CHƯƠNG 1 GIỚI THIỆU 1.1 VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Nông nghiệp, nông thôn và nông dân có vai trò to lớn từ trong quá trình lịch sử hình thành quốc gia dân tộc và sự nghiệp đấu tranh giành độc lập, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đảng và Nhà nước ta đã có nhiều chỉ thị, nghị quyết về phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới (NTM) nâng cao đời sống của người nông dân, trực tiếp và toàn diện nhất là Nghị quyết số 26-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, khóa X, về nông nghiệp, nông dân, nông thôn, trong đó nhiệm vụ xây dựng NTM là một nội dung trọng tâm. Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 800/QĐ-TTg ngày 04-6-2010 về việc phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM, giai đoạn 2010-2020 và ban hành Bộ Tiêu chí Quốc gia về NTM. Sau quá trình triển khai thực hiện xây dựng NTM trên cả nước, chương trình xây dựng NTM đã đạt được những kết quả quan trọng, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội cơ bản bảo đảm, kinh tế nông thôn chuyển dịch đúng hướng; thu nhập và đời sống vật chất, tinh thần cho người dân được nâng cao, trật tự an toàn xã hội được giữ vững.
Những kết quả đó đã góp phần thay đổi toàn diện bộ mặt nông thôn, tạo cơ sở tiếp tục nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân. Theo Báo cáo tổng kết năm 2016 của Ban Chỉ đạo Trung ương về xây dựng NTM, cả nước đã có 2.332 xã (đạt 26,12%) đạt chuẩn NTM, bình quân cả nước đạt 13,45 tiêu chí/xã, cả nước đã có 30 đơn vị cấp huyện được công nhận đạt chuẩn NTM, 15 đơn vị cấp huyện đang hoàn thiện hồ sơ trình Thủ tướng Chính phủ xét công nhận. Huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang là huyện được tỉnh chọn làm điểm của tỉnh về xây dựng NTM, giai đoạn 2011-2015. Sau 5 năm thực hiện, Đảng bộ và nhân dân trong huyện hoàn thành xây dựng 8/10 xã đạt chuẩn NTM và được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Huyện NTM vào tháng 12 năm 2016.
Xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang là xã thuần nông, diện tích đất sản xuất nông nghiệp chiếm 85,5% diện tích. Đảng bộ và nhân dân trong xã đã hoàn thành 19 tiêu chí quốc gia về xây dựng NTM và được UBND tỉnh công 2 nhận vào tháng 5 năm 2015. Kết quả đã góp phần quan trọng trong tăng trưởng, phát triển kinh tế, kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội thiết yếu được nâng cấp, đời sống đa số nông dân được cải thiện, hộ nghèo, cận nghèo giảm, nhiều nét đẹp văn hóa được phát huy. Tuy nhiên, nhận thức và tâm lý của một bộ phận người dân nông thôn về xây dựng NTM là của Nhà nước nên chưa thực sự tham gia và làm chủ trong tiến trình xây dựng NTM; việc tiếp nhận thông tin về xây dựng NTM của người dân còn chậm, có mặt còn thụ động; sự tham gia của người dân vào các hoạt động xây dựng NTM còn hạn chế, chủ yếu dừng ở lại khâu đóng góp vật chất theo yêu cầu của chính quyền địa phương mà chưa chủ động tham gia xây dựng kế hoạch, ra quyết định lựa chọn nội dung, phương pháp và giám sát quá trình thực hiện xây dựng NTM.
Chưa phát huy hết nội lực của cộng đồng dân cư nên mức độ tham gia của người dân còn hạn chế, nhất là khâu giám sát quá trình thực hiện. Một số tiêu chí xây dựng NTM đạt nhưng còn ở mức độ thấp, bộc lộ những hạn chế. Với những kết quả đạt được, xã Thạnh Đông A đã hoàn thành xây dựng NTM, nhưng mức độ tham gia của cộng đồng dân cư huyện Tân Hiệp vẫn còn thấp, thực tế phản ảnh chủ trương xây dựng NTM lấy người dân chủ thể tham gia thực hiện có mặt còn hạn chế. Chính vì vậy, việc thực hiện luận văn nghiên cứu “Phân tích vai trò của cộng đồng dân cư trong tham gia xây dựng nông thôn mới trường hợp tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang” nhằm đề xuất các biện pháp góp phần cải thiện sự tham gia của cộng đồng dân cư vào tham gia xây dựng NTM, đây vừa là động lực, vừa là mục tiêu của chủ trương xây dựng NTM.
