Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 Định hướng đổi mới PPDH ở THPT hiện nay Theo tác giả Đặng Xuân Hải [15, tr.319] quá trình dạy học là một hệ thống toàn vẹn và có thể minh hoạ bằng sơ đồ sau: Nội dụng dạy học Dạy Học Truyền đạt Lĩnh hội Cộng tác Điều khiển Tự điều khiển Hình 1.1 Quá trình dạy học Theo sơ đồ trên thì dạy và học là hai mặt của một quá trình, luôn tác động qua lại, bổ sung cho nhau, quy định lẫn nhau, thâm nhập vào nhau thông qua HĐ cộng tác nhằm tạo cho ngƣời học khả năng phát triển trí tuệ, góp phần hoàn thiện nhân cách. Dạy là sự điều khiển tối ƣu hoá quá trình ngƣời học chiếm lĩnh nội dung học, trong và bằng cách đó phát triển và hình thành nhân cách (năng lực và phẩm chất). Học là quá trình tự giác, tích cực tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học (nội dung học) dƣới sự điều khiển sƣ phạm của GV. Trong quá trình dạy học, nội dung dạy học lại nằm trong mối liên hệ hữu cơ với các thành phần cơ bản của quá trình dạy học: Mục đích-Nội dung- Phƣơng pháp.
Vì vậy, muốn đổi mới PPDH ta cần xét trên quan điểm hệ thống, coi PPDH là một thành tố của quá trình dạy học. Theo Nguyễn Bá Kim [14, tr.114] mỗi nội dung dạy học đều liên hệ với những HĐ nhất định. Đó là: những HĐ đã đƣợc tiến hành trong lịch sử hình thành và ứng dụng những tri thức đƣợc bao hàm trong nội dung dạy học (cũng chính là những HĐ để ngƣời học có thể kiến tạo và ứng dụng những tri thức LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong nội dung đó); HĐ củng cố tri thức; HĐ rèn luyện các kĩ năng và hình thành những thái độ liên quan. Vì vậy, nếu trong một nội dung dạy học, GV phát hiện đƣợc những HĐ nhƣ vậy tức là đã vạch đƣợc một con đƣờng để ngƣời học chiếm lĩnh nội dung đó và đạt đƣợc những mục tiêu dạy học khác; đồng thời các HĐ đó cũng là sự cụ thể hoá mục tiêu dạy học, chỉ ra cách thức kiểm tra xem mục tiêu dạy học có đạt đƣợc hay không và đạt đến mức độ nào.
Cho nên, điều căn bản của PPDH là khai thác những HĐ nhƣ trên tiềm tàng trong mỗi nội dung để đạt đƣợc mục tiêu dạy học. Từ sự phân tích trên, ta thấy rằng định hƣớng đổi mới PPDH ở THPT hiện nay phải là “tổ chức cho người học học tập trong hoạt động và bằng hoạt động tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo” [14, tr. Định hƣớng này có thể gọi tắt là “học tập trong hoạt động”, nó hoàn toàn phù hợp với luận điểm cơ bản của giáo dục học cho rằng con ngƣời phát triển trong HĐ và học tập diễn ra trong HĐ. Định hƣớng đổi mới trên đƣợc cụ thể hoá trong [14] qua những ý tƣởng chính sau: 1.1 Xác lập vị trí chủ thể của người học, bảo đảm tính tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo của HĐ học tập được thực hiện độc lập hoặc trong giao lưu Trong quá trình dạy học, HS là chủ thể kiến tạo tri thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành thái độ chứ không phải là nhân vật bị động, hoàn toàn làm theo lệnh của GV.
Vai trò chủ thể của HS đƣợc khẳng định trong quá trình họ học tập trong hoạt động và bằng hoạt động của bản thân mình. Tính tự giác, tích cực và chủ động của HS có thể đạt đƣợc bằng cách tổ chức cho HS học tập thông qua những HĐ đƣợc hƣớng đích, gợi động cơ, để chuyển hoá nhu cầu của xã hội thành nhu cầu nội tại của bản thân mình. Tuỳ vào mục tiêu và hoàn cảnh cụ thể của HĐ dạy học, ta có thể tổ chức cho HS HĐ độc lập hoặc trong giao lƣu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Tri thức được cài đặt trong các tình huống có dụng ý sư phạm Tri thức là đối tƣợng của HĐ học tập.
