Luận văn thạc sĩ: Vai trò của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam

Tổng hợp kiến thức Vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại Việt Nam, tiếp cận khoa học, hỗ trợ học tập và nghiên cứu hiệu quả trong

• Tác giả: Nguyễn Diệu Linh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Lương Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
• Đề tài: Vai Trò Của Công Cụ Kinh Tế Trong Quản Lý Môi Trường Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Cơ sở lý luận về tổng quan vấn đề nghiên cứu
• 1.2. Môi trường và phát triển bền vững
• 1.3. Các công cụ quản lý nhà nước về môi trường
• 1.4. Nâng cao vai trò của CCKT và nó trong quản lý nhà nước về môi trường
• 1.5. Một số công cụ kinh tế và vai trò của nó trong quản lý môi trường
• 1.5.1. Thuế và phí môi trường
• 1.5.2. Giấy phép xả thải
• 1.5.3. Ký quỹ môi trường
• 1.5.4. Bồi thường thiệt hại cho môi trường
• 1.5.5. Nhãn sinh thái
• 1.5.6. Các công cụ kinh tế khác
• 1.6. Tình hình nghiên cứu và một số vấn đề liên quan đến kinh nghiệm sử dụng các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường của một số quốc gia trên thế giới
• 1.6.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.6.2. Kinh nghiệm về sử dụng các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường của một số nước trên thế giới
• 1.6.3. Tiểu kết chương
• 2. CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cách tiếp cận nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Kỹ thuật sử dụng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG CÁC CÔNG CỤ KINH TẾ VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực trạng các công cụ kinh tế và việc áp dụng trong quản lý môi trường ở Việt Nam
• 3.1.1. Thực trạng chính sách sử dụng các công cụ kinh tế áp dụng trong quản lý môi trường ở nước ta
• 3.1.2. Thực trạng áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại một số địa phương ở nước ta
• 3.2. Đánh giá thực trạng vai trò của các công cụ kinh tế ở nước ta
• 3.2.1. Các thành tựu đã đạt được
• 3.2.2. Các mặt còn hạn chế
• 3.2.3. Một số nguyên nhân làm hạn chế vai trò của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở nước ta
• 3.2.3.1. Những nguyên nhân chủ yếu
• 3.2.3.2. Những vấn đề đặt ra đối với việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường nước ta trong thời gian tới
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA CÁC CÔNG CỤ KINH TẾ TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG Ở VIỆT NAM
• 4.1. Bối cảnh quốc tế và trong nước tác động tới việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường
• 4.1.1. Bối cảnh quốc tế
• 4.1.2. Bối cảnh trong nước. Quan điểm của việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường
• 4.2. Các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường
• 4.2.1. Nhóm các giải pháp chung
• 4.2.2. Nhóm các giải pháp cụ thể
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường

Công cụ kinh tế đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý môi trường tại Việt Nam. Chúng không chỉ giúp điều chỉnh hành vi của các tổ chức kinh tế mà còn tạo ra động lực cho việc bảo vệ môi trường. Các công cụ này bao gồm thuế và phí môi trường, giấy phép xả thải, và các biện pháp khuyến khích khác. Việc áp dụng công cụ kinh tế giúp giảm thiểu ô nhiễm và khuyến khích phát triển bền vững. Theo nghiên cứu, việc sử dụng công cụ kinh tế có thể tạo ra những tác động tích cực đến hành vi của các nhà sản xuất, từ đó góp phần vào việc bảo vệ môi trường. Chính phủ Việt Nam đã nhận thức được tầm quan trọng của các công cụ này và đã ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy việc áp dụng chúng trong quản lý môi trường.

