CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TONG QUAN NGHIÊN CỨU VE VAI TRÒ CUA CHÍNH QUYEN DIA PHƯƠNG DOI VỚI PHAT TRIEN DU LICH CONG DONG Ở TRONG NƯỚC VA QUOC TE 1. Du lịch cộng đồng va vai trò của phát triển du lịch cộng đồng 1. Khái niệm cộng đồng Cộng đồng được hiểu là những cư dân sinh sống và hoạt động ồn định, lâu dài hoặc gần vùng có tài nguyên thiên nhiên. Cộng đồng không bao gồm các cá nhân, tô chức hoặc doanh nghiệp từ nơi khác đến làm việc hoặc kinh doanh.
CĐDC đóng vai trò quan trọng như chủ thể trực tiếp tham gia vào hoạt động DLCD. Họ là người quyết định về sự tồn tại và phát triển của DLCD. Họ không chỉ cung cấp dịch vụ du lịch mà còn là người quản lý chính của hoạt động này. Họ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và văn hóa địa phương.
Cộng đồng địa phương cần nhận thức rõ về lợi ích kinh tế và xã hội mà du lịch có thể mang lại, và họ phải tham gia tích cực và hiệu quả vào ngành du lịch. Họ cần đảm bảo rằng họ cung cấp cho khách du lịch các dịch vụ và trải nghiệm chất lượng cao. Đồng thời, cộng đồng phải có kiến thức sâu rộng về việc bảo vệ tài nguyên du lịch và môi trường, và phải thực hiện trách nhiệm bảo vệ chúng. Nếu cộng đồng địa phương không thực hiện việc khai thác tài nguyên du lịch một cách bền vững và có kế hoạch, có thé dẫn đến tôn hại cho tài nguyên và môi trường, gây ra sự không bền vững trong ngành du lịch.
Hơn nữa, cộng đồng cần phải đoàn kết, hợp tác với nhau đề tổ chức hoạt động du lịch một cách có kế hoạch và hiệu quả. Đề cải thiện đời sống xã hội và kinh tế của họ thông qua ngành du lịch, cần có đầu tư vào cơ sở hạ tang và phát triển nguồn nhân lực dé họ có thể quản lý và phục vu ngành du lịch một cách hiệu quả. Luật Du lịch (2017) quy định về sự tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động PTDL cụ thé: (i) CDDC có quyền tham gia vào và được hưởng các lợi ích hợp pháp từ hoạt động du lịch. Họ cũng có trách nhiệm quan trọng trong việc bảo vệ tải nguyên du lịch, bản sắc văn hóa địa phương và dam bảo an ninh, trật tự và an toàn xã hội.
Đồng thời, họ cũng phải chú trọng đến việc duy trì và cải thiện môi trường để tạo nên một môi trường du lịch hấp dẫn. (ii) CĐDC được tạo điều kiện dé đầu tư vào PTDL, khôi phục và phát huy các loại hình văn hóa, nghệ thuật dân gian, ngành, nghề truyền thống, và sản xuất hàng hóa địa phương phục vụ du khách. Điều này đóng góp vào việc nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân địa phương, tạo ra cơ hội kinh doanh và làm thúc day sự phát triển bền vững trong cộng dong. Du lịch cộng đồng Mặc dù DLCĐ đã trở thành một loại hình du lịch phổ biến, phát triển rộng khắp trên thế giới, nhưng cho đến nay chưa có định nghĩa thống nhất về DLCĐ.
Mỗi tác giả tùy theo mục tiêu nghiên cứu, địa bàn nghiên cứu và quan điểm cá nhân của mình mà đưa ra định nghĩa riêng. Theo định nghĩa của Nicole Hausler va Wolfgang Stasdas (2002), DLCD là một dạng du lịch trong đó cộng đồng địa phương giữ vai trò quan trọng và có sự kiểm soát chủ yếu trong việc phát triển và quản lý các hoạt động du lịch, và một phần lớn lợi nhuận thu được từ hoạt động du lịch được trao lại cho cộng đồng. Theo quan điểm của Đào Anh Tuấn (2014), DLCĐ là một phương thức PTDL trong đó cộng đồng địa phương tô chức và cung cấp các dich vụ dé phục vụ du khách, đồng thời tham gia vào việc bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và môi trường. Cộng đồng được hưởng các quyền lợi về cả vật chất và tinh thần từ PTDL và đồng thời đảm bảo sự bảo tồn của tự nhiên.
