cái. Điều quan trọng hơn hết là nhận thức của cha mẹ trong việc giáo dục đạo đức cho con và nội dung phương pháp giáo dục con cho phù hợp.
Căn cứ vào mức sống và sinh hoạt thì ta có 3 loại: Gia đình thượng lưu giàu có, gia đình trung lưu sống sung túc đầy đủ và ổn định, gia đình hạ lưu nghèo không đủ ăn đủ tiêu, cuộc sống vất vả bấp bênh. Dựa trên thực tế của gia đình Việt Nam hiện nay, ta có thể thấy được tác động to lớn của vấn đề thu nhập, kinh tế gia đình đến việc giáo dục con cái. Lẽ đương nhiên, một gia đình sung túc đầy đủ sẽ có điều kiện chăm lo cho con cái một cách toàn diện, có những phương pháp giáo dục con phong phú. Gia đình khó khăn về kinh tế thì cha mẹ luôn luôn phải lo lắng về cơm áo gạo tiền, ít có thời gian quan tâm đến con cái hơn.
Tuy nhiên ta phải thấy rằng trong xã hội Việt Nam hiện nay không ít trường hợp những gia đình giàu có, con cái có đầy đủ về vật chất nhưng lại luôn thiếu thốn tình cảm của cha mẹ do cha mẹ chỉ lo làm ăn không chú ý đến giáo dục con cái, dẫn đến nhiều hệ quả không tốt như: con cái đua đòi hư hỏng, trong điều kiện kinh tế cho phép con cái lại càng dễ sa ngã hơn. Vì vậy, trong điều kiện xã hội hiện nay, vấn đề giáo dục con cái ngày càng phức tạp, xã hội càng phát triển, vấn đề giáo dục đạo đức truyền thống cho con cái trong gia đình càng gặp phải khó khăn hơn. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.