1.1. Các công cụ kinh tế chính trong quản lý môi trường

Các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường bao gồm thuế và phí môi trường, giấy phép xả thải, và ký quỹ môi trường. Thuế và phí môi trường được áp dụng để điều chỉnh hành vi của các doanh nghiệp, khuyến khích họ giảm thiểu ô nhiễm. Giấy phép xả thải cho phép các doanh nghiệp mua bán quyền xả thải, tạo ra một thị trường cho ô nhiễm. Ký quỹ môi trường là một hình thức bảo đảm tài chính cho việc khắc phục thiệt hại môi trường. Những công cụ này không chỉ giúp giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường mà còn tạo ra nguồn thu cho ngân sách nhà nước, phục vụ cho các hoạt động bảo vệ môi trường.

1.2. Tác động của công cụ kinh tế đến hành vi của doanh nghiệp

Việc áp dụng công cụ kinh tế có tác động mạnh mẽ đến hành vi của các doanh nghiệp. Các doanh nghiệp sẽ phải cân nhắc chi phí và lợi ích khi quyết định các hoạt động sản xuất của mình. Nếu chi phí cho việc xả thải cao, họ sẽ có xu hướng đầu tư vào công nghệ sạch hơn để giảm thiểu ô nhiễm. Điều này không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn nâng cao hiệu quả sản xuất. Nghiên cứu cho thấy rằng, khi các doanh nghiệp nhận thức được lợi ích từ việc áp dụng công nghệ xanh, họ sẽ chủ động hơn trong việc cải thiện quy trình sản xuất của mình.

II. Thực trạng áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại Việt Nam

Thực trạng áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại Việt Nam hiện nay còn nhiều hạn chế. Mặc dù đã có nhiều chính sách được ban hành, nhưng việc thực thi còn gặp nhiều khó khăn. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường. Theo báo cáo, chỉ một số ít doanh nghiệp thực hiện đúng các quy định về bảo vệ môi trường. Điều này dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng tại nhiều khu vực. Chính phủ cần có những biện pháp mạnh mẽ hơn để thúc đẩy việc áp dụng các công cụ này.

2.1. Những thành tựu đạt được

Việc áp dụng công cụ kinh tế đã mang lại một số thành tựu nhất định trong quản lý môi trường. Một số doanh nghiệp đã bắt đầu đầu tư vào công nghệ sạch và giảm thiểu chất thải. Các chương trình tuyên truyền về bảo vệ môi trường cũng đã được triển khai, giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng. Tuy nhiên, những thành tựu này vẫn chưa đủ để giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm môi trường.

2.2. Những hạn chế và nguyên nhân

Mặc dù đã có những thành tựu, nhưng việc áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường vẫn còn nhiều hạn chế. Nguyên nhân chủ yếu là do thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp vẫn chưa có đủ nguồn lực để đầu tư vào công nghệ sạch. Hơn nữa, việc thiếu các quy định rõ ràng và chế tài xử phạt nghiêm khắc cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này.

III. Giải pháp nâng cao vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường

Để nâng cao vai trò của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, cần có những giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về bảo vệ môi trường cho cộng đồng và doanh nghiệp. Thứ hai, cần hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến công cụ kinh tế để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Cuối cùng, cần có các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ sạch và giảm thiểu ô nhiễm.

3.1. Tăng cường tuyên truyền và giáo dục

Tuyên truyền và giáo dục về bảo vệ môi trường là rất cần thiết để nâng cao nhận thức của cộng đồng và doanh nghiệp. Các chương trình giáo dục về môi trường nên được đưa vào chương trình học tại các trường học. Đồng thời, các cơ quan chức năng cần tổ chức các buổi hội thảo, tọa đàm để chia sẻ kinh nghiệm và kiến thức về công cụ kinh tế trong quản lý môi trường.

