Vai trò của cộng đồng trong hoạt động trưng bày bảo tàng từ thực tiễn bảo tàng dân tộc học việt nam

Khám phá vai trò cộng đồng trong trưng bày bảo tàng, đặc biệt tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Tìm hiểu cách cộng đồng tham gia vào bảo tồn di sản văn hóa.

• Tác giả: Lý Thị Ngọc Dung
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Duy Thiệu
• Trường học: Trường Đại Học Văn Hóa Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý văn hoá
• Đề tài: Vai Trò Của Cộng Đồng Trong Hoạt Động Trưng Bày Bảo Tàng (Từ thực tiễn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, QUAN ĐIỂM VÀ CÁCH TIẾP CẬN CỦA LUẬN ÁN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Khái quát về Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
• 1.3. Tiểu kết Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY THƯỜNG XUYÊN
• 2.1. Xây dựng trưng bày từ thông tin cộng đồng chia sẻ
• 2.2. Cộng đồng trực tiếp tư vấn và chỉnh lý nội dung trưng bày
• 2.3. Cộng đồng cùng thực hiện trưng bày “Vườn kiến trúc”
• 2.4. Mô hình hoá vai trò của cộng đồng trong trưng bày thường xuyên tại bảo tàng
• 2.5. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY NHẤT THỜI
• 3.1. Quan điểm thực hiện trưng bày nhất thời tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
• 3.2. Quá trình phát triển các dự án trưng bày nhất thời
• 3.3. Cộng đồng giới thiệu di sản văn hoá phi vật thể tại bảo tàng
• 3.4. Bảo tàng hỗ trợ cộng đồng chủ động thực hiện các dự án trưng bày
• 3.5. Mô hình hoá vai trò của cộng đồng trong trưng bày nhất thời
• 3.6. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA CỘNG ĐỒNG TRONG HOẠT ĐỘNG TRƯNG BÀY BẢO TÀNG
• 4.1. Đánh giá vai trò của cộng đồng trong hoạt đông trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam
• 4.2. Một số kinh nghiệm Quốc tế. Nhìn nhận sự tham gia của cộng đồng tại một số Bảo tàng ở Việt Nam
• 4.3. Giải pháp đề xuất nhằm nâng cao vai trò của cộng đồng trong hoạt động trưng bày
• 4.4. Tiểu kết Chương 4
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Vai Trò Cộng Đồng Trong Trưng Bày Bảo Tàng

Bảo tồn và phát triển di sản dựa vào cộng đồng đang trở thành xu thế toàn cầu. Đây là giải pháp khai thác bền vững các giá trị di sản. Mời cộng đồng đến bảo tàng để trưng bày di sản văn hóa (vật thể và di sản văn hóa phi vật thể) thể hiện nguyện vọng của người dân. Việc này không chỉ bảo tồn những hiện vật có ý nghĩa đặc biệt, mà còn bảo vệ, giới thiệu các yếu tố bản sắc, vốn có thể bị bỏ qua hoặc giới thiệu chưa đầy đủ, thậm chí có nguy cơ biến mất. Bảo tàng học hiện đại trên thế giới đang chuyển đổi, lấy cộng đồng làm đối tác. Bảo tàng vì con người và do chính con người tạo ra. Tuy nhiên, sự tham gia phụ thuộc vào quan điểm của bảo tàng, đòi hỏi thời gian và nguồn lực. Các dự án hợp tác cần phát triển đồng thuận, đảm bảo quy định, khuyến khích sự tham gia và xây dựng năng lực tổ chức tại địa phương. Cuộc họp “Hội nghị bàn tròn Santiago tại Chile” năm 1972 đã khuyến nghị bảo tàng có trách nhiệm giải quyết các nhu cầu của cộng đồng. UNESCO công bố kết quả năm 1973, nhấn mạnh sự thay đổi mô hình từ bảo tàng tập trung vào giá trị truyền thống sang nơi mà nhu cầu của cộng đồng được đặt ở cốt lõi. Cán bộ bảo tàng trăn trở tìm giải pháp để bảo tàng phản ứng với thay đổi xã hội và thu hút công chúng vào vấn đề đương đại. Cộng đồng có giá trị quý báu đối với danh tiếng của bảo tàng, là nguồn cung cấp đề tài vô tận. Cộng đồng đóng vai trò là người nắm giữ lịch sử và ký ức. Bảo tàng cần tăng cường hợp tác với cộng đồng để bảo tồn và phát huy di sản văn hóa bền vững. Bảo tàng DTHVN xác định sứ mệnh “Bảo tàng vì cộng đồng”, dành sự lựa chọn hiện vật và giới thiệu câu chuyện đằng sau hiện vật cho chủ thể văn hoá.

1.1. Xu Hướng Toàn Cầu Về Bảo Tàng Và Cộng Đồng Địa Phương

Bảo tồn di sản văn hóa vật thể và phi vật thể dựa vào cộng đồng đang là xu thế quan trọng. Cộng đồng không chỉ là đối tượng phục vụ mà còn là đối tác trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Bảo tàng cần tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào quá trình trưng bày, giới thiệu di sản của mình. Điều này đòi hỏi sự thay đổi trong tư duy và cách tiếp cận của cán bộ bảo tàng, từ việc coi cộng đồng là đối tượng nghiên cứu sang đối tác sáng tạo. Hợp tác với cộng đồng địa phương giúp bảo tàng trung hoà được những hiểu biết khác nhau giữa các nền văn hoá, lịch sử hay bản sắc dân tộc và khuyến khích đối thoại giữa các dân tộc trên Thế giới. Bảo tàng cần có chính sách hỗ trợ và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng.

1.2. Sứ Mệnh Bảo Tàng Vì Cộng Đồng Của Bảo Tàng DTHVN

Từ khi có ý tưởng xây dựng, Bảo tàng DTHVN đã xác định sứ mệnh và xu hướng hoạt động là “Bảo tàng vì cộng đồng”. Bảo tàng dành sự lựa chọn hiện vật và giới thiệu các câu chuyện đằng sau hiện vật cho chủ thể văn hoá. Bảo tàng khuyến khích, tạo điều kiện cho chủ thể văn hóa trực tiếp thực hành và giới thiệu di sản văn hóa phi vật thể đến với công chúng. Đó là dành không gian cho cộng đồng tự mình nói về văn hóa của chính mình; mời chủ thể văn hóa đến bảo tàng và bằng những kinh nghiệm dân gian dựng nên ngôi nhà mang đặc trưng văn hóa của họ. Công chúng được thưởng thức chương trình nghệ thuật hay trải nghiệm các kỹ thuật thủ công truyền thống tại bảo tàng qua sự thể hiện và hướng dẫn của chính chủ thể văn hóa.

II. Thách Thức Hợp Tác Cộng Đồng Trong Trưng Bày Bảo Tàng

Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc hợp tác với cộng đồng trong trưng bày bảo tàng vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Thứ nhất, sự khác biệt về quan điểm và lợi ích giữa bảo tàng và cộng đồng có thể gây khó khăn trong quá trình hợp tác. Bảo tàng có thể tập trung vào tính khoa học, lịch sử, trong khi cộng đồng quan tâm đến giá trị văn hóa, tinh thần, hoặc lợi ích kinh tế. Thứ hai, việc đảm bảo tính xác thực và tính đại diện của thông tin do cộng đồng cung cấp là một thách thức. Thứ ba, nguồn lực hạn chế, cả về tài chính và nhân lực, cũng là một rào cản lớn. Việc xây dựng mối quan hệ tin cậy và bền vững với cộng đồng đòi hỏi thời gian và sự đầu tư. Ngoài ra, cần có cơ chế đánh giá hiệu quả của các dự án hợp tác, đảm bảo rằng chúng mang lại lợi ích thực sự cho cả bảo tàng và cộng đồng. Để vượt qua những thách thức này, cần có sự cam kết từ cả hai phía, bảo tàng và cộng đồng, cùng với sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lý nhà nước và các tổ chức xã hội.