Khi mức độ cộng đồng dân cư tham gia được cải thiện, không chỉ góp phần tăng cường nguồn lực đầu tư cho xây dựng NTM, mà còn thúc đẩy người dân tham gia tích cực để xây dựng huyện Tân Hiệp đạt chuẩn NTM ở trình độ, chất lượng cao hơn nhằm thực hiện tốt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững.2 CÂU HỎI NGHIÊN CỨU (1) Thực trạng tham gia của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang? (2) Những nhân tố ảnh hưởng đến vai trò của cộng đồng dân cư trong tham gia xây dựng NTM tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang? (3) Biện pháp cải thiện sự tham gia và nâng cao vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM tại tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang.3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.1 Mục tiêu tổng quát Phân tích thực trạng tham gia của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang nhằm gợi ý chính sách để cải thiện sự tham gia và nâng cao vai trò của cộng đồng dân cư trong tham gia xây dựng nông thôn mới.2 Mục tiêu cụ thể (1) Khái quát tình hình xây dựng NTM trên địa bàn nghiên cứu. Phân tích thực trạng tham gia của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM tại xã Thạnh Đông A huyện Tân Hiệp tỉnh Kiên Giang. (2) Phân tích sự tham gia của cộng đồng dân cư trong thực hiện các tiêu chí trong xây dựng NTM xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang. (3) Từ kết quả nghiên cứu luận văn đưa ra những kiến nghị chính sách nhằm cải thiện sự tham gia và nâng cao vai trò của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM tại địa bàn nghiên cứu.4 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 1.1 Đối tượng nghiên cứu Vai trò của cộng đồng dân cư trong tham gia xây dựng NTM của xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang.2 Giới hạn phạm vi nghiên cứu 4 Đề tài chọn xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang, vì đây là 1 trong 8 xã đạt chuẩn NTM, mang tính tiêu biểu đại diện cho 8/10 xã đạt chuẩn NTM trong huyện.
Phạm vi nghiên cứu chỉ tiến hành giới hạn trong xã nhằm gợi ý chính sách sát với thực tế địa phương hơn.3 Giới hạn nội dung nghiên cứu Đề tài nghiên cứu tập trung phân tích vai trò của cộng đồng dân cư trong tham gia, đóng góp, ra quyết định và kiểm tra, giám sát các công trình xây dựng NTM và các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng dân cư trên địa bàn xã Thạnh Đông A tại thời điểm nghiên cứu.4 Giới hạn thời gian nghiên cứu Đánh giá kết quả chương trương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trên địa bàn nghiên cứu trong giai đoạn 2011-2015 và năm 2016.5 KẾT CẤU ĐỀ TÀI Đề tài được thực hiện gồm 5 chương: Chương 01 Giới Thiệu: Trình bày các nội dung về lý do chọn đề tài; vai trò cộng đồng dân cư trong tham gia xây dựng NTM tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang; trình bày các vấn đề như câu hỏi nghiên cứu phương pháp nghiên cứu và giới hạn nghiên cứu của đề tài. Chương 2 Tổng quan lý thuyết và các nghiên cứu: Trình bày các lý thuyết liên quan về khái niệm cộng đồng, vai trò của cộng đồng dân cư, nông thôn, nông thôn mới, sự tham gia của người dân, vai trò của người dân đối với các nội dung xây dựng NTM, kinh nghiệm xây dựng và phát triển nông thôn của Hàn Quốc và Nhật Bản. Nội dung của chương còn để cập đến các công trình nghiên cứu về xây dựng NTM, vai trò của cộng đồng dân cư trong quá trình xây dựng NTM, sự tham gia đóng góp của người dân đối với một số lĩnh vực. Chương 03 Phương pháp nghiên cứu: Nội dung chương trình bày các phương pháp nghiên cứu giúp cho việc giải quyết các mục tiêu nghiên cứu của đề tài như phương pháp thống kê mô tả, phỏng vấn chuyên gia và phỏng vấn hộ gia đình.
5 Chương 04 Kết quả nghiên cứu: Trình bày kết quả nghiên cứu dựa trên kết quả xử lý dữ liệu thông qua các phương pháp được trình bày ở chương 3. Nội dung của chương sẽ mô tả địa bàn nghiên cứu, thực trạng cộng đồng dân cư tham gia xây dựng NTM, các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM tại xã Thạnh Đông A, huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang. Chương 05 Kết luận và gợi ý chính sách: Trình bày tóm tắt kết quả các câu hỏi nghiên cứu và gợi ý một số chính sách giúp cải thiện sự tham gia của cộng đồng dân cư trong xây dựng NTM của xã Thạnh Đông A nói riêng và huyện Tân Hiệp, tỉnh Kiên Giang nói chung. 6 CHƯƠNG 2 TỔNG QUAN VÀ CÁC TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU 2.1 CÁC KHÁI NIỆM LIÊN QUAN 2.1 Cộng đồng Theo Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang (2000) Cộng đồng là một khái niệm xã hội học, cộng đồng là một thực thể xã hội có cơ cấu tổ chức (chặt chẽ hoặc không chặt chẽ), là một nhóm người cùng chia sẽ và chịu ràng buộc bởi các đặc điểm và lợi ích chung được thiết lập thông qua tương tác và trao đổi giữa các thành viên.
Các đặc điểm đó có thể là: Đặc điểm về kinh tế - xã hội như cộng đồng làng xã, khu dân cư đô thị; đặc điểm về huyết thống như cộng đồng của các thành viên thuộc một họ tộc; mối quan tâm và quan điểm như nhóm sở thích hoặc một dự án phát triển; môi trường nhân văn như cộng đồng đồng bào dân tộc và một số đặc điểm như tổ chức, vùng địa lý, tâm lý… Theo Nguyễn Thị Tâm Hằng (2015) trích từ Trương Văn Tuyển (2007) cộng đồng là một nhóm người có chung một hay nhiều đặc điểm nào đó, tùy vào cách tiếp cận của nghiên cứu, các tiêu chí nghiên cứu, các hoạt động mà cộng đồng sẽ bao gồm một hay nhiều các đối tượng xã hội khác nhau. Mở rộng khái niệm cộng đồng nông thôn là một cộng đồng mà thành viên của cộng đồng có hoạt động sinh kế dựa vào nông nghiệp, dựa vào tài nguyên thiên nhiên cho các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi.