Luận văn: Ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự - Vấn đề lý luận và thực tiễn

Luận văn phân tích sâu sắc các vấn đề lý luận và thực tiễn về ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài, cùng các giải pháp hoàn thiện pháp luật.

• Tác giả: Chu Thị Thơm
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bành Quốc Tuấn
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế - Luật
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự - Những vấn đề lý luận và thực tiễn
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Tình hình nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài
• Mục đích nghiên cứu của đề tài
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của đề tài
• Bố cục luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ ỦY THÁC TƯ PHÁP RA NƯỚC NGOÀI TRONG LĨNH VỰC DÂN SỰ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm của ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 1.1.1. Khái niệm ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 1.1.2. Đặc điểm ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 1.2. Vai trò ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 1.2.1. Vai trò ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự đối với phương diện chính trị - ngoại giao
• 1.2.2. Vai trò ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự đối với phương diện kinh tế
• 1.2.3. Vai trò ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự đối với phương diện pháp luật
• 1.3. Các nguyên tắc của ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 1.3.1. Nguyên tắc tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, bình đẳng và các bên cùng có lợi
• 1.3.2. Nguyên tắc có đi có lại
• 1.4. Kinh nghiệm lập pháp quốc tế về ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 1.4.1. Các Điều ước quốc tế tiêu biểu
• 1.4.2. Pháp luật một số quốc gia
• 1.5. KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ ỦY THÁC TƯ PHÁP RA NƯỚC NGOÀI TRONG LĨNH VỰC DÂN SỰ VÀ GIẢI PHÁP GÓP PHẦN HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT
• 2.1. Cơ sở pháp lý về ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.1.1. Điều ước quốc tế
• 2.1.2. Pháp luật quốc gia
• 2.2. Nội dung điều chỉnh của pháp luật hiện hành về ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.2.1. Thẩm quyền thực hiện ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.2.2. Điều kiện về thông tin của đương sự để thực hiện ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.2.3. Phạm vi và phương thức thực hiện ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.2.4. Hồ sơ ủy thác tư pháp
• 2.2.5. Ngôn ngữ và dịch thuật trong ủy thác tư pháp
• 2.2.6. Chi phí ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.3. Giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật về ủy thác tư pháp trong lĩnh vực dân sự
• 2.3.1. Định hướng hoàn thiện pháp luật về ủy thác tư pháp trong lĩnh dân sự
• 2.3.1.1. Sự cần thiết phải hoàn thiện pháp luật về ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự
• 2.3.1.2. Yêu cầu đặt ra đối với việc hoàn thiện pháp luật về ủy thác tư pháp trong lĩnh vực dân sự
• 2.3.2. Giải pháp cụ thể
• 2.4. KẾT LUẬN CHƯƠNG 2
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Khái quát ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài là gì

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài ngày càng gia tăng, kéo theo nhu cầu giải quyết tranh chấp xuyên biên giới. Ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài (UTTP) nổi lên như một cơ chế pháp lý không thể thiếu, là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền Việt Nam gửi đến cơ quan tương ứng của nước ngoài để thực hiện các hoạt động tố tụng. Về bản chất, đây là một hình thức hỗ trợ tư pháp dân sự quốc tế, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong các vụ việc vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ một quốc gia. Hoạt động này không chỉ thể hiện sự tôn trọng chủ quyền quốc gia mà còn là cầu nối cho hợp tác tư pháp quốc tế, thúc đẩy quan hệ ngoại giao và kinh tế. Theo Luật Tương trợ tư pháp 2007, UTTP là phương thức chính để thực hiện tương trợ tư pháp về dân sự. Nội dung của UTTP rất đa dạng, bao gồm các hoạt động thiết yếu như tống đạt văn bản ra nước ngoài, thu thập chứng cứ ở nước ngoài, triệu tập người làm chứng, người giám định. Cơ sở pháp lý để thực hiện hoạt động này dựa trên các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương, đa phương hoặc nguyên tắc có đi có lại, đảm bảo tính pháp lý và hiệu quả trong quá trình tố tụng.

1.1. Định nghĩa và bản chất của ủy thác tư pháp quốc tế

Theo lý luận và pháp luật thực định, ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài là yêu cầu bằng văn bản của Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân hoặc Cơ quan thi hành án dân sự Việt Nam gửi tới cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài. Mục đích là nhờ thực hiện một hoặc một số hoạt động tố tụng dân sự cụ thể trên lãnh thổ của quốc gia được yêu cầu. Bản chất của hoạt động này là một quan hệ pháp luật "công" phát sinh giữa các cơ quan nhà nước có thẩm quyền của hai quốc gia, nhằm phục vụ việc giải quyết một quan hệ pháp luật "tư" (dân sự) có yếu tố nước ngoài. Hoạt động này phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản của công pháp quốc tế như tôn trọng chủ quyền, bình đẳng và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau.

1.2. Vai trò quan trọng trong tố tụng dân sự quốc tế

Ủy thác tư pháp đóng vai trò quyết định trong việc giải quyết các vụ án dân sự có yếu tố nước ngoài. Nó đảm bảo các thủ tục tố tụng như tống đạt giấy tờ, triệu tập đương sự được thực hiện hợp lệ, bảo vệ quyền tiếp cận công lý của các bên. Nếu không có cơ chế này, việc thu thập chứng cứ ở nước ngoài hay thông báo cho đương sự ở nước ngoài sẽ trở nên bất khả thi, dẫn đến kéo dài vụ án, ảnh hưởng đến quyền lợi chính đáng của các cá nhân, tổ chức. Hiệu quả của UTTP trực tiếp thúc đẩy quá trình giải quyết tranh chấp, nâng cao hiệu lực của phán quyết Tòa án và góp phần vào việc công nhận và cho thi hành bản án sau này.

