CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ Ả RẬP VÀ CÁC NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN VAI TRÒ CỦA NÓ ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH GIAO LƯU VĂN HÓA ĐÔNG – TÂY 1. Một số thuật ngữ liên quan Phương Đông và phương Tây là hai từ định vị không gian xuất hiện từ thời kì cổ đại, để hiểu rõ nội hàm của chúng, có thể xem xét hai góc độ sau: Ở Ấn Độ, từ “phương Đông” là nghĩa phái sinh từ chữ Phạn “usās” nghĩa là bình minh (“dawn”) hay “buổi sáng” (morning) lúc mặt trời mọc/nơi mặt trời mọc. Ngược lại, từ “phương Tây” có nguồn gốc từ “buổi tối” (evening) trong tiếng Phạn là từ “avah” có nghĩa là “lặn xuống/đi xuống” (to go down) [60]. Theo đó, đối với người Ấn Độ cổ đại, hai thuật ngữ phương Đông và phương Tây chuyển hóa từ ý niệm thời gian thành ý niệm không gian.
Vào thời cổ đại, khi con người vẫn chưa tìm ra Tân lục địa (châu Mỹ) thì người ta chỉ biết có ba lục địa Á - Phi - Âu nối liền nhau thành một khối. Với người Hy Lạp cổ đại, lấy Địa Trung Hải là trung tâm, họ gọi khu vực mặt trời lặn so với họ là phương Tây, các vùng đất còn lại gọi là phương Đông. Thêm vào đó, từ trung tâm Địa Trung Hải thời cổ đại, văn hóa Hy - La về sau lan tỏa mạnh về phía Tây nên gọi là phương Tây. Đối diện với nó qua Địa Trung Hải là phương Đông [24, tr.
Cách giải thích này thuần về không gian địa lý và mang tính tương đối. Thời hiện đại, khi nghiên cứu về lịch sử thế giới thời cổ đại, các sử gia, các nhà nghiên cứu thường phân định không gian của phương Đông và phương Tây như sau: Phương Đông chủ yếu bao gồm các quốc gia/các nền văn minh nằm ở khu vực châu Á, Đông Bắc châu Phi (Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Trung Quốc, v.), Phương Tây chủ yếu bao gồm các quốc gia/các nền văn minh ở vùng Địa Trung Hải (Hy Lạp, La Mã). Có thể thấy, từ góc độ nghiên cứu, sự phân biệt hai thuật ngữ phương Đông và phương Tây cũng mang tính tương đối, chỉ hai khu vực địa lý rộng lớn trên ba châu lục Á - Phi - Âu. Tuy nhiên, từ thời kì cổ đại, chúng không đơn thuần chỉ là các thuật ngữ phản ảnh nội hàm ở góc độ địa lí mà còn hàm ý phân biệt hai khu vực khác nhau về lịch sử, chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, tư tưởng v.
Trong đó, văn hóa phương Đông và văn hóa phương Tây chỉ hai khu vực văn hóa rộng lớn với những nét đặc 7 trưng khá rõ nét. Trên cơ sở đó, trong giới hạn nghiên cứu của đề tài, xác định hướng đi sâu vào nghiên cứu ở phương Đông sẽ bao gồm chủ yếu khu vực châu Á (Tây Nam Á, Trung Á, Đông Á, Đông Nam Á, Nam Á) và Bắc Phi, phương Tây tập trung nghiên cứu khu vực Nam Âu, Tây Âu, Đông Âu. Văn hóa bao gồm tất cả những sản phẩm của con người (cả hai khía cạnh vật chất và tinh thần). Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau nhưng nhìn chung văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong suốt quá trình lịch sử.