3.2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật

Hệ thống pháp luật liên quan đến công cụ kinh tế cần được hoàn thiện để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả. Cần có các quy định rõ ràng về trách nhiệm của các bên liên quan trong việc thực hiện các chính sách bảo vệ môi trường. Đồng thời, cần có chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với những hành vi vi phạm quy định về bảo vệ môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam trong giai đoạn 2005-2014 đã trải qua quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng. Cùng với sự phát triển kinh tế nhanh chóng, môi trường nước ta đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng như ô nhiễm, suy thoái tài nguyên và gia tăng chất thải công nghiệp. Theo báo cáo của ngành, các khu công nghiệp, khu chế xuất ngày càng nhiều, kéo theo sự gia tăng đáng kể lượng chất thải, gây áp lực lớn lên hệ sinh thái và sức khỏe cộng đồng. Trước thực trạng này, vai trò của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường trở nên cấp thiết nhằm cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ vai trò của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam, phân tích thực trạng áp dụng các công cụ này trong giai đoạn 2005-2014, đồng thời đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý môi trường thông qua các công cụ kinh tế. Phạm vi nghiên cứu tập trung tại Việt Nam, với dữ liệu thu thập từ các địa phương và ngành kinh tế chủ chốt. Ý nghĩa nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện chính sách môi trường, góp phần thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về môi trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên hai khung lý thuyết chính: lý thuyết phát triển bền vững và lý thuyết công cụ kinh tế trong quản lý môi trường.

• Phát triển bền vững được định nghĩa theo Báo cáo Brundtland (1987) là sự phát triển đáp ứng nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai, nhấn mạnh sự hài hòa giữa kinh tế, xã hội và môi trường.
• Công cụ kinh tế trong quản lý môi trường là các biện pháp sử dụng lợi ích kinh tế để tác động đến hành vi của các tác nhân kinh tế nhằm bảo vệ môi trường, bao gồm thuế, phí, giấy phép xả thải, ký quỹ môi trường, bồi thường thiệt hại, nhãn sinh thái và các công cụ khác.

Ba khái niệm chính được sử dụng là: nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền” (PPP), nguyên tắc “người hưởng lợi phải trả tiền” (BPP), và tính linh hoạt, hiệu quả kinh tế của công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp:

• Phân tích hệ thống và lịch sử để nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại Việt Nam.
• Phân tích tổng hợp và so sánh giữa thực trạng Việt Nam và kinh nghiệm quốc tế nhằm xác định điểm mạnh, hạn chế và bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp ý kiến chuyên gia thông qua phỏng vấn các chuyên gia kinh tế, quản lý môi trường tại các viện nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước.
• Đánh giá tác động chính sách (RIA) để dự báo hiệu quả và tác động của các chính sách công cụ kinh tế trong quản lý môi trường.

Nguồn dữ liệu chính là tài liệu thứ cấp từ các văn bản pháp luật, báo cáo ngành, số liệu thống kê từ Tổng cục Thống kê, các cơ quan quản lý môi trường và kết quả phỏng vấn chuyên gia. Cỡ mẫu phỏng vấn khoảng 15-20 chuyên gia, lựa chọn theo phương pháp phi xác suất có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện và chuyên sâu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng áp dụng thuế và phí môi trường: Luật Thuế Bảo vệ Môi trường (2010) quy định 8 nhóm đối tượng chịu thuế với mức thuế tuyệt đối từ 300 đến 30.000 đồng/kg hoặc lít tùy loại hàng hóa. Phí bảo vệ môi trường đối với nước thải sinh hoạt được thu qua hóa đơn nước sạch với tỷ lệ thu đạt trên 85% tại các thành phố lớn như TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng. Tổng số tiền thu phí nước thải sinh hoạt tại TP. Hồ Chí Minh gần 560 tỷ đồng từ năm 2004 đến nay, góp phần cải thiện môi trường nước (Nguồn: Tổng công ty cấp nước Sài Gòn).

2. Hiệu quả của giấy phép xả thải và thị trường chuyển nhượng: Giấy phép xả thải được cấp theo mức độ ô nhiễm của doanh nghiệp, tạo điều kiện cho việc mua bán, chuyển nhượng giấy phép nhằm khuyến khích giảm phát thải. Tuy nhiên, thị trường này còn mới mẻ và chưa phát triển đồng bộ tại Việt Nam.