Theo Bùi Thị Hải Yến (2012), DLCĐ là một phương thức phát triển bền vững trong đó cộng đồng địa phương tham gia trực tiếp và chủ yếu trong mọi giai đoạn phát triển và các hoạt động du lịch. Cộng đồng này được hỗ trợ và hợp tác cùng các tô chức và cá nhân trong nước và quốc tế, cũng như từ chính phủ và các cơ quan quản lý địa phương. Họ nhận được một phần lớn lợi nhuận từ hoạt động du lịch, nhăm phát triển cộng đồng, bảo tồn và khai thác tải nguyên môi trường du lịch một cách bền vững, đồng thời đáp ứng các nhu cầu du lịch phong phú, chất lượng cao và hợp lý của du khách. Theo Nguyễn Mạnh Hùng (2019), DLCĐ là một phương thức PTDL, trong đó cộng đồng địa phương là chủ thê trực tiếp tham gia vào PTDL, đồng thời bảo vệ tai nguyên môi trường cả về mặt tự nhiên và nhân văn tại các điểm và khu du lịch.
Họ cũng được hưởng các quyền lợi từ hoạt động du lịch mang lai. Theo Luật Du lịch (2017), DLCD là một loại hình du lịch được phát triển dựa trên các giá trị văn hóa của cộng đồng, và được quản lý, tô chức khai thác và hưởng lợi bởi chính cộng đồng này. Từ các định nghĩa nêu trên có thể kết luận rang khái niệm DLCD bao gồm các nội dung chủ yếu như sau: - DLCĐ là kiểu kinh doanh du lịch mà chủ thé là CDDC địa phương cùng phối hợp nhau dé t6 chức, điều hành hoạt động du lịch dựa trên việc khai thác các nguồn lực sẵn có về cảnh quan thiên nhiên và các giá trị văn hóa bản địa dé tạo ra các SPDL cung cấp cho khách du lịch tại không gian sinh sống của cộng đồng. - DLCD hình thành dựa trên những nhu cầu của du khách đến từ nhiều nền văn hóa khác nhau trên thế giới với mong muốn được khám phá, học hỏi những điều mới lạ và được hòa nhập vào cuộc sống, sinh hoạt thường nhật của CDDC địa phương.
- Du khách là tiền đề mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng, đồng thời có những tác động nhất định đến môi trường sinh thái tự nhiên và nhân văn tại cộng đồng địa phương khi họ đến du lịch. - DLCĐ góp phần nâng cao khả năng tổ chức, vận hành và thực hiện các hoạt động kinh doanh du lịch; nắm bắt được tâm lý và thị hiếu của khách du lịch dé xây dựng các SPDL phù hợp và chất lượng hơn. Từ đó, cộng đồng ngày càng phát huy vai trò làm chủ của mình. - DLCD mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng địa phương cả về mặt vật chất và tinh thân, đồng thời đảm bảo bảo tôn các giá trị tự nhiên và văn hóa bản địa.
Vê 10 mặt vật chất, DLCĐ giúp cộng đồng địa phương tạo nguồn thu nhập từ hoạt động du lịch, giúp cải thiện đời sống kinh tế của họ. Nhờ vào việc cung cấp dịch vụ và sản phẩm du lịch, cộng đồng có cơ hội phát triển các ngành kinh doanh liên quan như nhà nghỉ, nhà hàng, thủ công mỹ nghệ, và nông nghiệp địa phương. Phát triển du lịch cộng đồng Theo từ điển Tiếng Việt, thuật ngữ "phát triển" có thé được hiểu là quá trình tiến hóa và tiến bộ theo hướng tăng lên trong nhiều lĩnh vực, như kinh tế, văn hóa và xã hội. Từ điển Bách khoa Việt Nam mô tả "phát triển" như một phạm trù triết học, chỉ tính chất của các biến đổi diễn ra trong thế giới.