2.1. Sự Khác Biệt Quan Điểm Và Lợi Ích Giữa Bảo Tàng Và Cộng Đồng

Bảo tàng thường tập trung vào tính khoa học, lịch sử của hiện vật, trong khi cộng đồng quan tâm đến giá trị văn hóa, tinh thần, hoặc lợi ích kinh tế. Ví dụ, bảo tàng có thể muốn trưng bày một hiện vật theo cách thể hiện lịch sử phát triển của nó, trong khi cộng đồng muốn nhấn mạnh ý nghĩa của nó trong đời sống hiện tại. Sự khác biệt này có thể dẫn đến mâu thuẫn trong quá trình trưng bày. Cần có sự đối thoại và thỏa hiệp giữa hai bên để tìm ra giải pháp dung hòa.

2.2. Đảm Bảo Tính Xác Thực Và Tính Đại Diện Của Thông Tin

Thông tin do cộng đồng cung cấp có thể mang tính chủ quan, phiến diện, hoặc không đầy đủ. Cần có quy trình kiểm tra, xác minh thông tin cẩn thận để đảm bảo tính chính xác và khách quan. Đồng thời, cần đảm bảo rằng thông tin đại diện cho quan điểm của đa số thành viên cộng đồng, không chỉ của một nhóm nhỏ. Cần có cơ chế thu thập ý kiến phản hồi từ nhiều nguồn khác nhau để có được cái nhìn toàn diện. Trong bối cảnh mà việc bảo tồn di sản đang được quan tâm, việc xác thực thông tin từ cộng đồng là rất quan trọng.

III. Phương Pháp Tăng Cường Sự Tham Gia Cộng Đồng Tại Bảo Tàng

Để tăng cường sự tham gia của cộng đồng trong trưng bày bảo tàng, cần áp dụng các phương pháp tiếp cận phù hợp. Một trong số đó là phương pháp trưng bày có sự tham gia, trong đó cộng đồng được tham gia vào tất cả các giai đoạn của quá trình trưng bày, từ lựa chọn hiện vật, xây dựng kịch bản, thiết kế trưng bày, đến đánh giá hiệu quả. Phương pháp này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa bảo tàng và cộng đồng, sự tôn trọng và lắng nghe ý kiến của nhau. Ngoài ra, cần tạo ra các kênh giao tiếp hiệu quả, sử dụng các công cụ truyền thông đa dạng để thu hút sự quan tâm và tham gia của cộng đồng. Việc tổ chức các hoạt động giáo dục, trải nghiệm, tương tác cũng giúp tăng cường sự gắn kết giữa bảo tàng và cộng đồng. Quan trọng nhất, cần xây dựng mối quan hệ tin cậy và bền vững với cộng đồng, dựa trên sự tôn trọng, hiểu biết và hợp tác.

3.1. Trưng Bày Có Sự Tham Gia Cộng Đồng Tham Gia Từ A Đến Z

Cộng đồng tham gia vào tất cả các giai đoạn của quá trình trưng bày, từ lựa chọn hiện vật, xây dựng kịch bản, thiết kế trưng bày, đến đánh giá hiệu quả. Điều này giúp đảm bảo rằng trưng bày phản ánh đúng giá trị văn hóa, tinh thần của cộng đồng. Đồng thời, cộng đồng có cơ hội học hỏi, phát triển kỹ năng, và nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của mình. Phương pháp này đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa bảo tàng và cộng đồng, sự tôn trọng và lắng nghe ý kiến của nhau. Việc này góp phần bảo tồn di sản một cách hiệu quả.

3.2. Kênh Giao Tiếp Hiệu Quả Truyền Thông Đa Dạng Tương Tác Cao

Sử dụng các công cụ truyền thông đa dạng, như website, mạng xã hội, báo chí, truyền hình, để thu hút sự quan tâm và tham gia của cộng đồng. Tạo ra các nội dung hấp dẫn, dễ hiểu, phù hợp với nhiều đối tượng khác nhau. Tổ chức các hoạt động tương tác trực tuyến và ngoại tuyến, như trò chơi, cuộc thi, thảo luận, để khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Quan trọng nhất, cần lắng nghe ý kiến phản hồi từ cộng đồng và có những điều chỉnh phù hợp.

IV. Nghiên Cứu Mô Hình Hóa Vai Trò Cộng Đồng Tại Bảo Tàng DTHVN

Nghiên cứu tại Bảo tàng DTHVN cho thấy vai trò của cộng đồng được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau. Cộng đồng tham gia cung cấp thông tin, hiện vật cho bảo tàng. Cộng đồng tham gia vào quá trình xây dựng kịch bản trưng bày, góp ý kiến về nội dung và hình thức. Cộng đồng trực tiếp tham gia vào việc thi công trưng bày, trình diễn các hoạt động văn hóa, thủ công truyền thống. Đặc biệt, Bảo tàng DTHVN đã triển khai thành công nhiều dự án trưng bày có sự tham gia của cộng đồng, như dự án “Vườn kiến trúc”, dự án “Chợ nổi”, dự án “Làng nghề”. Các dự án này đã mang lại những kết quả tích cực, thu hút đông đảo khách tham quan, nâng cao nhận thức về di sản văn hóa, và tăng cường sự gắn kết giữa bảo tàng và cộng đồng. Kết quả nghiên cứu cho thấy rằng, khi cộng đồng địa phương được trao quyền, họ có thể đóng góp tích cực vào việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

4.1. Cộng Đồng Cung Cấp Thông Tin Và Hiện Vật Quý Giá Cho Bảo Tàng

Cộng đồng là nguồn cung cấp thông tin, hiện vật phong phú và đa dạng. Thông tin do cộng đồng cung cấp có thể là những câu chuyện lịch sử, phong tục tập quán, hoặc kiến thức bản địa. Hiện vật do cộng đồng cung cấp có thể là những đồ vật gia dụng, trang phục, công cụ lao động, hoặc tác phẩm nghệ thuật. Bảo tàng cần có quy trình thu thập, xử lý, và bảo quản thông tin, hiện vật một cách khoa học và cẩn thận. Đồng thời, cần ghi nhận và tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của cộng đồng.

4.2. Các Dự Án Tiêu Biểu Vườn Kiến Trúc Chợ Nổi Làng Nghề

Dự án “Vườn kiến trúc” tái hiện không gian sống của các dân tộc thiểu số Việt Nam. Dự án “Chợ nổi” giới thiệu nét văn hóa đặc sắc của vùng sông nước Đồng bằng sông Cửu Long. Dự án “Làng nghề” trưng bày các sản phẩm thủ công truyền thống của các làng nghề trên cả nước. Các dự án này đều có sự tham gia tích cực của cộng đồng trong quá trình xây dựng và trình diễn. Nhờ đó, trưng bày trở nên sống động, chân thực, và hấp dẫn hơn.

V. Kinh Nghiệm Bài Học Từ Quốc Tế Về Sự Tham Gia Cộng Đồng

Nhiều bảo tàng trên thế giới đã thành công trong việc thu hút sự tham gia của cộng đồng. Bảo tàng Quốc gia Úc (National Museum of Australia) đã triển khai chương trình “Sharing Stories”, trong đó cộng đồng được chia sẻ câu chuyện của mình thông qua trưng bày. Bảo tàng Brooklyn (Brooklyn Museum) đã tổ chức các buổi đối thoại giữa nghệ sĩ và cộng đồng để thảo luận về ý nghĩa của các tác phẩm nghệ thuật. Bảo tàng Victoria và Albert (Victoria and Albert Museum) đã hợp tác với các nhà thiết kế địa phương để tạo ra các sản phẩm lưu niệm độc đáo. Những kinh nghiệm này cho thấy rằng, sự tham gia của cộng đồng không chỉ làm phong phú thêm nội dung trưng bày, mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa bảo tàng và cộng đồng. Học hỏi kinh nghiệm quốc tế, bảo tàng Việt Nam có thể áp dụng các mô hình phù hợp, điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện thực tế.