Giao lưu văn hóa: Là một hành xử hai chiều: mang tinh hoa văn hóa của dân tộc mình giới thiệu với các nước bên ngoài và ngược lại mang những tinh hoa văn hóa từ bên ngoài để giới thiệu vào trong nước, thông qua quá trình tiếp thu, chọn lọc, học hỏi, sáng tạo nên những giá trị mới mang đậm yếu tố bản sắc văn hóa riêng biệt, độc đáo của dân tộc mình, góp phần làm giàu thêm cho văn hóa của nước mình. Tiếp biến văn hóa giải thích quá trình thay đổi văn hóa và thay đổi tâm lý là kết quả theo sau cuộc gặp gỡ giữa các nền văn hóa. Những ảnh hưởng của giao lưu văn hóa có thể thấy được ở nhiều cấp độ trong cả hai nền văn hóa tương tác. Ở cấp độ nhóm, tiếp biến văn hóa thường dẫn đến những thay đổi về văn hóa, phong tục, và các tổ chức xã hội.
Hiệu ứng cấp độ nhóm đáng chú ý của tiếp biến văn hóa thường bao gồm những thay đổi trong thực phẩm, quần áo và ngôn ngữ. Ở cấp độ cá nhân, sự khác biệt trong cách cá nhân tiếp biến văn hóa đã được chứng minh có liên quan không chỉ với những thay đổi trong hành vi, đối xử hàng ngày, mà còn với nhiều phạm vi phúc lợi về tâm lý và thể chất. Trong Kinh Quran, từ arab chưa bao giờ được sử dụng cho đất nước Ả Rập nhưng mô tả nơi ở của Ismail, con trai của Abraham là một "vùng đất hoang hóa."Vào thời Ismail, nơi ở của ông không có tên, do đó, nó được đặt tên là "vùng đất hoang hóa." Trong Cựu Ước, từ midbar được dùng cho nhà của Ismail, nghĩa là sa mạc hoặc vùng đất cằn cỗi, tương ứng chặt chẽ với mô tả của kinh Quran. Bán đảo Ả Rập (jazirat al-Arab) nằm ở phía tây nam châu Á, nổi lên với nước biển ở ba mặt, tức là Biển Đỏ ở phía tây, Vịnh Ả Rập và Vịnh Oman ở phía đông, và 8 Biển Ả Rập.
ở miền Nam; được coi là một bán đảo lớn nhất thế giới với diện tích khoảng 1. Dặm, tức là khoảng một phần ba của châu Âu, hoặc lớn hơn gần sáu lần so với Pháp, mười lần của Ý và lớn hơn Thụy Sĩ tám lần. Bán đảo Ả Rập được chia thành nhiều phần khác nhau trong đó Hijaz, Najd, Yamen, Hazarmawt và Oman là quan trọng nhất. Cả vùng đất gần như cằn cỗi.
Khí hậu cực kỳ nóng vào mùa hè và các vùng ven biển là một trong những vùng khắc nghiệt nhất. Đế quốc Ả Rập hình thành trên cơ sở sự mở rộng biên giới lãnh thổ từ phạm vi lãnh thổ ban đầu là Bán đảo Ả Rập, trải qua cuộc chinh phạt mở rộng lãnh thổ của Muhammad từ thế kỷ VII đến thời kỳ kế nhiệm của 4 Caliphate (gọi chung là Rashidun Caliphate) với lãnh thổ kéo dài từ Tây Nam châu Á lan đến Trung Á, Nam Á và châu Phi bao gồm nhiều quốc gia, các tộc người khác nhau. Trong đó mỗi quốc gia đều mang một bản sắc văn hóa riêng biệt nằm dưới sự kiểm soát của Ả Rập trên cơ sở thực thi thể chế cai trị (không bằng phương thức chính quyền) mà không làm mất đi sự đa dạng về văn hóa, tín ngưỡng các tộc người của các quốc gia đó. Xét trên phương diện tôn giáo, điều này có thể thấy trong những nỗ lực hòa hợp bằng một chính sách bảo vệ và tôn trọng những dân có Kinh sách – tức là người Do Thái và Thiên Chúa giáo dưới thời cai trị của Muhamad ở các quốc gia bị chinh phục.