3. Ký quỹ môi trường và bồi thường thiệt hại: Ký quỹ môi trường được áp dụng trong các ngành dễ gây ô nhiễm như khai thác khoáng sản, nhằm đảm bảo doanh nghiệp thực hiện các biện pháp khắc phục ô nhiễm. Tuy nhiên, việc thực thi còn hạn chế do thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ và năng lực quản lý.

4. Nhãn sinh thái và các công cụ kinh tế khác: Nhãn sinh thái chưa được phổ biến rộng rãi tại Việt Nam, trong khi các công cụ như chi trả dịch vụ môi trường (PES), đặt cọc hoàn trả mới chỉ được áp dụng thí điểm ở một số địa phương.

Thảo luận kết quả

Việc áp dụng các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại Việt Nam đã đạt được một số thành tựu nhất định, đặc biệt là trong thu thuế, phí môi trường và thu phí nước thải sinh hoạt với tỷ lệ thu cao tại các đô thị lớn. Số liệu thu phí nước thải sinh hoạt tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy hiệu quả tích cực trong việc huy động nguồn lực tài chính cho công tác bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, so với các nước phát triển và một số nước trong khu vực, việc triển khai các công cụ kinh tế khác như thị trường giấy phép xả thải, ký quỹ môi trường, nhãn sinh thái còn hạn chế do nhiều nguyên nhân: thể chế pháp luật chưa hoàn chỉnh, năng lực quản lý và giám sát còn yếu, nhận thức của doanh nghiệp và người dân chưa cao. Các công cụ này đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, pháp luật và cơ chế thực thi để phát huy hiệu quả.

Biểu đồ thể hiện tỷ lệ thu phí nước thải sinh hoạt tại các thành phố lớn có thể minh họa rõ sự khác biệt về hiệu quả thu phí giữa các địa phương. Bảng so sánh mức thuế bảo vệ môi trường giữa Việt Nam và một số nước trong khu vực cũng giúp làm nổi bật mức độ cạnh tranh và tính khả thi của chính sách thuế.

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu quốc tế về vai trò quan trọng của công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, đồng thời chỉ ra những thách thức đặc thù của Việt Nam trong quá trình chuyển đổi kinh tế và hội nhập quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện khung pháp lý về công cụ kinh tế môi trường: Cần sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ Môi trường và các văn bản hướng dẫn để quy định rõ ràng hơn về các công cụ kinh tế như thị trường giấy phép xả thải, ký quỹ môi trường, nhãn sinh thái. Thời gian thực hiện trong 2 năm tới, do Bộ Tài nguyên và Môi trường chủ trì phối hợp với Bộ Tài chính.

2. Nâng cao năng lực quản lý và giám sát: Đào tạo chuyên sâu cho cán bộ quản lý nhà nước về môi trường và kinh tế môi trường, xây dựng hệ thống giám sát, đánh giá hiệu quả các công cụ kinh tế. Mục tiêu đạt được trong vòng 3 năm, phối hợp giữa các viện nghiên cứu và các cơ quan quản lý địa phương.

3. Phát triển thị trường giấy phép xả thải và ký quỹ môi trường: Thí điểm và mở rộng mô hình thị trường giấy phép xả thải tại các khu công nghiệp trọng điểm, đồng thời hoàn thiện cơ chế ký quỹ môi trường nhằm đảm bảo trách nhiệm của doanh nghiệp. Thời gian triển khai từ 1-3 năm, do Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp với các địa phương.

4. Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức xã hội: Triển khai các chương trình truyền thông về lợi ích của công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường, khuyến khích doanh nghiệp và người dân tham gia tích cực. Thực hiện liên tục, phối hợp giữa các cơ quan truyền thông, tổ chức xã hội và chính quyền địa phương.

5. Khuyến khích nghiên cứu và áp dụng nhãn sinh thái, chi trả dịch vụ môi trường: Hỗ trợ các doanh nghiệp áp dụng nhãn sinh thái, mở rộng các chương trình chi trả dịch vụ môi trường nhằm thúc đẩy sản xuất và tiêu dùng bền vững. Thời gian thực hiện trong 3-5 năm, do Bộ Công Thương và Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để hoàn thiện chính sách, pháp luật về công cụ kinh tế trong quản lý môi trường, giúp nâng cao hiệu quả quản lý và thực thi.