Phát triển là một thuộc tính của thực tại vật chất, nó ám chỉ sự thay đổi và tiến hóa của mọi hiện vật và hiện tượng từ khi chúng xuất hiện cho đến khi chúng biến mat. Sự phát triển xuất phát từ sự đấu tranh và sự thống nhất giữa các yếu tố trái ngược nhau. Như vậy, PTDL là khái niệm rộng, chỉ một khái niệm ngắn gọn không thê bao hàm hết toàn bộ nội dung bên trong của nó. Tính đến hiện tại, có nhiều khái niệm về PTDL và hầu hết được tiếp cận dưới góc độ kinh tế.
Theo đó, PTDL được hiểu là sự tăng trưởng kinh tế du lịch gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thê chế liên quan đến du lịch, góp phần phát triển KTXH nói chung. Trên cơ sở những đặc điểm của DLCD và khái niệm về PTDL, trong luận văn này: PTDLCĐ được hiểu là quá trình thay đổi theo hướng tiến bộ về mọi mặt của DLCD, bao gom sự thay đổi cả về lượng và về chất của DLCĐ ở mỗi địa phương, mỗi quốc gia. PTDLCĐ cũng được hiểu là sự tăng trưởng của DLCĐ gắn liền với sự hoàn thiện cơ cấu, thé chế liên quan đến DLCD, góp phần BVMT, bảo tồn văn hoá và nâng cao chất lượng cuộc sống của CDDC. PTDLCD luôn hướng tới mục tiêu kép về kinh tế và xã hội; vừa mang lại thu nhập, việc làm cho CDDC va vừa góp phần đảm bảo an sinh xã hội, bảo tồn văn hóa, BVMT.
Cũng như phát triển kinh tế, PTDL và PTDLCD chịu ảnh hưởng của các yếu tố thuộc lực lượng sản xuất (điều kiện tự nhiên, điều kiện KTXH, TNDL, con người, KHCN.), những yếu tố thuộc về quan hệ sản xuất (cách thức tổ chức hoạt động DLCD, cách thức huy động 11 các nguồn lực dé PTDLCD, phân chia thu nhập từ DLCĐ.) và các yếu tô thuộc kiến trúc thượng tầng (pháp luật, thé ché. PTDLCD tại một điểm du lịch thường được triển khai theo các dự án cụ thể. Phân tích các kinh nghiệm khi quản lý, vận hành các dự án PTDLCD ở các nước Úc, Canada, Trung Quốc, Đài Loan, Indonesia, Hàn Quốc, Malaysia, New Zealand, Philippines và Việt Nam, Vikneswaran Nair và Amran Hamzah (2015) đã dua ra 9 bước triển khai dự án PTDLCD tại một điểm đến. Trong đó, 4 bước đầu tiên là về việc bắt đầu, phát triển những sáng kiến DLCD, 5 bước tiếp theo giám sát tính bền vững của dự án PTDLCĐ.
Đối với mỗi bước, có một danh sách các hành động được khuyến nghị để hướng dẫn phát triển loại hình DLCĐ. PTDLCD tại lãnh thổ cấp huyện, tỉnh thường được triển khai theo các quy hoạch hoặc đề án PTDL, PTDLCD, trong đó xác định các địa điểm có TNDL nỗi trội dé PTDLCD, đánh giá nhu cầu của thị trường; đánh giá hiện trạng và nhu cầu hỗ trợ hạ tang. để PTDLCD trên toàn lãnh thé, trước khi tiến hành các dự án dé PTDLCD tại các địa điểm cụ thể.