Kinh Quran nói rõ rằng người Hồi giáo lúc đầu tự coi họ không phải là đối thủ của hai đức tin kia, mà là những người thừa kế cùng một di sản: những khải thị của Muhammad trước đó đã “được truyền cho Abraham và Ishmael, cho Isaac và Jacob và các bộ lạc đó”, “Chúa đã tin tưởng trao chính những thông điệp ấy cho cả Moses và Jesus nữa”. “Chúng ta không được phân biệt đối xử với họ” [5, tr. Tất cả những yếu tố đó đã hình thành nên một đế quốc Ả Rập hùng mạnh vào giữa thế kỷ VII. Từ thời dòng họ Umayyad Caliphate cai trị (661-750), lãnh thổ của đế quốc Ả Rập tiếp tục mở rộng từ bán đảo Iberia đến Ấn Độ, Bắc phi sang Tây Nam châu Âu và Trung Á mở rộng.
Cùng với việc mở rộng hơn nữa lãnh thổ là việc thiết lập một chế độ cai trị tập trung mang tính thế tập mới so với thời kỳ trước của các Caliphate đối với các vùng chinh phạt. Tiếp nối thời kì cai trị của dòng họ Umayyad, vào năm 750 là thời kì nắm quyền của triều đại Abbasid. Khi lên nắm chính quyền, các Khalip thuộc dòng họ Abbasid được thừa hưởng một quốc gia rộng lớn bao gồm Bắc Phi, bán đảo Ả Rập, các vùng 9 ven bờ Đông Địa Trung Hải, Irắc, Iran, những vùng rộng lớn ở Kavkaz và Trung Á. Trên cơ sở lãnh thổ được mở rộng, quý tộc phong kiến Ả Rập không tiếp tục xâm lược nữa.
Song song với đó, sự thống nhất của Đế quốc Ả Rập cũng không được thực hiện nữa. Đế quốc Ả Rập rộng lớn dần dần tan rã, chia thành ba đế quốc nhỏ với ba kinh đô khác nhau: [26, tr. (2) Đế quốc Ả Rập phương Tây bao gồm Tây Ban Nha và một phần Bắc Phi (bao gồm Maroc, Angiêri và Tuynidi), kinh đô là Cordoba. (3) Đế quốc Ả Rập phương Nam gồm Ai Cập và các vùng xung quanh, kinh đô là Cairo.
Theo đó, khóa luận nghiên cứu về “Vai trò của Ả Rập trong quá trình giao lưu văn hóa Đông - Tây từ thế kỉ VII đến thế kỉ XIII” tập trung làm sáng tỏ vai trò của Ả Rập được hiểu là vai trò của cư dân thuộc đế quốc Ả Rập (trong các thế kỷ trên) đối với quá trình giao lưu văn hóa giữa phương Đông và phương Tây trong khoảng thời gian từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIII. Tổng quan về Ả Rập từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIII Ả Rập là bán đảo lớn nhất thế giới ở Tây Á, nằm giữa 3 châu lục Á, Âu, Phi cả về mặt đường thủy cũng như đường bộ, có diện tích lớn hơn ¼ châu Âu (chừng hơn 3 triệu km2). Sở dĩ vùng này được gọi là bán đảo vì nó được bao bọc ba phía bởi biển hoặc đại dương: phía đông giáp vịnh Ba Tư, phía Đông Bắc là vịnh Oman, eo Hormuz, Đông Nam là biển Ả Rập, Nam giáp Ấn Độ Dương, Phía Tây bán đảo này là Hồng Hải và vịnh Aqaba. Phía Bắc của bán đảo này là vùng sa mạc hoang vu chạy dài tới biên giới Syria và Palestine.
Người ta gọi nó là sa mạc Syro - Arabia vì nó ở giữa hai nước Ả Rập và Syria. Điều kiện tự nhiên Ả Rập là một vùng đất khắc nghiệt, trên cả bán đảo chỉ có vùng Yemen ở phía Tây Nam có nguồn nước phong phú, đất đai có thể trồng trọt được bởi đây là vùng khí hậu ôn hòa, mát mẻ, có mưa nhiều nhất ở miền cực nam bán đảo Ả Rập. Hơn nữa, nhờ nằm trên con đường buôn bán giữa Tây Á và Bắc Phi, nên Yemen có điều kiện phát triển thương nghiệp. Thêm vào đó, vùng Hejaz nằm ven bờ biển đỏ phía Tây bán đảo cũng tương đối phát triển.