1.3. Các nguyên tắc cơ bản chi phối hoạt động ủy thác

Hoạt động UTTP được thực hiện dựa trên các nguyên tắc nền tảng. Nguyên tắc quan trọng nhất là tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ và không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Bên cạnh đó, nguyên tắc có đi có lại được áp dụng khi giữa hai quốc gia chưa có Hiệp định tương trợ tư pháp. Nguyên tắc này có nghĩa là Việt Nam sẽ thực hiện yêu cầu của nước ngoài với kỳ vọng rằng họ cũng sẽ làm điều tương tự. Tuy nhiên, việc thực hiện UTTP không phải là nghĩa vụ bắt buộc và một quốc gia có quyền từ chối thực hiện ủy thác tư pháp nếu yêu cầu đó xâm phạm chủ quyền hoặc trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật nước mình.

II. Rào cản thực tiễn khi ủy thác tư pháp dân sự Việt Nam

Mặc dù cơ sở pháp lý đã được hình thành, thực tiễn thi hành ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự khác biệt về hệ thống pháp luật, trình tự tố tụng giữa Việt Nam và các quốc gia khác. Nhiều hồ sơ UTTP bị trả về do không đáp ứng yêu cầu về hình thức, ngôn ngữ hoặc nội dung của nước được yêu cầu. Theo các báo cáo được trích dẫn trong Luận văn của Chu Thị Thơm (2018), tỷ lệ yêu cầu UTTP gửi đến các nước chưa có hiệp định không có kết quả lên đến 52%. Vấn đề chi phí ủy thác tư pháp cũng là một rào cản đáng kể. Nhiều quốc gia như Hoa Kỳ, Úc yêu cầu thanh toán phí trước, nhưng pháp luật Việt Nam tại một số thời điểm chưa có cơ chế rõ ràng để đương sự tạm ứng và thanh toán các chi phí này. Hơn nữa, việc xác định địa chỉ chính xác của đương sự ở nước ngoài thường rất khó khăn, dẫn đến việc tống đạt thất bại. Những vướng mắc này làm kéo dài thời gian giải quyết vụ án, gây tốn kém và làm giảm hiệu quả của công tác hỗ trợ tư pháp dân sự quốc tế.

2.1. Bất cập trong khung pháp lý quốc gia và quốc tế

Hệ thống pháp luật Việt Nam, dù đã có Luật Tương trợ tư pháp 2007 và các thông tư hướng dẫn, vẫn còn những khoảng trống. Quy định về xử lý các trường hợp UTTP không có kết quả sau một thời gian dài còn chưa thực sự triệt để. Về mặt quốc tế, số lượng Hiệp định tương trợ tư pháp song phương mà Việt Nam ký kết còn hạn chế. Đáng chú ý, nhiều đối tác thương mại, đầu tư lớn của Việt Nam lại chưa có hiệp định, khiến việc hợp tác phải dựa trên nguyên tắc có đi có lại vốn không chắc chắn. Việc này tạo ra sự không đồng bộ và thiếu cơ sở pháp lý vững chắc để yêu cầu thực hiện hợp tác tư pháp quốc tế.

2.2. Khó khăn trong việc lập hồ sơ yêu cầu ủy thác tư pháp

Việc chuẩn bị một hồ sơ yêu cầu ủy thác tư pháp hợp lệ là một thách thức. Các yêu cầu về dịch thuật, hợp pháp hóa lãnh sự, và thông tin chi tiết về đương sự thường rất khắt khe. Nhiều Tòa án địa phương còn lúng túng trong việc áp dụng các biểu mẫu, xác định đúng cơ quan có thẩm quyền ủy thác tư pháp của nước ngoài, dẫn đến hồ sơ bị Bộ Tư pháp trả lại để bổ sung. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ mà còn tăng gánh nặng hành chính cho các cơ quan tố tụng.

2.3. Vấn đề từ chối thực hiện ủy thác tư pháp từ phía nước ngoài

Phía nước ngoài có thể từ chối thực hiện ủy thác tư pháp vì nhiều lý do. Phổ biến nhất là yêu cầu UTTP được cho là xâm phạm chủ quyền, an ninh quốc gia hoặc trật tự công cộng của họ. Ngoài ra, hồ sơ không đầy đủ thông tin, không đúng thể thức, hoặc không thanh toán chi phí ủy thác tư pháp cũng là những nguyên nhân thường gặp. Việc thiếu một cơ chế đối thoại hiệu quả để làm rõ và khắc phục các lý do từ chối đôi khi khiến yêu cầu của Việt Nam rơi vào bế tắc.

III. Nền tảng pháp lý cho ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài

Hoạt động ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài được xây dựng trên một nền tảng pháp lý kép, bao gồm các điều ước quốc tế và pháp luật quốc gia. Về phương diện quốc tế, các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương và đa phương đóng vai trò trụ cột. Điển hình là việc Việt Nam gia nhập Công ước La Hay về tống đạt giấy tờ tư pháp và ngoài tư pháp trong lĩnh vực dân sự hoặc thương mại năm 1965 (Công ước Tống đạt), có hiệu lực từ ngày 01/10/2016. Công ước này đã tạo ra một cơ chế thống nhất, hiệu quả để thực hiện tống đạt văn bản ra nước ngoài với các quốc gia thành viên. Về pháp luật quốc gia, Luật Tương trợ tư pháp 2007 là văn bản pháp lý trung tâm, quy định các nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục chung cho hoạt động UTTP. Bên cạnh đó, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 và các Thông tư liên tịch như TTLT 12/2016/TTLT-BTP-BNG-TANDTC đã chi tiết hóa các quy định, hướng dẫn cụ thể về thủ tục ủy thác tư pháp, giúp các cơ quan như Tòa án nhân dân và Bộ Tư pháp có cơ sở vững chắc để triển khai trên thực tế.

3.1. Vai trò của các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương

Việt Nam đã ký kết khoảng 18 Hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự với các quốc gia và vùng lãnh thổ. Các hiệp định này tạo ra một kênh hợp tác chính thức, quy định rõ ràng về phạm vi, ngôn ngữ, chi phí và quy trình hợp tác, thường là miễn phí. Mặc dù số lượng còn hạn chế, các hiệp định với các nước có nhiều quan hệ dân sự như Trung Quốc, Pháp, Nga đã phát huy hiệu quả cao, giúp quá trình UTTP diễn ra thuận lợi và có kết quả tốt hơn so với việc áp dụng nguyên tắc có đi có lại.