2. Các nhà nghiên cứu và giảng viên kinh tế môi trường: Tài liệu tham khảo quan trọng cho nghiên cứu chuyên sâu về kinh tế môi trường, phát triển bền vững và quản lý tài nguyên thiên nhiên.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong các ngành công nghiệp: Hiểu rõ vai trò và tác động của các công cụ kinh tế giúp doanh nghiệp chủ động điều chỉnh hoạt động sản xuất, nâng cao trách nhiệm môi trường và tăng cường khả năng cạnh tranh.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư: Nâng cao nhận thức về các công cụ kinh tế trong bảo vệ môi trường, từ đó tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường và giám sát thực thi chính sách.

Câu hỏi thường gặp

1. Công cụ kinh tế trong quản lý môi trường là gì?
   Công cụ kinh tế là các biện pháp sử dụng lợi ích kinh tế để tác động đến hành vi của các tổ chức, cá nhân nhằm bảo vệ môi trường, bao gồm thuế, phí, giấy phép xả thải, ký quỹ môi trường, nhãn sinh thái, v.v. Ví dụ, thuế môi trường khuyến khích doanh nghiệp giảm phát thải để giảm chi phí thuế.

2. Tại sao Việt Nam cần áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường?
   Việc áp dụng công cụ kinh tế giúp tăng hiệu quả quản lý môi trường, huy động nguồn lực tài chính cho công tác bảo vệ môi trường, đồng thời tạo động lực cho doanh nghiệp và người dân tự giác giảm thiểu ô nhiễm. Thực tế cho thấy thu phí nước thải sinh hoạt tại TP. Hồ Chí Minh đã góp phần cải thiện chất lượng nước.

3. Các công cụ kinh tế nào đang được áp dụng tại Việt Nam?
   Hiện nay Việt Nam đã áp dụng thuế bảo vệ môi trường, phí bảo vệ môi trường đối với nước thải, giấy phép xả thải, ký quỹ môi trường và một số công cụ khác như nhãn sinh thái đang trong giai đoạn thí điểm. Luật Thuế BVMT quy định mức thuế cụ thể cho 8 nhóm hàng hóa gây ô nhiễm.

4. Những khó khăn khi áp dụng công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở Việt Nam là gì?
   Khó khăn gồm thể chế pháp luật chưa hoàn chỉnh, năng lực quản lý và giám sát còn hạn chế, nhận thức của doanh nghiệp và người dân chưa cao, cũng như thiếu cơ sở dữ liệu và hệ thống giám sát ô nhiễm hiệu quả.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường?
   Cần hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao năng lực quản lý, phát triển thị trường giấy phép xả thải, tăng cường tuyên truyền nâng cao nhận thức, đồng thời kết hợp các công cụ kinh tế với các biện pháp hành chính và kỹ thuật. Ví dụ, việc thí điểm thị trường giấy phép xả thải tại các khu công nghiệp trọng điểm sẽ giúp doanh nghiệp có lựa chọn tối ưu trong giảm phát thải.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ vai trò quan trọng của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường tại Việt Nam, đặc biệt trong giai đoạn 2005-2014.
• Thực trạng áp dụng các công cụ như thuế, phí môi trường và giấy phép xả thải đã đạt được những kết quả bước đầu nhưng còn nhiều hạn chế cần khắc phục.
• Nghiên cứu so sánh kinh nghiệm quốc tế giúp rút ra bài học quý giá cho việc hoàn thiện chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý môi trường ở Việt Nam.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực quản lý, phát triển thị trường giấy phép xả thải và tăng cường tuyên truyền xã hội.
• Khuyến nghị các nhà quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng cùng phối hợp thực hiện để hướng tới mục tiêu phát triển bền vững và bảo vệ môi trường hiệu quả.