5.1. Chương Trình Sharing Stories Của Bảo Tàng Quốc Gia Úc

Chương trình “Sharing Stories” tạo cơ hội cho cộng đồng chia sẻ câu chuyện của mình thông qua trưng bày. Bảo tàng cung cấp không gian, nguồn lực, và hỗ trợ kỹ thuật cho cộng đồng. Cộng đồng tự lựa chọn nội dung, hình thức, và cách thức trình bày câu chuyện của mình. Nhờ đó, trưng bày trở nên đa dạng, phong phú, và phản ánh chân thực cuộc sống của cộng đồng. Kinh nghiệm này cho thấy rằng sự tham gia của cộng đồng là yếu tố then chốt cho thành công của bảo tàng.

5.2. Đối Thoại Nghệ Thuật Giữa Nghệ Sĩ Và Cộng Đồng Tại Bảo Tàng Brooklyn

Bảo tàng Brooklyn tổ chức các buổi đối thoại giữa nghệ sĩ và cộng đồng để thảo luận về ý nghĩa của các tác phẩm nghệ thuật. Điều này giúp cộng đồng hiểu rõ hơn về nghệ thuật, đồng thời giúp nghệ sĩ hiểu rõ hơn về quan điểm và cảm nhận của công chúng. Quá trình đối thoại tạo ra sự tương tác, trao đổi, và học hỏi lẫn nhau giữa nghệ sĩ và cộng đồng. Kinh nghiệm này cho thấy rằng giáo dục bảo tàng có vai trò quan trọng trong việc kết nối bảo tàng và cộng đồng.

VI. Kết Luận Phát Triển Bền Vững Bảo Tàng Với Sự Tham Gia Cộng Đồng

Vai trò của cộng đồng trong trưng bày bảo tàng ngày càng được khẳng định. Sự tham gia của cộng đồng không chỉ làm phong phú thêm nội dung trưng bày, mà còn tạo ra sự kết nối sâu sắc giữa bảo tàng và cộng đồng. Để phát triển bền vững, bảo tàng cần xây dựng mối quan hệ tin cậy và bền vững với cộng đồng, dựa trên sự tôn trọng, hiểu biết và hợp tác. Cần có chính sách hỗ trợ và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng, tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào tất cả các giai đoạn của quá trình trưng bày. Đồng thời, cần có cơ chế đánh giá hiệu quả của các dự án hợp tác, đảm bảo rằng chúng mang lại lợi ích thực sự cho cả bảo tàng và cộng đồng. Trong tương lai, bảo tàng mở sẽ là xu hướng phát triển quan trọng, trong đó bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ, trưng bày hiện vật, mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục, và cộng đồng.

6.1. Tương Lai Bảo Tàng Mở Trung Tâm Văn Hóa Giáo Dục Cộng Đồng

Bảo tàng không chỉ là nơi lưu giữ, trưng bày hiện vật, mà còn là trung tâm văn hóa, giáo dục, và cộng đồng. Bảo tàng mở cửa đón chào tất cả mọi người, không phân biệt tuổi tác, giới tính, trình độ học vấn, hay địa vị xã hội. Bảo tàng tổ chức các hoạt động đa dạng, phong phú, phù hợp với nhiều đối tượng khác nhau. Bảo tàng tạo ra không gian thân thiện, cởi mở, để mọi người có thể giao lưu, học hỏi, và chia sẻ kinh nghiệm.

6.2. Cam Kết Bền Vững Hợp Tác Tôn Trọng Hiểu Biết Cộng Đồng

Bảo tàng cần xây dựng mối quan hệ tin cậy và bền vững với cộng đồng, dựa trên sự tôn trọng, hiểu biết và hợp tác. Bảo tàng cần lắng nghe ý kiến của cộng đồng, tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ của cộng đồng, và chia sẻ lợi ích với cộng đồng. Bảo tàng cần có trách nhiệm xã hội, góp phần vào việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, và nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng. Việc phát triển bền vững bảo tàng cần sự chung tay của cả cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự chuyển dịch mô hình từ bảo tàng học truyền thống (Traditional Museology) lấy hiện vật làm trung tâm sang bảo tàng học mới (New Museology) đặt con người và cộng đồng vào vị trí cốt lõi đánh dấu bước phát triển mang tính bước ngoặt của quản lý văn hóa đương đại. Trong bối cảnh phần lớn các bảo tàng tại các quốc gia đang phát triển vẫn duy trì phương thức quản lý hành chính đóng kín và độc thoại chuyên gia, luận án tiến sĩ "Vai trò của cộng đồng trong hoạt động trưng bày bảo tàng (Từ thực tiễn Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam)" của nghiên cứu sinh Lý Thị Ngọc Dung (chuyên ngành Quản lý văn hóa, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, 2023, do PGS. Nguyễn Duy Thiệu hướng dẫn khoa học) là công trình nghiên cứu tiên phong, định hình khung lý luận và mô hình thực hành tham gia của cộng đồng trong hoạt động bảo tàng tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa lý thuyết di sản quốc tế (như Tuyên bố Hội nghị bàn tròn Santiago de Chile 1972, Công ước UNESCO 2003 về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể, Định nghĩa Bảo tàng ICOM 2007/2022) và thực tiễn thực hành tại Việt Nam. Dù giới nghiên cứu thừa nhận tầm quan trọng của cộng đồng, hệ thống thiết chế bảo tàng vẫn thiếu vắng một khung phân tích khoa học để phân định rõ ràng các cấp độ tham gia, cơ chế chia sẻ quyền lực và các rào cản tổ chức trong việc đưa tiếng nói của chủ thể văn hóa vào không gian trưng bày.

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 2 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Vai trò của cộng đồng được định vị như thế nào trong sự chuyển dịch lý thuyết từ bảo tàng học truyền thống sang bảo tàng học mới?
• RQ2: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (DTHVN) đã áp dụng những quan điểm và phương thức nào để trao quyền cho cộng đồng trong hoạt động trưng bày?
• RQ3: Các cấp độ tham gia của cộng đồng diễn ra như thế nào qua các hình thức trưng bày thường xuyên, trưng bày nhất thời và trình diễn di sản văn hóa phi vật thể?
• RQ4: Mức độ hiệu quả và các giải pháp quản lý nào cần thiết để tối ưu hóa sự tham gia của cộng đồng trong hệ thống bảo tàng Việt Nam?
• H1: Hợp tác với cộng đồng chủ thể trong hoạt động trưng bày và giới thiệu di sản văn hóa là yếu tố quyết định sự đổi mới và phát triển bền vững của thiết chế bảo tàng hiện đại.
• H2: Sự tham gia của cộng đồng ở các cấp độ đồng giám tuyển và tự quyết không chỉ bảo tồn tính chân xác của di sản mà còn thúc đẩy quá trình trao quyền kinh tế - xã hội cho chính cộng đồng nguồn.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Bảo tàng học mới (New Museology), Thang đo mức độ tham gia (Ladder of Participation) của David Wilcox (1994), và Lý thuyết trao quyền (Empowerment Theory) của Julian Rappaport (1981, 1985) cùng Jackson & Labonte (1989). Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình 27 năm (1995–2022) tại Bảo tàng DTHVN – nơi quản lý đội ngũ 87 cán bộ (gồm 3 PGS.TS, 11 Tiến sĩ, 28 Thạc sĩ, 45 Cử nhân), đại diện văn hóa của 54 thành phần dân tộc, với quy mô khảo sát mở rộng tới các nhóm cộng đồng tại thực địa (Chăm, Khmer, Mông, Thái, Bahnar, Êđê...) và công chúng tham quan trong nước và quốc tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa ba dòng nghiên cứu học thuật chính:

Dòng thứ nhất tập trung vào lý luận trưng bày và quản lý bảo tàng. Các học giả quốc tế như Kaulen M.E. (Nga, 2012) phân tích trưng bày như một "ngữ pháp không gian" kết nối hiện vật và tư tưởng; Barry Lord & Maria Piacente (2002, 2014) trong công trình The Manual of Museum Exhibitions khẳng định sự dịch chuyển quyền lực từ giám tuyển sang công chúng; Vương Hoằng Quân (2001) với quan điểm bảo tàng học Trung Quốc nhấn mạnh nguyên lý "lấy con người làm gốc". Tại Việt Nam, từ công trình khởi đầu của Đào Duy Kỳ (1967) về bảo tàng học Mác-Lênin đến các nghiên cứu hiện đại của Nguyễn Hải Ninh (2010, 2015), Nguyễn Hoàng Hưng (2017), các tác giả đã bắt đầu nhìn nhận sự cần thiết của đổi mới phương pháp diễn giải và đánh giá trưng bày.

Dòng thứ hai khảo sát mối quan hệ biện chứng giữa bảo tàng và cộng đồng. Teresa Cristina Scheiner (1995), Christina Kreps (2003), và Stephen Weil (1999, 2002) lập luận rằng giá trị của bảo tàng không nằm ở việc sở hữu bao nhiêu hiện vật quý hiếm mà ở khả năng đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội. Laura Peers & Alison K. Brown (2003) với khái niệm Bảo tàng và cộng đồng nguồn (Museums and Source Communities) và Piotr Bienkowski (2010) đặt nền tảng cho việc nhìn nhận cộng đồng như đối tác bình đẳng (equal partners) thay vì đối tượng nghiên cứu thuần túy.

Dòng thứ ba phản ánh thực tiễn đổi mới tại Việt Nam, ghi nhận vai trò hạt nhân của Bảo tàng DTHVN qua các công trình của PGS.TS Nguyễn Văn Huy (2004, 2008), PGS.TS Nguyễn Duy Thiệu & Vũ Thị Phương Nga (2015), TS. Vũ Thị Hà (2015), PGS.TS Phạm Văn Dương (2016), và Lê Tùng Lâm (2015). Các tác giả làm rõ bước chuyển từ việc tìm kiếm "cái điển hình, bản chất" sang tôn vinh "văn hóa đời thường" thông qua tiếng nói của chủ thể.

Tranh luận học thuật cốt lõi diễn ra giữa hai trường phái:

1. Trường phái Giám tuyển Hàn lâm Truyền thống (Authoritarian Curatorship): Coi cán bộ bảo tàng là chuyên gia nắm giữ chân lý khoa học, bảo đảm tính quy chuẩn và toàn vẹn của hồ sơ hiện vật.
2. Trường phái Dân chủ hóa và Đồng giám tuyển (Participatory/Co-curation Museology): Khẳng định tri thức bản địa của cộng đồng có giá trị bình đẳng với tri thức bác học, và bảo tàng phải chấp nhận tính đa thanh (polyphony) cùng những diễn giải đa chiều.

Luận án định vị mình tại giao điểm của lý thuyết quản lý văn hóa và bảo tàng học thực hành, vượt lên trên các bài viết kinh nghiệm đơn lẻ bằng cách xây dựng một mô hình hóa toàn diện. Khi đối sánh với các công trình quốc tế như nghiên cứu của Golding & Modest (2013) tại Anh/Mỹ về đàm phán quyền lực với cộng đồng thiểu số, hay luận văn của Aaron Seagraves (2009) tại Đại học Oregon về cấu trúc tham gia của cộng đồng, luận án của NCS. Lý Thị Ngọc Dung đã làm sáng tỏ bối cảnh đặc thù của một quốc gia đa dân tộc đang chuyển đổi kinh tế - xã hội, nơi bảo tàng công lập đóng vai trò cầu nối dung hòa giữa chính sách văn hóa quốc gia và quyền tự biểu đạt của các nhóm tộc người.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá về mặt lý luận khi vận dụng và mở rộng thuyết Bảo tàng học mới trong bối cảnh các nước đang phát triển. Công trình chứng minh rằng nguyên lý "lấy con người làm gốc" không dừng lại ở việc phục vụ khách tham quan mà phải bắt đầu từ việc thừa nhận quyền năng văn hóa của cộng đồng nguồn (source communities).

Năm mệnh đề lý thuyết (Theoretical Propositions) được luận án đúc kết:

• P1: Tính chân xác (authenticity) của hiện vật bảo tàng chỉ đạt mức tối ưu khi nó gắn liền với ngữ cảnh sống và câu chuyện do chính chủ thể sáng tạo hoặc sở hữu hiện vật diễn giải.
• P2: Việc thực hành và truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể không chỉ diễn ra tại địa bàn cư trú (in-situ) mà hoàn toàn có thể được tái kiến tạo hiệu quả trong không gian bảo tàng (ex-situ) thông qua hình thức "bảo tàng sống".
• P3: Sự tham gia của cộng đồng tỷ lệ thuận với mức độ dịch chuyển quyền lực của cán bộ bảo tàng từ vai trò "người giám hộ độc quyền" (gatekeeper) sang "người điều phối và hỗ trợ" (facilitator).
• P4: Không tồn tại một mô hình tham gia phổ quát duy nhất; các cấp độ tham gia phải được linh hoạt áp dụng tương thích với từng loại hình trưng bày (thường xuyên, nhất thời, trình diễn).
• P5: Quá trình trao quyền cho cộng đồng trong bảo tàng tạo ra tác động kép: nâng cao năng lực tự quản di sản của cộng đồng tại địa phương và nâng cao trách nhiệm xã hội của thiết chế bảo tàng.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án là sự tích hợp đa chiều giữa 3 lý thuyết nền tảng:

1. Lý thuyết Bảo tàng học mới: Cung cấp nhãn quan phê phán đối với cách tiếp cận tĩnh, hướng trọng tâm vào chức năng xã hội và mối quan hệ giữa bảo tàng với công chúng.
2. Thang đo mức độ tham gia của David Wilcox (1994): Chia thành 5 nấc thang rõ rệt:
   • (1) Thông tin (Information): Cộng đồng đóng góp tư liệu, câu chuyện, hiện vật.
   • (2) Tư vấn (Consultation): Bảo tàng tham vấn ý kiến cộng đồng nhưng giữ quyền quyết định cuối cùng.
   • (3) Cùng thực hiện (Deciding together / Acting together): Cộng đồng tham gia trực tiếp vào thi công, dựng không gian (như kiến trúc dân gian).
   • (4) Quyết định cùng nhau (Co-decision): Bình đẳng trong việc lựa chọn chủ đề, thông điệp và hình thức diễn giải.
   • (5) Hỗ trợ cộng đồng tự chủ (Supporting independent community interests): Cộng đồng nắm toàn quyền dự án, bảo tàng chỉ giữ vai trò tài trợ kỹ thuật/kinh phí.
3. Khung chuỗi trao quyền 5 giai đoạn của Jackson & Labonte (1989): Đi từ hành động cá nhân $\rightarrow$ nhóm tương hỗ $\rightarrow$ tổ chức cộng đồng $\rightarrow$ tổ chức hợp tác $\rightarrow$ hành động chính trị - xã hội.