3.2. Tác động của Công ước La Hay về tống đạt giấy tờ

Việc gia nhập Công ước La Hay về tống đạt giấy tờ là một bước tiến lớn của Việt Nam trong hội nhập tư pháp quốc tế. Công ước cung cấp các kênh tống đạt đa dạng và linh hoạt, bao gồm kênh chính thức thông qua Cơ quan Trung ương (tại Việt Nam là Bộ Tư pháp) và các kênh thay thế như kênh ngoại giao, bưu điện (nếu quốc gia nhận không phản đối). Công ước cũng chuẩn hóa các mẫu yêu cầu và giấy xác nhận kết quả, giúp đơn giản hóa thủ tục ủy thác tư pháp và tăng cường tính chắc chắn pháp lý cho hoạt động tống đạt.

3.3. Quy định trong Luật Tương trợ tư pháp 2007 và văn bản liên quan

Luật Tương trợ tư pháp 2007 và các văn bản hướng dẫn đã nội luật hóa các cam kết quốc tế và xây dựng một quy trình thống nhất trong nước. Luật xác định rõ thẩm quyền của Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát, Cơ quan thi hành án trong việc yêu cầu UTTP và vai trò đầu mối của Bộ Tư pháp. Các quy định về hồ sơ, ngôn ngữ, thời hạn xử lý đã tạo ra một hành lang pháp lý tương đối hoàn chỉnh, làm cơ sở để các cơ quan tiến hành tố tụng thực hiện nhiệm vụ của mình một cách nhất quán.

IV. Hướng dẫn quy trình ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài

Quy trình thực hiện một yêu cầu ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật. Về cơ bản, thủ tục ủy thác tư pháp bắt đầu từ Tòa án nhân dân hoặc cơ quan có thẩm quyền đang thụ lý vụ việc. Cơ quan này có trách nhiệm lập hồ sơ yêu cầu ủy thác tư pháp theo mẫu quy định, bao gồm văn bản ủy thác và các tài liệu cần tống đạt hoặc liên quan đến việc thu thập chứng cứ. Hồ sơ sau đó được gửi đến Bộ Tư pháp – cơ quan đầu mối quốc gia. Tại đây, hồ sơ sẽ được kiểm tra tính hợp lệ về hình thức và nội dung trước khi được dịch thuật (nếu cần) và gửi đi nước ngoài thông qua các kênh phù hợp: kênh hiệp định, kênh Công ước La Hay, kênh ngoại giao hoặc trên cơ sở có đi có lại. Sau khi cơ quan có thẩm quyền nước ngoài thực hiện xong yêu cầu, kết quả sẽ được gửi trở lại Bộ Tư pháp và chuyển về cho cơ quan đã yêu cầu. Việc nắm vững quy trình này là yếu tố then chốt để nâng cao tỷ lệ thành công của các yêu cầu hỗ trợ tư pháp dân sự quốc tế.

4.1. Xác định cơ quan có thẩm quyền ủy thác tư pháp

Theo quy định hiện hành, các cơ quan có thẩm quyền ủy thác tư pháp bao gồm Tòa án nhân dân các cấp, Viện kiểm sát nhân dân và Cơ quan thi hành án dân sự. Tùy thuộc vào giai đoạn của vụ việc (xét xử hay thi hành án) mà cơ quan tương ứng sẽ lập và gửi yêu cầu. Ở cấp trung ương, Bộ Tư pháp đóng vai trò là Cơ quan Trung ương trong việc tiếp nhận, kiểm tra và chuyển các yêu cầu UTTP của Việt Nam ra nước ngoài và ngược lại, đảm bảo tính thống nhất và tuân thủ pháp luật.

4.2. Các kênh thực hiện và phương thức gửi hồ sơ

Có nhiều kênh để thực hiện UTTP. Kênh chính thức qua Hiệp định tương trợ tư pháp hoặc Công ước La Hay về tống đạt giấy tờ là ưu tiên hàng đầu vì có tính ràng buộc pháp lý cao. Trong trường hợp không có điều ước quốc tế, kênh ngoại giao được sử dụng, hồ sơ sẽ đi qua Cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam ở nước ngoài. Kênh bưu điện cũng là một phương thức hiệu quả đối với các nước thành viên Công ước Tống đạt không phản đối. Lựa chọn kênh phù hợp tùy thuộc vào mối quan hệ pháp lý giữa Việt Nam và quốc gia được yêu cầu.

4.3. Yêu cầu về hồ sơ ngôn ngữ và chi phí thực hiện

Một hồ sơ yêu cầu ủy thác tư pháp chuẩn mực phải bao gồm văn bản yêu cầu theo mẫu, các tài liệu cần tống đạt/thu thập, và bản dịch sang ngôn ngữ chính thức của nước được yêu cầu hoặc tiếng Anh/Pháp theo quy định của điều ước quốc tế. Về chi phí ủy thác tư pháp, nếu thực hiện theo hiệp định song phương thì thường miễn phí. Tuy nhiên, khi thực hiện qua kênh có đi có lại hoặc theo Công ước La Hay, đương sự có thể phải chịu các chi phí thực tế phát sinh tại nước ngoài, bao gồm phí tống đạt, phí dịch thuật, phí chuyên gia.