Các cơ quan chức năng cần khẩn trương triển khai hoàn thiện khung pháp lý và xây dựng kế hoạch đào tạo, thí điểm các công cụ kinh tế mới nhằm nâng cao hiệu quả quản lý môi trường tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 : Cơ sở lý luận và tổng quan tài liệu. Chương 2: Phương pháp nghiên cứu. Chương 3: Thực trạng áp dụng các công cụ kinh tế và vai trò của nó trong quản lý môi trường ở nước ta. Chương 4: Định hướng và giải pháp nhằm nâng cao vai trò của các công cụ kinh tế trong quản lý môi trường ở nước ta.

8 z CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Cơ sở lý luận về tổng quan vấn đề nghiên cứu 1.1 Môi trường và phát triển bền vững 1. Môi trường Môi trƣờng là khái niệm đƣợc nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu dƣới nhiều góc độ khác nhau. Nhìn chung có những quan niệm nhƣ sau: - Môi trƣờng bao gồm các vật chất hữu cơ và vô cơ quanh sinh vật. Theo định nghĩa này thì không thể nào xác định đƣợc môi trƣờng một cách cụ thể, vì mỗi cá thể, mỗi loài, mỗi chi vẫn có một môi trƣờng và một quần thể, một quần xã lại có một môi trƣờng rộng lớn hơn.

- Môi trƣờng bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và thiên nhiên (Điều 1, Luật Bảo Vệ Môi Trƣờng của Việt Nam, 1993) Trong Từ điển Bách khoa Việt Nam, môi trƣờng đƣợc định nghĩa “bao gồm các yếu tố tự nhiên và các yếu tố vật chất nhân tạo có quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng tới đời sống sản xuất, sự tồn tại và phát triển của con ngƣời và thiên nhiên” [70, tr. Hiểu theo nghĩa rộng, môi trƣờng là khái niệm “chỉ toàn bộ các điều kiện vô cơ và hữu cơ có liên quan đến sự tồn tại và phát triển của các cơ thể sống, bao gồm tất cả những gì đang tồn tại khách quan, là toàn bộ thế giới với tất cả các hình thức biểu hiện muôn màu của nó” [45, tr. Luật Bảo vệ môi trường (2005) của nƣớc ta thì cho rằng, môi trƣờng “bao gồm các yếu tố tự nhiên và vật chất nhân tạo bao quanh con ngƣời, có ảnh hƣởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con ngƣời và sinh vật” [113, tr. Theo quan niệm của UNESCO, môi trƣờng của con ngƣời bao gồm toàn bộ các hệ thống tự nhiên và các hệ thống do con ngƣời tạo ra, những cái hữu hình (đô thị, hồ chứa.) và những cái vô hình (tập quán, niềm tin, nghệ thuật.), trong đó con ngƣời bằng lao động, tiến hành khai thác các loại tài nguyên nhằm thoả mãn những nhu cầu của mình.

Với nghĩa này, môi trƣờng sống đối với con ngƣời không chỉ là nơi tồn tại, sinh trƣởng, phát triển mà còn là khung cảnh của cuộc sống, của lao động và sự nghỉ ngơi của con ngƣời. 9 z Nhƣ vậy, môi trƣờng là khái niệm có nội hàm rộng lớn. Từ khái niệm này ngƣời ta chia ra thành các khái niệm hẹp hơn nhƣ “môi trƣờng tự nhiên”, “môi trƣờng xã hội”, “môi trƣờng nhân tạo”, “môi trƣờng sinh thái”, “môi trƣờng sinh thái nhân văn”… Mỗi khái niệm đó lại đƣợc nghiên cứu ở các góc độ khác nhau. Không thể đi sâu vào từng khái niệm, đề tài chỉ đề cập tới những khái niệm điển hình nhất, đƣợc nhiều ngƣời thừa nhận và có mối liên quan chặt chẽ tới đối tƣợng nghiên cứu.