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng tối ưu cho các bảo tàng nhân học, dân tộc học, lịch sử xã hội và các bảo tàng địa phương có sưu tập liên quan mật thiết đến các cộng đồng cư dân bản địa hoặc các nhóm văn hóa đương đại.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ lập trường triết học nhận thức luận Diễn giải (Interpretivism) kết hợp Hiện thực phản tư (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp lồng ghép (embedded mixed-methods design), trong đó nghiên cứu trường hợp điển hình (case study) tại Bảo tàng DTHVN được mổ xẻ thông qua các tiểu dự án đại diện cho các không gian và hình thức trưng bày khác nhau:

• Trưng bày thường xuyên: Tòa nhà Trống Đồng (văn hóa 54 dân tộc) và Không gian ngoài trời (Vườn kiến trúc dân gian).
• Trưng bày nhất thời và dự án thử nghiệm: Các trưng bày chuyên đề đương đại, dự án Kể chuyện qua ảnh (Photovoice) và Phim cộng đồng.
• Trình diễn di sản sống: Các chương trình văn nghệ dân gian, trình diễn nghề thủ công truyền thống tại khuôn viên bảo tàng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu áp dụng kỹ thuật chọn mẫu có chủ đích (purposive sampling) kết hợp chọn mẫu đa dạng tối đa (maximum variation sampling) nhằm thu thập ý kiến từ ba nhóm chủ thể chính:

1. Nhóm cán bộ quản lý và nhà nghiên cứu bảo tàng/dân tộc học đầu ngành.
2. Nhóm cán bộ nghiệp vụ trực tiếp thực hiện sưu tầm, thiết kế, giáo dục truyền thông.
3. Nhóm cộng đồng chủ thể văn hóa (nghệ nhân, thợ dựng nhà dân gian, người dân tham gia dự án tự biểu đạt).

Công cụ thu thập dữ liệu bao gồm:

• Phương pháp điền dã dân tộc học: Quan sát tham dự (participant observation), ghi âm, ghi hình, ghi chép nhật ký thực địa quá trình cộng đồng dựng nhà (nhà Chăm, nhà Rông Ba Na, nhà Mồ Gia Rai...) và thực hiện photovoice.
• Phỏng vấn sâu (In-depth interviews): Tiến hành trên các chuyên gia chủ chốt (như PGS.TS Nguyễn Văn Huy, các giám tuyển quốc tế) và các đại diện cộng đồng nguồn.
• Khảo sát bảng hỏi: Điều tra cắt ngang cảm nhận của khách tham quan và mức độ hài lòng của cộng đồng tham gia các sự kiện trình diễn.
• Kiểm định độ tin cậy và tính giá trị: Sử dụng phương pháp kiểm chứng chéo 4 chiều (Triangulation): kiểm định đa nguồn dữ liệu (data), đa phương pháp (method), đa lý thuyết (theory) và đối sánh giữa góc nhìn người trong cuộc (emic) với góc nhìn học thuật (etic).

Data và phân tích

Dữ liệu sơ cấp được tổng hợp từ hàng trăm giờ quan sát điền dã và các cuộc phỏng vấn cấu trúc/bán cấu trúc. Dữ liệu thứ cấp khai thác triệt để từ kho tư liệu lưu trữ khoa học của Bảo tàng DTHVN từ năm 1995 đến 2022, bao gồm hồ sơ hiện vật, biên bản sưu tầm, đề cương trưng bày, bản ghi chép phỏng vấn nghệ nhân, báo cáo đánh giá dự án hợp tác quốc tế (với Viện Smithsonian Hoa Kỳ, Quỹ Ford, Hiệp hội Bảo tàng Pháp...).

Kỹ thuật phân tích dữ liệu bao gồm:

• Phân tích chủ đề (Thematic Analysis) đối với dữ liệu phỏng vấn định tính nhằm bóc tách các rào cản tâm lý, quyền lực và cơ chế hợp tác.
• Thống kê mô tả (Descriptive Statistics) đối với dữ liệu phiếu điều tra công chúng.
• Phân tích ma trận SWOT (Điểm mạnh, Điểm yếu, Cơ hội, Thách thức) để đánh giá năng lực thể chế của bảo tàng trong việc duy trì hoạt động dựa vào cộng đồng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án mang lại 5 phát hiện cốt lõi có giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc:

Thứ nhất: Bản đồ hóa thành công sự phân tầng các cấp độ tham gia của cộng đồng. Luận án chứng minh rằng trong cùng một bảo tàng, các không gian khác nhau đòi hỏi các mức độ trao quyền khác nhau:

• Trưng bày Tòa Trống Đồng: Dừng ở cấp độ (1) Thông tin và (2) Tư vấn, do áp lực hoàn thành tiến độ giai đoạn 1995–1997 phục vụ mục tiêu quốc gia.
• Trưng bày Vườn Kiến trúc Dân gian: Đạt cấp độ (3) Cùng thực hiện. Các ngôi nhà cổ truyền (nhà Chăm, nhà Rông, nhà Dài...) không phải do thợ xây dựng phổ thông phục dựng theo bản vẽ kiến trúc mà do chính các nhóm nghệ nhân bản địa mang nguyên vật liệu từ quê hương ra Hà Nội, thực hiện các nghi lễ tâm linh cúng bái và thi công theo tri thức bản địa tích lũy qua nhiều thế hệ.
• Trưng bày nhất thời & Trình diễn di sản: Đạt cấp độ (4) Cùng quyết định. Cộng đồng cùng giám tuyển xác định câu chuyện và trực tiếp trình diễn kỹ thuật truyền thống.
• Dự án Photovoice và Phim cộng đồng: Đạt cấp độ cao nhất (5) Hỗ trợ cộng đồng tự chủ. Người dân tự bấm máy, tự chọn ảnh, tự viết lời chú thích kể về cuộc sống mưu sinh, môi trường, hay vấn đề giới mà không bị áp đặt bởi lăng kính hàn lâm của cán bộ bảo tàng.

Thứ hai: Nhận diện sự dịch chuyển căn bản về vai trò của cán bộ bảo tàng. Từ vị thế "người truyền giáo văn hóa" sang "người xúc tác đối thoại" (dialogue facilitator). Cán bộ bảo tàng học cách chấp nhận sự đa dạng của tri thức bản địa, tôn trọng những cách giải thích khác nhau về cùng một hiện vật thay vì tìm kiếm một đáp án duy nhất đúng.

Thứ ba: Tái định nghĩa tính chân xác thông qua di sản sống. Luận án chứng minh tính chân xác không nằm ở trạng thái bất biến của vật thể mà nằm ở chức năng văn hóa đang được vận hành. Điển hình như trường hợp chiếc Ghe Ngo của người Khmer hay các nghi lễ dựng cột cúng tại bảo tàng, khi được chuyển từ không gian thiêng ở làng buôn sang bảo tàng, chức năng thế tục và tính thiêng được tái thương lượng thông qua sự hiện diện của chính các chủ thể văn hóa.

Thứ tư: Bằng chứng về sự nâng cao năng lực và trao quyền văn hóa. Việc được mời đến bảo tàng đại diện cho cộng đồng mình đã khơi dậy lòng tự hào tộc người sâu sắc, biến những người nông dân, nghệ nhân từ tâm thế "đối tượng được nghiên cứu" thành "chủ thể truyền dạy di sản", tạo động lực để họ duy trì nghề thủ công và phong tục truyền thống tại quê hương.