V. Giải pháp hoàn thiện ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài

Để nâng cao hiệu quả của hoạt động ủy thác tư pháp dân sự ra nước ngoài, việc hoàn thiện cả về cơ sở pháp lý và năng lực thực thi là yêu cầu cấp thiết. Trước hết, cần tiếp tục rà soát, sửa đổi Luật Tương trợ tư pháp 2007 và các văn bản liên quan để lấp đầy các khoảng trống pháp lý, đặc biệt là các quy định về chi phí ủy thác tư pháp, cơ chế xử lý khi yêu cầu UTTP bị kéo dài hoặc không có kết quả. Về đối ngoại, Việt Nam cần đẩy mạnh đàm phán, ký kết các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương với các đối tác chiến lược, đồng thời tích cực nghiên cứu gia nhập các điều ước quốc tế đa phương khác, chẳng hạn như Công ước La Hay về thu thập chứng cứ. Việc tăng cường tập huấn, nâng cao năng lực cho đội ngũ Thẩm phán, Thư ký Tòa án về kỹ năng lập hồ sơ yêu cầu ủy thác tư pháp cũng là một giải pháp quan trọng. Bên cạnh đó, việc xây dựng một cơ sở dữ liệu điện tử về hợp tác tư pháp quốc tế sẽ giúp các cơ quan tố tụng dễ dàng tra cứu thông tin và thực hiện thủ tục một cách chính xác, nhanh chóng.

5.1. Hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia

Cần sớm ban hành các quy định cụ thể hóa cơ chế tạm ứng và thanh toán chi phí ủy thác tư pháp để giải quyết vướng mắc khi yêu cầu UTTP đến các nước có thu phí. Pháp luật cũng cần quy định rõ hơn về thời hạn và cách thức xử lý đối với các vụ án có UTTP nhưng không nhận được phản hồi, nhằm tránh tình trạng án bị tạm đình chỉ vô thời hạn. Việc sửa đổi Luật TTTP theo hướng tách bạch giữa các lĩnh vực dân sự, hình sự sẽ giúp các quy định trở nên chuyên sâu và phù hợp hơn với từng lĩnh vực.

5.2. Đẩy mạnh ký kết và gia nhập các điều ước quốc tế

Ưu tiên hàng đầu là mở rộng mạng lưới Hiệp định tương trợ tư pháp với các quốc gia có đông người Việt Nam sinh sống hoặc có quan hệ thương mại lớn. Đồng thời, việc nghiên cứu và sớm gia nhập Công ước La Hay năm 1970 về thu thập chứng cứ ở nước ngoài trong lĩnh vực dân sự hoặc thương mại sẽ tạo ra một bước đột phá, cung cấp một cơ chế hiệu quả cho một trong những hoạt động tố tụng phức tạp nhất. Điều này sẽ góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong cộng đồng pháp lý quốc tế.

5.3. Nâng cao năng lực thực thi và ứng dụng công nghệ

Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ thường xuyên cho cán bộ Tòa án, Viện kiểm sát và Bộ Tư pháp về thủ tục ủy thác tư pháp. Nội dung tập trung vào các quy định mới, kinh nghiệm quốc tế và kỹ năng xử lý các tình huống phức tạp. Việc số hóa quy trình, xây dựng cổng thông tin điện tử để theo dõi tình trạng xử lý hồ sơ UTTP sẽ giúp tăng tính minh bạch, giảm thời gian và nâng cao hiệu quả phối hợp giữa các cơ quan liên quan, từ cấp địa phương đến trung ương và các cơ quan đại diện ngoại giao ở nước ngoài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, sự gia tăng của các quan hệ dân sự, hôn nhân gia đình, thương mại và lao động có yếu tố nước ngoài đặt ra yêu cầu cấp thiết về hoàn thiện cơ chế tương trợ tư pháp. Hiện nay, với hơn 4,5 triệu người Việt Nam đang sinh sống, học tập, làm việc tại nước ngoài và lượng người nước ngoài nhập cảnh vào Việt Nam tăng trưởng từ 5% đến 10% mỗi năm, số lượng các tranh chấp dân sự xuyên biên giới phát sinh ngày càng nhiều. Hoạt động ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự trở thành khâu then chốt, quyết định trực tiếp đến tiến độ và chất lượng xét xử của hệ thống Tòa án nhân dân.

Thực tiễn thống kê cho thấy số lượng yêu cầu ủy thác tư pháp dân sự của Việt Nam gửi đi nước ngoài đã tăng mạnh từ mức trung bình gần 1.800 hồ sơ mỗi năm trong giai đoạn 2008 - 2011 lên tới gần 3.000 hồ sơ mỗi năm trong giai đoạn 2012 - 2014, trong đó khoảng 80% là các yêu cầu tống đạt giấy tờ, tài liệu tố tụng. Luận văn tập trung nghiên cứu toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng pháp luật về ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự tại Việt Nam. Mục tiêu cụ thể là phân tích thực trạng pháp lý theo Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, Luật Tương trợ tư pháp năm 2007, hệ thống 18 Hiệp định tương trợ tư pháp song phương và Công ước La Haye năm 1965 về tống đạt giấy tờ tư pháp và ngoài tư pháp có hiệu lực với Việt Nam từ ngày 01/10/2016. Từ việc chỉ ra tỷ lệ hồ sơ không có kết quả lên tới 52% trong giai đoạn 2014 - 2016, công trình đề xuất các nhóm giải pháp mang tính chiến lược nhằm giảm thiểu án tồn đọng, rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các đương sự.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết về quyền tư pháp trong nhà nước pháp quyền và các nguyên tắc nền tảng của công pháp quốc tế điều chỉnh quan hệ tư pháp quốc tế. Về mặt tổ chức quyền lực nhà nước, luận văn vận dụng quy định tại Điều 102 Hiến pháp năm 2013, khẳng định Tòa án nhân dân là cơ quan thực hiện quyền tư pháp, lấy hoạt động xét xử làm trung tâm và quyền tư pháp là cơ sở thực hiện các hoạt động tương trợ tư pháp.