Luật Bảo vệ môi trường (năm 2005) ở nƣớc ta quy định: “Hoạt động bảo vệ môi trƣờng là hoạt động giữ cho môi trƣờng trong lành, sạch đẹp; phòng ngừa, hạn chế tác động xấu đến môi trƣờng, ứng phó sự cố môi trƣờng; khắc phục ô nhiễm, suy thoái, phục hồi và cải thiện môi trƣờng; khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học” [113, tr. Ở khái niệm này, bảo vệ môi trƣờng không chỉ là khái niệm mang tính hành động của con ngƣời nhằm tác động trực tiếp vào môi trƣờng, khắc phục sự ô nhiễm, suy thoái môi trƣờng mà còn bao hàm cả việc khai thác, sử dụng hợp lý và tiết kiệm tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn đa dạng sinh học. Phát triển bền vững Khái niệm về phát triển bền vững: Phát triển bền vững là một khái niệm mới nhằm định nghĩa một sự phát triển về mọi mặt trong hiện tại mà vẫn phải bảo đảm sự tiếp tục phát triển trong tƣơng lai xa. Khái niệm này hiện đang là mục tiêu hƣớng tới nhiều quốc gia trên thế giới, mỗi quốc gia sẽ dựa theo đặc thù kinh tế, xã hội, chính trị, địa lý, văn hóa.

riêng để hoạch định chiến lƣợc phù hợp nhất với quốc gia đó. Khái niệm này đƣợc phổ biến rộng rãi vào năm 1987 nhờ Báo cáo Brundtland. Báo cáo này ghi rõ: Phát triển bền vững là: "Sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai. Nói cách khác, phát triển bền vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi trƣờng đƣợc bảo vệ, gìn giữ.

Để đạt đƣợc điều này, tất cả các thành phần kinh tế - xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội. phải bắt tay nhau thực hiện nhằm mục đích dung hòa 3 lĩnh vực chính: kinh tế - xã hội - môi trƣờng. “Phát triển bền vững” có nội hàm rất rộng, mỗi thành tố trong đó đều có một ý nghĩa riêng, trong đó những thành tố xem xét chủ yếu sẽ gắn với (hệ thống kinh tế, phát triển kinh tế, mối quan hệ giữa môi trƣờng và hệ thống kinh tế). 10 z Khái niệm về hệ thống kinh tế: Hệ thống kinh tế là một quy trình bao gồm sản xuất, phân bố các yếu tố đầu vào, phân phối các yếu tố đầu ra của sản xuất, tiêu dùng các hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế.

Đây là một hệ thống mở, bên cạnh mối quan hệ nội tại hình thành bên trong hệ thống kinh tế- mối quan hệ chặt chẽ và thống nhất của các yếu tố, thành phần trong hệ thống kinh tế, còn tồn tại mối quan hệ giữa toàn bộ hệ thống kinh tế với hệ thống bên ngoài. Khái niệm về phát triển kinh tế: Phát triển kinh tế là quá trình cải thiện và nâng cao chất lƣợng sống cho ngƣời dân của một quốc gia (bao gồm các điều kiện sống về vật chất và tinh thần) với sự tăng trƣởng bền vững từ nền kinh tế đơn giản, thu nhập thấp sang nền kinh tế hiện đại, thu nhập cao. Phát triển là xu thế chung của nhân loại, là sự tăng tiến mọi mặt trong nền kinh tế. Mối quan hệ giữa môi trường và hệ thống kinh tế Môi trƣờng và hệ thống kinh tế có mối quan hệ tƣơng tác, có sự gắn kết chặt chẽ với nhau.