Thứ năm: Nhận diện các điểm nghẽn thể chế. Cơ chế tài chính công lập xơ cứng, định mức chi trả thù lao cho nghệ nhân theo quy định hành chính thấp, thủ tục thanh quyết toán phức tạp, và sự thiếu hụt vị trí việc làm chuyên trách về "phát triển cộng đồng" trong cơ cấu tổ chức bảo tàng là những lực cản lớn nhất đối với việc nhân rộng mô hình.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Công trình cung cấp một khung phân tích chuẩn mực cho ngành Quản lý văn hóa tại Việt Nam, kết nối khoảng cách giữa lý thuyết bảo tàng học quốc tế và thực tiễn phương Đông.
• Về phương pháp luận: Đóng góp quy trình chuẩn 5 bước tổ chức trưng bày có sự tham gia của cộng đồng: (1) Tiếp cận và xây dựng lòng tin $\rightarrow$ (2) Đồng xác định chủ đề và câu chuyện $\rightarrow$ (3) Thu thập hiện vật và tư liệu dựa vào cộng đồng $\rightarrow$ (4) Thiết kế không gian và biên soạn nhãn chú thích đa thanh $\rightarrow$ (5) Đồng đánh giá sau trưng bày.
• Về mặt thực tiễn quản lý: Cung cấp cẩm nang thực hành cho các bảo tàng tỉnh, bảo tàng chuyên ngành chuyển đổi từ mô hình trưng bày tĩnh sang mô hình tương tác sống động, giúp tăng lưu lượng khách tham quan và đa dạng hóa nguồn thu dịch vụ.
• Về chính sách: Đề xuất Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) sửa đổi các quy chế kiểm kê, sưu tầm di sản, đưa tiêu chí "Mức độ tham gia của cộng đồng" thành một chỉ số đánh giá chất lượng hoạt động hàng năm của hệ thống bảo tàng quốc gia và địa phương.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra 4 giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn đơn trường hợp (Single Case Study): Việc tập trung chủ yếu vào Bảo tàng DTHVN – một bảo tàng quốc gia trực thuộc Viện Hàn lâm KHXHVN có nguồn lực tài trợ quốc tế và đội ngũ chuyên gia nhân học vượt trội – có thể tạo ra rào cản nhất định khi khái quát hóa (generalizability) sang các bảo tàng tuyến tỉnh vốn hạn chế về kinh phí và nhân lực chuyên môn.
2. Thiếu vắng đo lường tác động kinh tế dài hạn (Longitudinal Economic Metrics): Chưa lượng hóa cụ thể mức tăng thu nhập và sinh kế của nghệ nhân sau khi tham gia các dự án bảo tàng khi họ trở về địa phương.
3. Độ bao phủ của dữ liệu định lượng: Dữ liệu khảo sát khách tham quan và cộng đồng chủ yếu tập trung vào các đợt sự kiện lớn, chưa phản ánh đầy đủ biến động cảm nhận trong các giai đoạn biến cố xã hội (như giai đoạn đóng cửa do đại dịch COVID-19).
4. Thách thức số hóa: Luận án chưa đi sâu vào phân tích các hình thức tham gia của cộng đồng trên không gian ảo (Virtual Museum / Digital Co-curation).

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Directions):

• Phát triển mô hình bảo tàng số có sự tham gia của cộng đồng (Digital Participatory Museology) thông qua mạng xã hội, 3D scanning và công nghệ thực tế ảo (VR/AR).
• Nghiên cứu so sánh đa trường hợp (Comparative Multi-case Study) giữa các bảo tàng chuyên ngành khác nhau (Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật).
• Đo lường định lượng giá trị hoàn vốn xã hội (Social Return on Investment - SROI) của các dự án trưng bày có cộng đồng tham gia.
• Nghiên cứu cơ chế chia sẻ bản quyền di sản số và phân phối lợi ích kinh tế giữa bảo tàng và cộng đồng nguồn.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động lan tỏa trên nhiều bình diện:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Quản lý văn hóa, Bảo tàng học, Di sản học và Nhân học văn hóa tại Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, Học viện Khoa học Xã hội, Đại học Quốc gia Hà Nội.
• Chuyển đổi ngành bảo tàng: Cung cấp luận cứ vững chắc để các bảo tàng tại Việt Nam (như Bảo tàng Đắk Lắk, Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ) mạnh dạn đổi mới trưng bày, mời các nghệ nhân bản địa trực tiếp tham gia diễn giải di sản.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp bằng chứng thực tiễn phục vụ quá trình hoàn thiện thể chế quản lý di sản, trực tiếp đóng góp vào các dự thảo văn bản quy phạm pháp luật của Cục Di sản văn hóa về phân cấp quản lý và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.
• Lợi ích xã hội: Góp phần bảo tồn bền vững vốn di sản của 54 thành phần dân tộc Việt Nam, xóa bỏ định kiến tộc người, tạo không gian bình đẳng cho các nhóm yếu thế được cất lên tiếng nói của chính mình.
• Hội nhập quốc tế: Khẳng định sự đồng nhịp của bảo tàng học Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế của UNESCO và ICOM, nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam trên diễn đàn bảo tàng thế giới.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án mang lại giá trị trực tiếp cho 4 nhóm đối tượng then chốt:

Nhóm đối tượng	Lợi ích cụ thể và Đóng góp thực tiễn
Nghiên cứu sinh & Giới học thuật	Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và hệ thống phương pháp nghiên cứu điền dã kết hợp định tính - định lượng chuẩn mực; giải quyết khoảng trống học thuật về đồng giám tuyển trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển.
Lãnh đạo & Cán bộ Bảo tàng	Sở hữu bộ công cụ và quy trình 5 bước thực hành trưng bày có sự tham gia của cộng đồng; cẩm nang giải quyết xung đột quyền lực giữa chuyên gia và nghệ nhân; nâng cao chỉ số thu hút công chúng.
Cơ quan Quản lý & Hoạch định Chính sách	Cơ sở dữ liệu thực chứng phục vụ việc sửa đổi Luật Di sản Văn hóa, xây dựng quy chế tài chính đặc thù cho nghệ nhân và định hình tiêu chuẩn xếp hạng bảo tàng theo hướng lấy công chúng làm trung tâm.
Cộng đồng Chủ thể Di sản & Nghệ nhân	Được trao quyền tự quyết, nâng cao vị thế xã hội, bảo tồn tri thức dân gian bản địa và tạo lập cơ hội sinh kế bền vững thông qua các chuỗi giá trị du lịch di sản.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc luận án đã bản địa hóa và hoàn thiện Lý thuyết Bảo tàng học mới (New Museology) thông qua việc tích hợp cấu trúc thang bậc tham gia của David Wilcox với chuỗi tiến trình trao quyền của Jackson & Labonte. Luận án bác bỏ quan niệm coi bảo tàng là "ngôi đền lưu giữ dĩ vãng", chứng minh bảo tàng là "diễn đàn xã hội" nơi di sản phi vật thể được thực hành sống động (ex-situ living heritage). Công trình đã mở rộng lý thuyết về Tính chân xác (Authenticity) trong bảo tàng học: tính chân xác không chỉ thuộc về vật chất của hiện vật mà thuộc về ngữ cảnh sống và quyền năng diễn giải của chủ thể văn hóa.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu quốc tế trước đây?

So với các nghiên cứu kinh điển như của Golding & Modest (2013) hay Aaron Seagraves (2009) vốn chủ yếu tập trung vào phân tích diễn ngôn chính trị hoặc báo cáo dự án đơn lẻ, luận án của NCS. Lý Thị Ngọc Dung thiết kế một khung phân tích đa tầng kết hợp phân tích thứ cấp 27 năm hồ sơ khoa học với điền dã dân tộc học thực chứng trên nhiều nhóm tộc người thiểu số. Sự kết hợp giữa góc nhìn của người quản lý bảo tàng (insider) và nhà nghiên cứu độc lập (critical observer) cho phép mổ xẻ chính xác những điểm nghẽn thể chế bên trong bộ máy hành chính công – điều mà các nhà nghiên cứu bên ngoài khó tiếp cận được.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (counter-intuitive result) từ dữ liệu thực chứng là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là: Mức độ tham gia cao nhất của cộng đồng (cấp độ tự quyết và tự chủ) không làm suy giảm tính chuẩn xác khoa học của bảo tàng, mà ngược lại, giải quyết triệt để sự áp đặt chủ quan và sai lệch thông tin do cán bộ nghiên cứu gây ra. Dữ liệu từ các dự án Photovoice và Vườn Kiến trúc chứng minh rằng khi người dân tự chụp ảnh, tự thuyết minh và tự làm lễ dựng nhà, những tầng nghĩa sâu kín nhất về tâm linh, kiêng kỵ và tri thức môi trường – vốn thường bị bỏ qua trong các đề cương nghiên cứu hàn lâm – lại được bộc lộ chân thực và cuốn hút nhất đối với khách tham quan.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) không?