Về quan hệ quốc tế, nghiên cứu áp dụng lý thuyết chủ quyền quốc gia theo Công ước Montevideo năm 1933 và Hiến chương Liên hợp quốc năm 1945, xác định bản chất của ủy thác tư pháp là sự chuyển hóa từ quan hệ mang tính "tư" của các bên tranh chấp sang quan hệ mang tính "công" giữa các cơ quan có thẩm quyền của hai quốc gia. Bốn khái niệm trọng tâm được chuẩn hóa gồm:

• Ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự: Yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền Việt Nam đề nghị cơ quan có thẩm quyền nước ngoài thực hiện các hành vi tố tụng cụ thể.
• Thư thẩm tra (Letters of Request/Rogatory): Phương thức ủy thác quốc tế kinh điển giữa các Tòa án nhằm thu thập lời khai, chứng cứ hoặc tống đạt tài liệu.
• Nguyên tắc có đi có lại: Cơ chế áp dụng khi hai quốc gia chưa có điều ước quốc tế ràng buộc, đảm bảo việc hỗ trợ tư pháp diễn ra trên cơ sở bình đẳng và không trái pháp luật quốc gia.
• Các kênh tống đạt đa phương: Hệ thống kênh chính thức qua Cơ quan Trung ương và các kênh thay thế (ngoại giao, lãnh sự, bưu điện) theo điều ước quốc tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để phân tích quá trình tiến hóa của pháp luật tương trợ tư pháp Việt Nam từ Thông tư liên bộ số 139/TT-LB năm 1984, Pháp lệnh Thủ tục giải quyết các vụ án dân sự năm 1989 đến Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015.

Nguồn dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Toàn văn 18 Hiệp định tương trợ tư pháp song phương giữa Việt Nam và các quốc gia, vùng lãnh thổ.
• Văn kiện Công ước La Haye năm 1965 về tống đạt (với 71 quốc gia thành viên) và Công ước La Haye năm 1970 về thu thập chứng cứ.
• Dữ liệu thực tiễn từ Báo cáo số 14/BC-BTP năm 2015 của Bộ Tư pháp tổng kết 6 năm thi hành Luật Tương trợ tư pháp và các Báo cáo số 413/BC-CP năm 2014, Báo cáo số 557/BC-CP năm 2015, Báo cáo số 427/BC-CP năm 2017 của Chính phủ trình Quốc hội.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát hơn 10.000 lượt hồ sơ ủy thác tư pháp phát sinh trong giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2018. Phương pháp chọn mẫu điển hình được áp dụng để khảo sát các nhóm hồ sơ chuyển đến các quốc gia có nhiều giao dịch dân sự với Việt Nam (như Hoa Kỳ, Australia, Trung Quốc, Pháp, Hàn Quốc). Phương pháp phân tích, tổng hợp quy phạm kết hợp so sánh luật học (đối chiếu với Quy chế tố tụng dân sự liên bang Hoa Kỳ FRCP 4, Đạo luật Chứng cứ năm 1906 của Australia và Luật Tư pháp quốc tế Thụy Sỹ năm 1987) được lựa chọn nhằm phát hiện những điểm xung đột pháp luật và khoảng trống quy chuẩn trong các văn bản hiện hành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra những phát hiện thực tiễn quan trọng về hoạt động ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự của Việt Nam:

• Tỷ lệ ủy thác không có điều ước quốc tế chiếm tỷ trọng áp đảo: Trong giai đoạn 2014 - 2016, có tới 85% tổng số yêu cầu ủy thác tư pháp gửi ra nước ngoài là đến các quốc gia chưa ký kết Hiệp định tương trợ tư pháp song phương với Việt Nam. Hệ quả là tỷ lệ hồ sơ không nhận được kết quả trả lời lên tới 52%, khiến thời gian giải quyết vụ án bị kéo dài từ 12 tháng đến nhiều năm.
• Cơ cấu yêu cầu ủy thác mất cân đối: Khoảng 80% khối lượng hồ sơ ủy thác dân sự tập trung vào hoạt động tống đạt giấy tờ, tài liệu tố tụng; trong khi các hoạt động như thu thập chứng cứ, triệu tập người giám định hoặc xác minh thu nhập chỉ chiếm khoảng 20%.
• Hiệu quả áp dụng biểu mẫu chuẩn hóa: Sau khi Thông tư liên tịch số 15/2011/TTLT-BTP-BNG-TANDTC có hiệu lực thi hành, tỷ lệ hồ sơ bị cơ quan có thẩm quyền trả lại do không hợp lệ đã giảm hơn 50%, từ mức 15% trước năm 2011 xuống chỉ còn khoảng 7%.
• Sự thiếu hiệu quả của nguyên tắc có đi có lại: Chiếm từ 70% đến 75% tổng số yêu cầu gửi đi rơi vào tình trạng phía nước ngoài không tiếp nhận hoặc xử lý chậm trễ do phía nước ngoài không phát sinh yêu cầu tương trợ ngược lại đối với Việt Nam.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tỷ lệ không có kết quả đạt mức 52% bắt nguồn từ sự xung đột sâu sắc giữa quy định pháp luật trong nước và thông lệ quốc tế. Nhiều nước phát triển như Hoa Kỳ (áp dụng quy định 28 U.S.C § 1781 và § 1782) hay Australia (áp dụng Đạo luật Chứng cứ năm 1906) yêu cầu thu phí dịch vụ ủy thác và dịch thuật bắt buộc. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, các văn bản của Việt Nam như Thông tư số 18/2014/TT-BTC hay Thông tư số 203/2016/TT-BTC chưa thiết lập được cơ chế tạm ứng chi phí thực tế phát sinh ở nước ngoài một cách linh hoạt.

Dữ liệu nghiên cứu phản ánh trực quan qua hai nhóm chỉ số: quy mô hồ sơ tăng trưởng 66,7% (từ gần 1.800 lên gần 3.000 hồ sơ/năm) và cơ cấu kênh chuyển giao gồm 18 hiệp định song phương truyền thống đối chiếu với 71 thành viên của Công ước La Haye năm 1965. Việc so sánh với Liên minh Châu Âu (thực hiện theo Quy chế số 1206/2001 loại bỏ khâu trung gian ngoại giao) cho thấy mô hình xử lý qua 5 cấp cơ quan (Tòa án cấp tỉnh - Bộ Tư pháp - Bộ Ngoại giao - Cơ quan đại diện ngoại giao - Cơ quan nước ngoài) của Việt Nam theo nguyên tắc có đi có lại làm phát sinh độ trễ hành chính nghiêm trọng. Khi Việt Nam gia nhập Công ước Tống đạt năm 1965 (có hiệu lực từ ngày 01/10/2016), việc rút ngắn quy trình gửi trực tiếp từ Bộ Tư pháp đến Cơ quan Trung ương của 71 quốc gia thành viên đã mở ra cơ hội đột phá để tháo gỡ điểm nghẽn này.