Môi trƣờng vừa là yếu tố đầu vào, vừa là yếu tố đầu ra của quá trình sản xuất. Môi trƣờng là nơi cung cấp các nguyên vật liệu, năng lƣợng cho quá trình sản xuất (nhƣ khoáng sản, gỗ, dầu mỏ…), là không gian sống, cung cấp các giá trị cảnh quan, vui chơi, giải trí phục vụ cho cuộc sống của con ngƣời. Môi trƣờng cũng là nơi chứa chất thải của các hoạt động trong nền kinh tế nhƣ quá trình sản xuất, quá trình lƣu thông và quá trình tiêu dùng. Các chất thải ra môi trƣờng tồn tại dƣới nhiều dạng nhƣ: dạng rắn, dạng khí, dạng lỏng.1 Mối quan hệ giữa môi trƣờng và hệ thống kinh tế (Nguồn: Nguyễn Thế Chinh, 2003, Kinh tế và quản lý Môi trƣờng, tr.38, Nhà xuất bản thống kê, Đại học Kinh tế quốc dân) Ý niệm "phát triển bền vững" nhấn mạnh đến khả năng phát triển kinh tế liên tục lâu dài, không gây ra những hậu quả tai hại khó khôi phục ở những lĩnh 11 z vực khác, nhất là thiên nhiên.

Phát triển mà làm hủy hoại môi trƣờng là một phát triển không bền vững, phát triển mà chỉ dựa vào những loại tài nguyên có thể cạn kiệt là một phát triển không bền vững. Có quan điểm còn cho rằng phát triển phụ thuộc quá nhiều vào ngoại lực (nhƣ FDI) cũng là khó bền vững. Nói ngắn gọn, phát triển là không bền vững nếu nó thật "nóng" đó không thể giữ lâu, nền kinh tế chóng rơi vào khủng hoảng, hay ít nhất cũng chậm lại trong tƣơng lai. Vai trò của môi trường đối với phát triển bền vững Quá trình phát triển kinh tế sẽ góp phần tạo ra nguồn tài chính hỗ trợ cho quá trình cải tạo môi trƣờng, phòng chống suy thoái, sự cố môi trƣờng xảy ra… Phát triển kinh tế tạo tiềm lực để BVMT.

Tuy nhiên, quá trình phát triển kinh tế diễn ra với tốc độ nhanh và mạnh cũng dẫn đến việc khai thác, sử dụng quá mức các tài nguyên thiên nhiên và môi trƣờng, gây nguy cơ cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm, suy thoái môi trƣờng. Mối quan hệ giữa bảo vệ thiên nhiên và sử dụng tài nguyên thiên nhiên cũng là mối quan tâm hàng đầu của các tổ chức quốc tế từ sau đại chiến thế giới II (UNDP, UNESCO, WHO, FAO, và ICSU). Các tổ chức này đã phối hợp chặt chẽ trong việc tìm hiểu diễn biến môi trƣờng tự nhiên, từ đó đƣa ra chƣơng trình hành động hƣớng các quốc gia phát triển theo mô hình bền vững. Năm 1951, UNESCO đã xuất bản một tài liệu đáng lƣu ý với tiêu đề "Thực trạng bảo vệ môi trƣờng thiên nhiên trên thế giới vào những năm 50".

Tài liệu này đƣợc cập nhật vào năm 1954 và đƣợc coi là một trong số những tài liệu quan trọng của "Hội nghị về môi trƣờng con ngƣời" (1972) do Liên hiệp quốc tổ chức tại Stockholm (Thuỵ Điển) và cũng đƣợc xem nhƣ là "tiền thân" của báo cáo. Theo Brundtland: "Phát triển bền vững là sự phát triển thoả mãn những nhu cầu của hiện tại và không phƣơng hại tới khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tƣơng lai. Đó là quá trình phát triển kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên đƣợc tái tạo tôn trọng những quá trình sinh thái cơ bản, sự đa dạng sinh học và những hệ thống trợ giúp tự nhiên đối với cuộc sống của con ngƣời, động vật và thực vật. Qua các bản tuyên bố quan trọng, khái niệm này tiếp tục mở rộng thêm và nội hàm của nó không chỉ dừng lại ở nhân tố sình thái mà còn đi vào các nhân tố xã hội, con ngƣời, nó hàm chứa sự bình đẳng giữa những nƣớc giàu và nghèo, và giữa các thế hệ.