Có. Luận án đúc kết quy trình 5 giai đoạn có khả năng chuyển giao cho toàn bộ hệ thống bảo tàng tại Việt Nam:

1. Giai đoạn 1: Tiếp cận địa bàn, khảo sát nhu cầu và thiết lập quan hệ đối tác tin cậy với cộng đồng nguồn.
2. Giai đoạn 2: Đồng xây dựng ý tưởng, xác định cốt truyện trưng bày thông qua các cuộc phỏng vấn nhóm và thảo luận mở.
3. Giai đoạn 3: Thu thập hiện vật đương đại gắn với câu chuyện cá nhân và triển khai các kỹ thuật tự biểu đạt (Photovoice, video cộng đồng).
4. Giai đoạn 4: Dàn dựng không gian trưng bày với sự tham gia trực tiếp của nghệ nhân; thiết kế hệ thống chú thích đa thanh (ghi rõ tên, lời kể nguyên văn của chủ thể).
5. Giai đoạn 5: Tổ chức các hoạt động trình diễn di sản sống, kết nối đối thoại giữa nghệ nhân và khách tham quan, đánh giá tác động sau trưng bày.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-Year Research Agenda) được định hình ra sao?

Luận án mở ra lộ trình nghiên cứu 10 năm tập trung vào ba hướng đột phá:

• Xây dựng mô hình Bảo tàng số có sự tham gia (Digital Participatory Museum): Ứng dụng Web 3.0 và AI để cộng đồng tự tải lên và quản lý kho di sản số của mình.
• Nghiên cứu Phi thực dân hóa tri thức bảo tàng (Decolonizing Museum Knowledge) trong quản lý di sản tại các quốc gia Đông Nam Á.
• Thể chế hóa Chính sách chia sẻ lợi ích kinh tế (Benefit-sharing Mechanisms) từ du lịch di sản giữa nhà nước, bảo tàng và cộng đồng địa phương.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Lý Thị Ngọc Dung đã khẳng định những đóng góp mang tính nền tảng cho chuyên ngành Quản lý văn hóa và Bảo tàng học:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận: Xác lập vững chắc luận điểm chuyển dịch từ bảo tàng lấy hiện vật làm trung tâm sang bảo tàng lấy cộng đồng làm trung tâm trong bối cảnh Việt Nam.
2. Xây dựng mô hình 5 cấp độ tham gia: Phân định ranh giới và cách thức vận hành của sự tham gia từ cung cấp thông tin, tư vấn, cùng thực hiện, cùng quyết định đến hỗ trợ cộng đồng tự chủ.
3. Minh chứng thực nghiệm thuyết phục: Khai thác sâu sắc thực tiễn 27 năm đổi mới tại Bảo tàng DTHVN, cung cấp bức tranh sinh động về việc bảo tồn di sản vật thể và phi vật thể của 54 dân tộc.
4. Tái định nghĩa vai trò cán bộ bảo tàng: Chuyển biến từ tư duy "chuyên gia phán xét" sang "người đồng hành và kiến tạo không gian đối thoại".
5. Khẳng định mô hình bảo tàng sống: Chứng minh tính khả thi và hiệu quả vượt trội của việc đưa chủ thể văn hóa đến bảo tàng thực hành và truyền dạy di sản sống.
6. Đề xuất hệ thống giải pháp thể chế mang tính khả thi cao: Mở đường cho việc chuyển đổi toàn diện phương thức quản trị và trưng bày tại hệ thống bảo tàng Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, QUAN ĐIỂM VÀ CÁCH TIẾP CẬN CỦA LUẬN ÁN 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 1.1 Nghiên cứu về trưng bày bảo tàng - Các nghiên cứu về lý luận trưng bày nói chung Do sự phát triển của xã hội hiện đại, sự thay đổi liên tục của môi trường xã hội mà bảo tàng tồn tại, năm 2001 học giả Vương Hoằng Quân – dưới nhãn quan của Bảo tàng học Trung Quốc nhận định bảo tàng phải “lấy con người làm gốc” là tôn chỉ hoạt động, lấy việc “giúp cho sự phát triển và thoả mãn nhu cầu giải trí của con người” làm nhiệm vụ trọng yếu, tham dự vào xã hội và phục vụ xã hội [43,tr. Đây là xu hướng phát triển quan trọng của Bảo tàng và Bảo tàng học trong thế kỷ XXI. Hiểu trưng bày bảo tàng là hệ thống đối tượng – không gian tổng thể trong đó hiện vật bảo tàng và những tài liệu trưng bày khác được kết hợp lại bởi ý tưởng khái niệm (khoa học và nghệ thuật) [25], Kaulen M.E – học giả Bảo tàng Nga cho rằng nếu coi kho bảo tàng là “từ điển” thì trưng bày là “bài viết” được viết nhờ sự hỗ trợ của nguyên tắc “ngữ pháp trưng bày”. Kết cấu trưng bày theo lịch sử hệ thống là một cách làm phổ biến giúp nhà bảo tàng học “đọc” một cách dễ dàng còn khách tham quan “đọc” khó khăn hơn đôi chút.

Cũng trong công trình nghiên cứu này các nhà bảo tàng học nhận thấy cách tiếp cận trên không công nhận giá trị tự thân của hiện vật bảo tàng mà ưu thế dựa vào các hoạ sĩ, các hoạ sĩ thì “lộng hành” đối với loại hình tác phẩm như một nhóm những hiện vật bảo tàng, cơ cấu khoa học của trưng bày… [25, tr.313] Đã đến lúc bảo tàng cần thay đổi, quan trọng nhất là thay đổi trong tư duy con người vì không ai ngoài nhân viên bảo tàng hiểu rõ bảo tàng mình, bộ sưu tập của mình và khách tham quan của mình. Barry Lord – chuyên gia bảo tàng Canada nhận định sự thay đổi về trưng bày bảo tàng bởi trưng bày bây giờ có thể là ảo, không gian di cư và phương tiện truyền thông đã tạo cơ hội tuyệt vời cho sự tham gia, và chuyển quyền lực từ chuyên gia sang công chúng [59]. Khi khách tham quan bị hạn chế về thời gian trong xã hội hiện đại, đòi hỏi nhà quản lý bảo tàng phải sáng tạo, năng động, tương tác và đa dạng các hoạt động hơn. Ông nhận định, mục đích của trưng bày bảo tàng nhằm biến đổi một số điểm trong sở thích, sự quan tâm hoặc thái độ của khách tham quan một cách xúc động, thông qua sự khám phá một mức độ nào đó ở nội dung trưng bày và được khơi dậy bởi tính xác thực của hiện vật trưng bày [59, tr.

Các bảo tàng cũng nhận thấy, khi chia sẻ quyền phát triển ý tưởng trưng bày hay diễn giải về bộ sưu tập cho cộng đồng hoặc đối tượng công chúng mục tiêu mà đợt trưng bày bảo tàng hướng tới sẽ thành công hơn với tầm nhìn dài hạn, tuy nhiên không được coi nhẹ sự nguyên vẹn của sưu tập và công tác nghiên cứu trưng bày. 10 Ở Việt Nam, từ những năm 1967, công trình nghiên cứu đầu tiên về Khoa học Bảo tàng của tác giả Đào Duy Kỳ đã kế thừa một số kinh nghiệm của Bảo tàng học Liên Xô vào điều kiện thực hành bảo tàng ở Việt Nam, đúc kết kinh nghiệm của Viện Bảo tàng Cách Mạng Việt Nam và nhiều bảo tàng khác để mạnh dạn đưa lên một số nhận thức về nhiều vấn đề được giới cán bộ bảo tàng bàn luận, đặc biệt về hoạt động trưng bày. Phương châm giai đoạn thập kỷ 60 cho rằng, cán bộ bảo tàng phải thấm nhuần đề cương trưng bày, lựa chọn hiện vật quý giá và thích hợp để đưa ra trưng bày [26, tr. Phương pháp trưng bày tốt nhất là phương pháp đảm bảo được sự lựa chọn hiện vật trưng bày theo đúng đề cương khoa học, đảm bảo có phong cách độc đáo.156] Trả lời câu hỏi Tại sao phải đổi mới trưng bày? Nguyễn Hải Ninh [33, tr.82-88] cho rằng nó xuất phát từ các nhu cầu: nhu cầu bảo quản, kết quả các nghiên cứu liên quan, mong muốn tìm hiểu của khách tham quan, cần phối hợp với cộng đồng, sự phát triển của công nghệ thông tin.

