CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ DOANH NGHIỆP KHỞI NGHIỆP SÁNG TẠO VÀ QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ CHẾ ĐỘ ƯU ĐÃI THUẾ ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP KHỞI NGHIỆP SÁNG TẠO 1. Khái quát về doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo 1. Các khái niệm cơ bản về doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo 1. Doanh nghiệp khởi nghiệp “Doanh nghiệp khởi nghiệp” là khái niệm chưa được định nghĩa trong các văn bản pháp luật của Việt Nam.
Do đó, tuỳ vào từng cách tiếp cận mà khái niệm này được định nghĩa khác nhau. Theo nghĩa Hán-Việt, “khởi” là khởi đầu, bắt đầu và “nghiệp” là sự nghiệp, công việc2. Như vậy, doanh nghiệp khởi nghiệp là một doanh nghiệp bắt đầu phát triển một sự nghiệp, công việc cụ thể là một mô hình kinh doanh hoặc sản phẩm, dịch vụ mới để đưa vào thị trường và tạo ra lợi nhuận. Các nhà kinh tế cũng có những cách tiếp cận khác nhau và đưa ra định nghĩa về khái niệm này theo quan điểm của mình.
Cụ thể: Theo Neil Blumenthal, đồng Giám đốc điều hành của Warby Parker được trích dẫn trên tạp chí Forbes: “A startup is a company working to solve a problem where the solution is not obvious and success is not guaranteed. Còn Eric Ries, tác giả cuốn sách “The Lean Startup: How Constant Innovation Creates Radically Successful Businesses” thì: A startup is “a human institution designed to create new products and services under conditions of extreme uncertainty” (tạm dịch: Startup “là một định chế/tổ chức con người được thiết kế nhằm mục đích tạo ra những sản phẩm và dịch vụ mới trong các điều kiện cực kỳ không chắc chắn”).”3 Tại Việt Nam, doanh nghiệp khởi nghiệp trong những năm gần đây là cụm từ thường xuyên được nhắc đến. Tuy nhiên, các quy định của pháp luật hiện hành chưa có định nghĩa để nhận diện loại doanh nghiệp này. Trên cơ sở giải thích thuật ngữ và những cách tiếp cận của các nhà kinh tế học, trong đề tài này, nhóm tác giả nhận định doanh nghiệp khởi nghiệp là một doanh nghiệp mới được thành lập với mục tiêu tập trung phát triển quy mô sản phẩm và dịch vụ mới trong nền kinh tế hoặc cải tiến những sản phẩm, dịch vụ đang có trên thị trường mà chưa chắc chắn được kết quả mà chúng mang lại.
2 Phan Vũ, “Nhận thức chung về doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo”, [https://htpldn.vn/] (truy cập 01/04/2023) 3 Võ Phan Như Quỳnh (2019), Pháp luật về hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại Việt Nam, tr. Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo hiện đang là đối tượng được nhiều kỳ vọng và sự quan tâm trong chính sách phát triển doanh nghiệp của các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Đảng cũng đã khẳng định: “Xây dựng khung khổ pháp luật, môi trường thuận lợi thúc đẩy phát triển, khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển kinh tế số; hỗ trợ, khuyến khích sự ra đời, hoạt động của những lĩnh vực mới, mô hình kinh doanh mới” 4. Chính vì vậy, kể từ khi doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo xuất hiện, thuật ngữ này đã được tiếp cận dưới nhiều góc độ và nhiều khía cạnh khác nhau.
Ở nước ngoài, doanh nghiệp khởi nghiệp và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo đều được hiểu dưới thuật ngữ phổ biến là “startup”. Họ sử dụng từ “startup” để chỉ chung các doanh nghiệp bắt đầu một hoạt động, quá trình kinh doanh sản xuất mà không cần phân biệt rõ doanh nghiệp khởi nghiệp đó có yếu tố sáng tạo hay không. Tại Ấn Độ, theo “Notification Startup India Definition - Định nghĩa thông báo về Startup ở Ấn Độ” thì một thực thể sẽ được xem là “Startup” sẽ phải đảm bảo ba điều kiện về thời gian thành lập/ đăng ký và loại hình doanh nghiệp; giới hạn doanh thu trong một năm tài chính; doanh nghiệp mà hướng đến sự đổi mới, phát triển và hoặc nâng cấp sản phẩm, quy trình hoặc dịch vụ hoặc là mô hình kinh doanh mở rộng có tiềm năng tạo ra tài sản và cơ hội việc làm cao. Tại Việt Nam, “startup” cũng là thuật ngữ được cộng đồng sử dụng phổ biến để định nghĩa khái niệm doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo.
Theo lời của Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam đã định nghĩa tại Ngày hội khởi nghiệp Khoa học & Công nghệ Việt Nam - Techfest 2016 thì Startup chính là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Đó là một cộng đồng đặc biệt, vì theo ông, “tính chất tạo ra những sản phẩm mới, phân khúc khách hàng mới bằng những công nghệ mới và ý tưởng mới chưa từng có, cách tiếp cận thị trường mới, thường là liên quan đến công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin và vì qua mạng nên không có tính biên giới”5. Tiếp cận dưới một cách hiểu khác, Chủ tịch Hội đồng quản trị của FPT - ông Trương Gia Bình cho rằng: “Nói đến startup phải nói đến đỉnh cao của khoa học công nghệ, nói đến điều thế giới chưa từng làm” và không tính đến các doanh nghiệp mở quán cà phê hay quán phở6. 4 Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021.