Đề xuất và khuyến nghị

• Xây dựng Luật Tương trợ tư pháp trong lĩnh vực dân sự độc lập: Quốc hội và Bộ Tư pháp cần khẩn trương tách Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 thành 4 đạo luật chuyên biệt, trong đó xây dựng riêng Luật Tương trợ tư pháp về dân sự nhằm hoàn thiện quy trình tố tụng, mục tiêu cắt giảm ít nhất 30% thời gian xử lý thủ tục hành chính trong lộ trình 2020 - 2025.
• Tối ưu hóa thực thi Công ước La Haye năm 1965 và đẩy nhanh gia nhập Công ước La Haye năm 1970: Bộ Tư pháp chủ trì phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao chuẩn hóa việc tống đạt qua kênh Cơ quan Trung ương, hoàn tất các thủ tục gia nhập Công ước về thu thập chứng cứ năm 1970 trong năm 2019 nhằm nâng tỷ lệ thực hiện ủy thác thành công lên trên 70% trong giai đoạn 2019 - 2022.
• Hoàn thiện cơ chế thu, nộp và tạm ứng chi phí thực hiện ủy thác tư pháp: Bộ Tài chính phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao sửa đổi Thông tư số 203/2016/TT-BTC và hướng dẫn thực thi Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14, thiết lập quy chế tạm ứng kinh phí ủy thác ra nước ngoài qua tài khoản thanh toán quốc tế trước ngày 31/12/2019, giải quyết dứt điểm rào cản tài chính tại các nước có thu phí như Hoa Kỳ và Australia.
• Ứng dụng công nghệ thông tin và số hóa quy trình tương trợ tư pháp: Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Tư pháp và Bộ Ngoại giao xây dựng hệ thống phần mềm quản lý liên thông hồ sơ ủy thác tư pháp quốc tế, đặt mục tiêu số hóa 100% việc theo dõi tình trạng xử lý hồ sơ vào năm 2023, giúp kiểm soát hạn chế sai sót thông tin địa chỉ xuống dưới 3%.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Thẩm phán, Thư ký Tòa án và Thẩm tra viên Tòa án nhân dân: Nắm vững quy trình tống đạt văn bản theo 5 kênh của Công ước La Haye năm 1965 và 18 Hiệp định song phương, ứng dụng Sổ tay hướng dẫn tương trợ tư pháp năm 2018 để giải quyết án dân sự, hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài đúng thời hạn luật định.
• Luật sư, Thừa phát lại và Trợ giúp viên pháp lý: Sử dụng công trình làm cẩm nang hướng dẫn khách hàng chuẩn bị hồ sơ ủy thác, dịch thuật hợp lệ, dự toán chính xác các khoản chi phí tống đạt và thu thập chứng cứ tại nước ngoài để bảo vệ tối đa quyền lợi của đương sự.
• Cán bộ làm công tác lãnh sự, ngoại giao và chuyên viên hợp tác quốc tế: Tham khảo cơ sở pháp lý và kinh nghiệm xử lý các bất cập khi thực hiện tống đạt giấy tờ cho hơn 4,5 triệu kiều bào ở nước ngoài theo các kênh đại diện ngoại giao trực tiếp và gián tiếp.
• Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật Dân sự và Tư pháp quốc tế: Khai thác hệ thống số liệu thực tiễn phong phú, các phân tích so sánh luật học đối chiếu giữa Việt Nam, Hoa Kỳ, Australia và Thụy Sỹ để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

Ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự gồm những hoạt động tố tụng cụ thể nào?
Theo quy định tại Điều 10 Luật Tương trợ tư pháp năm 2007 và Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015, các hoạt động bao gồm: tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu; triệu tập người làm chứng, người giám định; thu thập, cung cấp chứng cứ và các yêu cầu tương trợ tư pháp khác về dân sự phục vụ cho quá trình giải quyết vụ án.

Khi gửi yêu cầu ủy thác đến quốc gia chưa ký Hiệp định với Việt Nam, Tòa án xử lý theo nguyên tắc nào?
Yêu cầu ủy thác sẽ được xử lý theo nguyên tắc có đi có lại, tuân thủ pháp luật Việt Nam và tập quán quốc tế. Hồ sơ chuyển tiếp tuần tự qua Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Cơ quan đại diện ngoại giao của Việt Nam ở nước ngoài rồi chuyển đến Bộ Ngoại giao và cơ quan có thẩm quyền của nước sở tại.

Công ước La Haye năm 1965 tạo ra bước chuyển biến nào cho công tác tống đạt của Tòa án Việt Nam?
Kể từ ngày 01/10/2016, Việt Nam có thể tống đạt giấy tờ trực tiếp thông qua Cơ quan Trung ương của 71 quốc gia thành viên theo các biểu mẫu chuẩn hóa quốc tế, giảm thiểu thủ tục ngoại giao trung gian và rút ngắn đáng kể thời gian nhận phản hồi kết quả tống đạt so với trước đây.

Nguyên nhân chủ yếu khiến tỷ lệ ủy thác không có kết quả trước đây lên tới 52% là gì?
Do 85% hồ sơ gửi đến các nước chưa có hiệp định, sự thiếu thông tin về địa chỉ đương sự, bất đồng ngôn ngữ, và việc thiếu cơ chế thanh toán phí dịch vụ tư pháp cho các cơ quan thẩm quyền nước ngoài như tại Hoa Kỳ, Australia hoặc Nhật Bản.