Tác giả cũng nhận định nếu coi đổi mới trưng bày là thay đổi các sứ mệnh, tầm nhìn và mục tiêu trưng bày thì nhiệm vụ không chỉ là in lại ảnh, sơn lại tường, làm lại vách cũ mà đổi mới cần phải bắt nguồn từ những phương pháp tiếp cận mới, những cách nhìn mới về lịch sử cũng như con người. Trong một nghiên cứu khác, Nguyễn Hải Ninh [32, tr.103-107] nhận định, đánh giá trưng bày là một hoạt động rất quan trọng tuy chưa phổ biến trong các bảo tàng ở Việt Nam nói chung hay hệ thống quản lý tại các bảo tàng nói riêng. Đánh giá trưng bày giúp các nhà quản lý bảo tàng nhận biết được khả năng phản ứng với các trường hợp rủi ro có thể xảy ra với trưng bày, hiện vật và khách tham quan. Kết quả đánh giá sẽ giúp bảo tàng phân định được nhóm khách tham quan thường xuyên, từ đó xây dựng được các trưng bày phù hợp và hấp dẫn.

Tiếp cận trưng bày nghiên cứu dưới góc độ nhân học qua một số phương pháp và thực hành, tác giả Nguyễn Trường Giang nhấn mạnh đến việc trưng bày có sự tham gia của cộng đồng nhằm xây dựng nên các sản phẩm nghiên cứu, phim cộng đồng, triển lãm kể chuyện bằng hình ảnh gắn với di sản cộng đồng thực hành/lăng kính cộng đồng nhìn nhận,… tác giả cho rằng đó là sự tiến bộ của xã hội [54, tr. Bàn về lý thuyết trưng bày, các công trình nghiên cứu cho thấy có 2 xu hướng: (1) Quan tâm đến yếu tố chính trị, hàn lâm, hướng tới mục đích khoa học; trưng bày tuân thủ theo đề cương nghiên cứu, kiến thức truyền tải đến khách tham quan khoa học theo chuẩn mực định sẵn; thiết kế trưng bày phụ thuộc vào xu hướng thẩm mỹ của “hoạ sĩ”. (2) Xu hướng gần đây hơn cho rằng, trưng bày hướng tới yếu tố tương tác, nội dung trưng bày được kể qua câu chuyện hiện vật, kiến thức được truyền tải thông qua cách thực hành di sản văn hoá của chủ thể. Nhận thức của công chúng sau tham quan về đối tượng trưng bày dựa trên câu chuyện hiện vật kết hợp với tri thức cá nhân của mỗi người nên cũng có thể một vấn đề có nhiều cách hiểu khác nhau; thiết kế trưng bày đơn giản nhằm tôn vinh giá trị hiện vật.

11 - Các nghiên cứu bàn về thực tiễn hoạt động trưng bày Tác giả Vid Goding và Wayne Modest [98] - học giả nghiên cứu tại Bảo tàng của Leicester, Vương quốc Anh tổng hợp các nghiên cứu điển hình đa dạng, liên quan tới các cộng đồng khác nhau qua hành động thực hành bảo tàng (1) phản ánh thực hành giám tuyển liên quan đến cộng đồng người Mỹ gốc Ấn Độ và người Mỹ gốc Nhật, đưa lịch sử cộng đồng người Mỹ gốc Phi vào bảo tàng và thực hành nghệ thuật cộng đồng của Tyree Guyton (Golding) ở Washington và Los Angeles, Gable ở Virginia và Taylor ở Detroit); cộng đồng bản xứ được xem xét (ở Đài Loan bởi Varutti và Đông nam Alberta, Canada bởi Onciul), cũng như là các cộng đồng tuổi vị thành niên (ở London bởi Modest); (2) thảo luận về yếu tố chính trị trong trưng bày với cộng đồng Romani (Brekke ở Na Uy), cộng đồng di cư (Iervolino ở Ý và Hutchinson ở Úc), cộng đồng chuyên gia và không chuyên về kiến thức Ai Cập cổ đại (Exell in Manchester), và trưng bày lại nghệ thuật ở phía đông bắc nước Anh (Mason, Whitehead, và Graham ở Newcastle). Đúc kết lại từ các trường hợp các nghiên cứu thực tiễn, tác giả chủ biên cho rằng: “Các viện bảo tàng nên cộng tác với cộng đồng – theo những cách không mang tính thông thái; tôn trọng cộng đồng để bảo vệ các giá trị di sản và đảm bảo yếu tố nhân quyền quốc tế” [98, Tr. Nội dung nghiên cứu hướng tới mô hình mới để làm việc thành công với cộng đồng, giải quyết các vấn đề chính trị liên quan đến quyền lực giữa bảo tàng và các cộng đồng khác nhau của họ, đó là một trong những khía cạnh chính của bảo tàng đương đại. Năm 2005, cuốn Hướng dẫn trưng bày bảo tàng (The Manual of Museum Exhibitions) của tác giả Barry Lord (xuất bản năm 2002) được Cục Di sản văn hoá và Bảo tàng DTHVN lựa chọn làm nội dung lớp tập tuấn “Hướng dẫn trưng bày bảo tàng”.

Năm 2014, tác giả Barry Lord và Maria Piacente tái bản sách lần hai [59], do định nghĩa về một trưng bày theo quan điểm bảo tàng học mới đã thay đổi nên việc tái bản là là cần thiết bởi không gian trưng bày có thể là “ảo”, yếu tố “tham gia” xuất hiện, và có sự “di chuyển quyền lực” từ các chuyên gia sang cộng đồng và công chúng. Bên cạnh nội dung khái quát các giai đoạn thực hiện một trưng bày trên thực tế, từ nghiên cứu và bảo tồn đến trưng bày và giáo dục. Cuốn sách được tái bản lần thứ hai khám phá quá trình phát triển trưng bày một cách chi tiết hơn, cung cấp các phương pháp kỹ thuật và thực tiễn mà các chuyên gia bảo tàng cần có. Đặc biệt trong lần tái bản này, tác giả có bổ sung một số bài viết đề cập đến các chương trình mới về quản lý dự án, lập kế hoạch tài chính và đa phương tiện tương tác trong khi vẫn giữ các nội dung thiết yếu liên quan đến việc hình thành trưng bày theo các bước truyền thống.

Ở Việt Nam, đề cập về việc diễn giải tại bảo tàng hay nói cách khác là cách thức trưng bày tại các bảo tàng, tại “Khoá học mùa hè, nghiên cứu và thực hành bảo tàng” do Bảo tàng DTHVN và Trung tâm A&C hỗ trợ thực hiện đã đưa ra định nghĩa, cấu trúc cũng như mục đích trưng bày bảo tàng hướng tới, nhận định về cách tiếp cận/quan điểm làm trưng bày mới: bảo tàng cũng có thể kể câu chuyện của những người bình thường 12 nhất, qua đó thể hiện được chính cuộc sống đương đại [4, tr45-48]. Tác giả Nguyễn Văn Huy cho rằng đó là việc làm khó nhưng không phải không làm được [21, tr.28-35], quan niệm cũ về trưng bày bảo tàng đó là việc đi tìm cái đặc trưng, tiêu biểu mang tính tộc người đã được thay thế bằng việc đi tìm những nét văn hoá đặc trưng trong cuộc sống thường nhật.