5 Trần Văn Thiện, Trần Nguyễn Nhã Chi, Trần Quốc Long, “Khởi nghiệp sáng tạo là cơ hội của tuổi trẻ Việt Nam”, [https://tapchicongthuong.vn/bai-viet/khoi-nghiep-sang-tao-la-co-hoi-cua-tuoi-tre-viet-nam-77368. 6 Theo Trí Thức Trẻ, “Ông Trương Gia Bình: Đừng nhầm lẫn, bán cà phê, bán phở thì không thể gọi là khởi nghiệp!”, [https://web.org/web/20161104141825/http://ictnews.vn/khoi-nghiep/ong-truong-gia-binh- dung-nham-lan-ban-ca-phe-ban-pho-thi-khong-the-goi-la-khoi-nghiep-145336. 7 Dưới góc độ pháp lý, khái niệm doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo lần đầu tiên được tiếp cận dưới dạng là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Cụ thể, tại khoản 2 Điều 3 Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa 2017 đã định nghĩa doanh nghiệp nhỏ và vừa khởi nghiệp sáng tạo là “Doanh nghiệp nhỏ và vừa được thành lập để thực hiện ý tưởng trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ, mô hình kinh doanh mới và có khả năng tăng trưởng nhanh”.
Tuy nhiên, theo định nghĩa tại Nghị định số 94/2020/NĐ-CP quy định về cơ chế, chính sách ưu đãi đối với Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia thì đã bãi bỏ quy mô của doanh nghiệp, cụ thể theo khoản 2 Điều 3 Nghị định này quy định cụ thể doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo là “Doanh nghiệp được thành lập theo quy định của pháp luật để thực hiện ý tưởng trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ, mô hình kinh doanh mới và có khả năng tăng trưởng nhanh”. Có thể nhận thấy, tại Nghị định số 94/2020/NĐ-CP khái niệm “Doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo” đã được xây dựng theo hướng mở rộng hơn. Cụ thể, không còn hạn chế trong phạm vi quy mô vừa và nhỏ như trước. Theo quy định của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa thì ngoài việc đáp ứng các quy định của pháp luật thì doanh nghiệp còn phải đáp ứng các tiêu chí về số lao động tham gia bảo hiểm xã hội, tổng nguồn vốn, tổng doanh thu của năm trước để được xem là nhỏ và vừa.
Chỉ khi đáp ứng các tiêu chí này, doanh nghiệp mới được xem là nhỏ và vừa, và từ đó mới được coi là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Như vậy, đối với các doanh nghiệp không đáp ứng được các tiêu chí đó thì liệu có được xem là doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo theo quy định của Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa hay không? Song, một bước tiến tại Nghị định số 94/2020/NĐ-CP thể hiện qua việc quy định không hạn chế về quy mô doanh nghiệp. Điều này có nghĩa rằng, ngay cả khi không đáp ứng được yêu cầu của doanh nghiệp nhỏ và vừa, các doanh nghiệp vẫn có thể được xem xét là khởi nghiệp sáng tạo theo quy định của Nghị định này. Theo quan điểm của nhóm tác giả đồng tình với khái niệm được quy định tại Nghị định số 94/2020/NĐ-CP, bởi lẽ bất kì các doanh nghiệp nào cũng đều chứa đựng những tiềm năng và khả năng tạo ra giá trị tích cực cho xã hội và phát triển đất nước.
Do đó, việc giới hạn theo quy mô vừa và nhỏ như trong Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể giới hạn phạm vi hoạt động và không công bằng đối với những doanh nghiệp không đáp ứng được yêu cầu mặc dù mang lại kết quả có giá trị. Thiết nghĩ việc mở rộng quy định về khái niệm của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo là cần thiết, để tạo điều kiện công bằng, khuyến khích và thúc đẩy hoạt động của doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Điều này cũng sẽ tạo niềm tin và hấp dẫn đối với các nhà đầu tư quan tâm đến việc thiết lập dự án. Từ các cách tiếp cận trên, có thể hiểu doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo là doanh nghiệp mới thành lập tiến hành khởi nghiệp từ việc ứng dụng các giải pháp, kỹ thuật, 8 công nghệ, mô hình kinh doanh mới, sáng tạo nhằm mục đích nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm và tạo ra những bước đột phá trên thị trường.
Một trong những điểm cơ bản để nhận biết doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo nằm ở việc chủ thể này hoạt động kinh doanh dựa trên cơ sở khai thác tài sản trí tuệ, công nghệ, mô hình kinh doanh mới. Thêm vào đó, yếu tố đặc biệt nhất để phân biệt doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo với các loại hình doanh nghiệp khởi nghiệp khác là việc nghiên cứu sản phẩm, dịch vụ mới và triển khai các giải pháp kinh doanh đem lại khả năng “tăng trưởng nhanh” về quy mô, khách hàng cũng như lợi nhuận. Trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo Nhằm mục đích hỗ trợ và phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, các quốc gia trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng đã hình thành nên trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo (Startup Incubator). Các trung tâm hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo có thể được thành lập bởi: Thứ nhất, các tổ chức Chính phủ như Trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo Quốc gia (NSSC) trực thuộc Cục phát triển thị trường và doanh nghiệp khoa học và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) ở Việt Nam thành lập theo quyết định số 416/QĐ-BKHCN với mục tiêu là hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo và thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp, đặc biệt trong các khía cạnh liên quan đến startup bên cạnh những hoạt động giúp các cơ quan quản lý nhà nước về đổi mới sáng tạo nắm bắt được thực trạng của hệ sinh thái, những khó khăn, vướng mắc của các chủ thể trong hệ sinh thái để xây dựng, hoàn thiện hành lang pháp lý7.