Đương sự yêu cầu ủy thác tư pháp ra nước ngoài phải nộp những khoản chi phí nào?
Theo Thông tư số 203/2016/TT-BTC và Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14, đương sự phải nộp lệ phí ủy thác tư pháp cố định (khoảng 1.000.000 đồng/hồ sơ) cùng toàn bộ chi phí thực tế phát sinh gồm phí dịch thuật, công chứng và các khoản phí dịch vụ theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền nước ngoài.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện nền tảng lý luận về ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự, xác lập tính chất giao thoa giữa tư pháp quốc tế và công pháp quốc tế.
• Khảo sát thực tiễn giai đoạn 2008 - 2018 với quy mô hàng ngàn hồ sơ hàng năm, làm rõ những vướng mắc khi 85% yêu cầu gửi đến các nước chưa có hiệp định song phương.
• Đánh giá sâu sắc tác động tích cực của Công ước La Haye năm 1965 và chỉ ra tính cấp thiết của việc tham gia Công ước La Haye năm 1970 về thu thập chứng cứ.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá về lập pháp, cải cách tài chính tư pháp, số hóa hồ sơ và mở rộng đàm phán điều ước quốc tế đa phương.
• Về lộ trình hành động tiếp theo, các cơ quan chức năng cần hoàn thiện dự thảo Luật Tương trợ tư pháp về dân sự, đưa các giải pháp vào thực tiễn xét xử nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền dân sự của công dân và doanh nghiệp trong thời kỳ hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ ỦY THÁC TƯ PHÁP RA NƯỚC NGOÀI TRONG LĨNH VỰC DÂN SỰ 1. Khái niệm và đặc điểm của ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự 1. Khái niệm ủy thác tư pháp ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự “Ủy thác” theo Từ điển Tiếng Việt14 là động từ mang nghĩa “giao phó việc quan trọng nào đó cho người tin cậy làm thay mình”. Như vậy, trong “ủy thác” có hai yếu tố, đó là “giao phó” và “làm thay”.

“Tư pháp” được hiểu theo nghĩa rộng, là toàn bộ hoạt động bảo vệ pháp luật, trong đó hoạt động xét xử của Tòa án là trung tâm. Ngoài ra, còn có các hoạt động bổ trợ tư pháp như luật sư, công chứng, đấu giá, giám định tư pháp. Công tác tư pháp hay hoạt động tư pháp gồm hoạt động điều tra, hoạt động truy tố, hoạt động xét xử và hoạt động thi hành án; hệ thống các cơ quan tư pháp được xác định trọng tâm là Tòa án nhân dân thực hiện quyền xét xử; Viện kiểm sát thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; các cơ quan điều tra thực hiện nhiệm vụ điều tra trong tố tụng hình sự và các cơ quan thi hành án15. Hiến pháp năm 2013 tại Khoản 2 Điều 102 quy định: “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”.

Như vậy, bằng quy định này, lần đầu tiên trong Hiến pháp, cơ quan thực hiện quyền tư pháp ở Việt Nam được khẳng định là Tòa án nhân dân, theo đó, quyền tư pháp được hiểu là quyền xét xử16. Tư pháp quốc tế là tổng thể các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ pháp luật dân sự, thương mại, hôn nhân và gia đình, lao động (quan hệ dân sự theo nghĩa rộng) có yếu tố nước ngoài, quan hệ tố tụng dân sự quốc tế và các vấn đề khác có liên quan17. Tuy nhiên, lý luận về tư pháp quốc tế của nhiều nước còn thừa nhận tư pháp 14 Hoàng Phê (biên soạn, 2018), Từ điển Tiếng Việt, Viện Ngôn ngữ học, NXB Hồng Đức, Hà Nội, tr. 15 Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới và Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020.

16 Lê Thu Hà, Quyền tư pháp và cơ quan tư pháp ở Việt Nam, Tạp chí Dân chủ và Pháp luật. Xem thêm tại: http://tcdcpl.vn/qt/tintuc/Pages/thi-hanh-phap-luat. 17 Bành Quốc Tuấn (2017), Giáo trình Tư pháp quốc tế, Trường ĐH Công nghệ TPHCM, NXB Chính 7 quốc tế không chỉ điều chỉnh các quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài mà còn điều chỉnh một số quan hệ liên quan đến quá trình Tòa án của một nước thụ lý và giải quyết các vụ việc dân sự có yếu tố nước ngoài, trong đó có Việt Nam18. UTTP theo nghĩa rộng có thể hiểu là yêu cầu của cơ quan tư pháp này đối với một cơ quan tư pháp khác để yêu cầu thực hiện một hoặc một số hoạt động tố tụng nhất định.

UTTP quốc tế là yêu cầu của cơ quan tư pháp nước này đối với cơ quan tư pháp tương ứng của nước kia thực hiện các hành vi tố tụng riêng biệt trên lãnh thổ của nước có cơ quan được yêu cầu19 20. Khác với định nghĩa do tác giả Bành Quốc Tuấn đưa ra như trên, theo Giáo trình Tư pháp quốc tế (phần chung) của Trường Đại học Luật TPHCM, “UTTP quốc tế là việc Tòa án của một nước yêu cầu Tòa án của nước khác thực hiện các hành vi tố tụng cần thiết trên lãnh thổ của nước được 8 yêu cầu đó. Các giáo trình, tài liệu nghiên cứu khoa học có liên quan đến UTTP tuy không giống nhau hoàn toàn nhưng đều có điểm chung thống nhất về “ủy thác tư pháp” và “ủy thác tư pháp quốc tế”. Cụ thể, luôn có hai chủ thể trong hoạt động UTTP nói chung và UTTP quốc tế nói riêng, đó là chủ thể có yêu cầu và chủ thể được yêu cầu.

Đồng thời, hoạt động được yêu cầu luôn là hoạt động tư pháp, liên quan đến các hành vi tố tụng cụ thể được mô tả trong nội dung yêu cầu. Tuy nhiên, theo định nghĩa tại Giáo trình Tư pháp quốc tế (phần chung) của Trường Đại học Luật TPHCM thì UTTP quốc tế có chủ thể là Tòa án, điều này là phù hợp với quy định trước đây về UTTP quốc tế, còn hiện hành pháp luật Việt Nam đã có sửa đổi và chủ thể có thẩm quyền UTTP quốc tế còn bao gồm Viện Kiểm sát và cơ quan thi hành án. Theo định nghĩa do tác giả Bành Quốc Tuấn đưa ra thì chủ thể này được xác định là “cơ quan tư pháp”, “cơ quan tư pháp” theo trị quốc gia Sự Thật, tr. 18 Bành Quốc Tuấn (2017), Giáo trình Tư pháp quốc tế, Trường ĐH Công nghệ TPHCM, NXB Chính trị quốc gia Sự Thật, tr.

19 Bành Quốc Tuấn (2017), Giáo trình Tư pháp quốc tế, Trường ĐH Công nghệ TPHCM, NXB Chính trị quốc gia Sự Thật, tr. 20 Trường Đại học Luật TPHCM (2016), Giáo trình Tư pháp quốc tế (phần chung), NXB Hồng Đức, TPHCM, tr. 8 quan điểm trước đây bao gồm Tòa án, Viện Kiểm sát, Cơ quan thi hành án và một số cơ quan khác, nhưng theo Hiến pháp năm 2013 như đã trình bày ở trên thì cơ quan tư pháp lại chỉ được xác định là Tòa án. Trong khi đó pháp luật Việt Nam hiện hành quy định về thẩm quyền UTTP thuộc về cả ba cơ quan Tòa án, Viện Kiểm sát, Cơ quan thi hành án.

Tuy nhiên có thể thấy rằng giữa nghiên cứu về lý luận và pháp luật thực định có nhiều điểm còn “vênh” nhau do quy định của pháp luật thay đổi nhưng chỉ một phần và cũng không thống nhất. UTTP quốc tế về hình sự là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia đối với cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia khác về việc thực hiện một hoặc một số hoạt động tố tụng cụ thể trong lĩnh vực hình sự như tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu liên quan đến tương trợ tư pháp về hình sự; triệu tập người làm chứng, người giám định; thu thập, cung cấp chứng cứ; truy cứu trách nhiệm hình sự; trao đổi thông tin; các yêu cầu tương trợ tư pháp khác về hình sự. UTTP quốc tế về dân sự là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia đối với cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia khác về việc thực hiện một hoặc một số hoạt động tố tụng cụ thể trong lĩnh vực dân sự. Lĩnh vực dân sự có thể hiểu theo nghĩa rộng là liên quan đến vấn đề dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động.

Tùy theo lĩnh vực cụ thể mà nội dung UTTP có thể khác nhau nhưng nhìn chung về tổng thể thì đều tuân theo một quy trình chung đối với lĩnh vực dân sự theo nghĩa rộng. Những hoạt động tố tụng cụ thể là tống đạt giấy tờ, hồ sơ, tài liệu liên quan đến tương trợ tư pháp về dân sự; triệu tập người làm chứng, người giám định; thu thập, cung cấp chứng cứ và các yêu cầu khác về dân sự. Theo quy định tại các văn bản pháp luật Việt Nam, “UTTP là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam hoặc cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài về việc thực hiện một hoặc một số hoạt động tương trợ tư pháp theo quy định của pháp luật nước có liên quan hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên” và “Tương trợ tư pháp được thực hiện trên cơ sở yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam hoặc cơ quan có thẩm quyền của nước ngoài thông qua UTTP”21. 9 Có thể thấy rằng tuy không đề cập đến thuật ngữ “quốc tế” nhưng khái niệm UTTP theo Luật Tương trợ tư pháp chính là “UTTP quốc tế”.

UTTP bao gồm: a. “UTTP ra nước ngoài” hay còn gọi là “UTTP của Việt Nam”, là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền Việt Nam đề nghị cơ quan có thẩm quyền nước ngoài thực hiện một hoặc một số hoạt động tương trợ tư pháp về dân sự22. “UTTP của Tòa án nước ngoài tại Việt Nam” hay còn gọi là “UTTP của nước ngoài”, là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền nước ngoài đề nghị cơ quan có thẩm quyền Việt Nam thực hiện một hoặc một số hoạt động tương trợ tư pháp về dân sự23. Hiện nay, các thuật ngữ này được sử dụng song song trong các văn bản pháp luật, chưa có sự thống nhất.

Theo tác giả, giá trị pháp lý của Bộ luật Tố tụng dân sự cao hơn Thông tư hướng dẫn thi hành nên việc sử dụng thuật ngữ “UTTP ra nước ngoài” và “UTTP của Tòa án nước ngoài tại Việt Nam” là phù hợp hơn. Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn này, tác giả xác định đề tài tập trung nghiên cứu về UTTP ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự. Mặc dù chưa thống nhất về thuật ngữ nhưng có thể được hiểu cả hai thuật ngữ “UTTP ra nước ngoài” hay “UTTP của Việt Nam” theo quy định của pháp luật Việt Nam đều là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam đối với cơ quan có thẩm quyền nước ngoài về việc thực hiện một hoặc một số hoạt động TTTP trong lĩnh vực dân sự theo quy định của pháp luật nước có liên quan hoặc điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Theo đó, “UTTP ra nước ngoài trong lĩnh vực dân sự” có thể được xác định là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền của một quốc gia đối với cơ quan có 22BLTTDS 2015 và Nghị quyết số 326/2016/UBTVQH14 sử dụng thuật ngữ “UTTP ra nước ngoài” và “UTTP của Tòa án nước ngoài tại Việt Nam” để phân định cơ quan có thẩm quyền yêu cầu và được yêu cầu thực hiện hoạt động TTTP.

Trong khi đó theo Khoản 1 Điều 3 TTLT 12/2016/TTLT-BTP-BNG-TANDTC lại sử dụng thuật ngữ “UTTP của Việt Nam” và “UTTP của nước ngoài” để phân định nội dung trên. Theo đó, TTLT 12/2016/TTLT-BTP-BNG-TANDTC quy định “UTTP của Việt Nam là yêu cầu bằng văn bản của cơ quan có thẩm quyền Việt Nam đề nghị cơ quan có thẩm quyền nước ngoài thực hiện một hoặc một số hoạt động TTTP về dân sự”.