Để dạy một tri thức nào đó, thầy giáo thƣờng không thể trao ngay cho HS điều thầy muốn dạy; cách làm tốt nhất là cài đặt tri thức đó vào những tình huống thích hợp để HS chiếm lĩnh nó thông qua HĐ tự giác, tích cực và sáng tạo của bản thân. Mặt khác, theo Nguyễn Hữu Châu “người học không học bằng cách thu nhận một cách thụ động những tri thức do người khác truyền cho một cách áp đặt, mà bằng cách đặt mình vào trong một môi trường tích cực, phát hiện ra vấn đề, giải quyết vấn đề bằng cách đồng hoá hay điều ứng những kiến thức và kinh nghiệm đã có cho thích ứng với tình huống mới, từ đó xây dựng nên những hiểu biết mới cho bản thân” [4, tr. Vì vậy, điều quan trọng là thiết lập những tình huống có dụng ý sƣ phạm để ngƣời học học tập trong HĐ, học tập bằng thích nghi thông qua một môi trƣờng học tập tích cực.3 Dạy cách học và dạy tự học thông qua toàn bộ quá trình dạy học Kho tàng văn hoá của nhân loại là vô tận, vì vậy để có thể sống và HĐ suốt đời thì phải dạy cho HS khả năng tự học. Cách học và khả năng tự học chỉ có đƣợc khi ngƣời học là chủ thể của quá trình dạy học, tự họ HĐ để đáp ứng nhu cầu của xã hội đã chuyển hoá thành nhu cầu của chính bản thân họ.4 Tự tạo và khai thác những phương tiện dạy học để tiếp nối và gia tăng sức mạnh của con người PTDH giúp thiết lập những tình huống có dụng ý sƣ phạm, tổ chức những hoạt động giao lƣu của thầy và trò.
GV cần biết khai thác thế mạnh của các phƣơng tiện sẵn có để phục vụ công việc dạy học của mình, đồng thời có thể tự tạo một số phƣơng tiện, khắc phục khó khăn, không trông chờ vào sự tài trợ của nhà nƣớc. Trong thời đại hiện nay, các kĩ thuật đồ hoạ nâng cao cho phép mô phỏng nhiều quá trình, hiện tƣợng trong tự nhiên xã hội mà con ngƣời không thể hoặc không nên để xảy ra trong điều kiện nhà trƣờng; với công nghệ tri LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức có thể tiếp nối trí thông minh của con ngƣời, thực hiện những công việc mang tính chất trí tuệ cao của những chuyên gia lành nghề trên những lĩnh vực khác nhau; với môi trƣờng đa phƣơng tiện đƣợc tạo nên từ những hình ảnh trong các phƣơng tiện nhƣ băng video, camera kết hợp với âm thanh, văn bản, biểu đồ, đƣợc trình bày qua máy tính theo kịch bản vạch sẵn có thể giúp đạt hiệu quả tối đa cho một quá trình học tập đa giác quan; với những ngân hàng dữ liệu khổng lồ và đa dạng đƣợc kết nối với nhau và với ngƣời sử dụng thông qua những mạng máy tính kể cả Internet. Tất cả những điều đó đã tạo nên những điều kiện hết sức thuận lợi và nhiều khi không thể thiếu để cho HS học tập trong HĐ và bằng HĐ tự giác, tích cực, chủ động và sáng tạo, đƣợc thực hiện độc lập hoặc trong giao lƣu.5 Tạo niềm lạc quan học tập dựa trên lao động và thành quả của bản thân người học Muốn tổ chức cho HS học tập tự giác phải gắn liền với việc tạo niềm lạc quan học tập dựa trên lao động và thành quả của bản thân ngƣời học.6 Xác định vai trò mới của người thầy với tư cách là người thiết kế, uỷ thác, điều khiển và thể chế hoá Hoạt động hoá ngƣời học dễ dẫn đến việc ngộ nhận về sự giảm sút vai trò của ngƣời thầy. Tuy nhiên điều đó không đúng.
Một mặt cần phải hiểu rằng hoạt động hoá ngƣời học hay việc xác lập vị trí chủ thể của ngƣời học không hề làm suy giảm mà còn nâng cao vai trò, trách nhiệm của ngƣời thầy. Một câu tục ngữ vẫn đƣợc nhắc đến là “Không thầy đố mày làm nên”. Mặt khác, sẽ là bảo thủ nếu cho rằng tính chất, vai trò của ngƣời thầy vẫn nhƣ xƣa. Thầy giáo không còn là nguồn phát tin duy nhất, ngƣời ra lệnh một cách khiên cƣỡng và không phải là ngƣời HĐ chủ yếu trong lớp học.
Vai trò, trách nhiệm của thầy bây giờ là ở chỗ khác, quan trọng hơn, nặng nề hơn và cũng tế nhị hơn. Cụ thể là: LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Thiết kế: lập kế hoạch, chuẩn bị quá trình dạy học về mặt mục tiêu, nội dung, phƣơng pháp, phƣơng tiện và hình thức tổ chức. - Uỷ thác: biến ý đồ của thầy thành nhiệm vụ học tập tự nguyện tự giác của trò, chuyển giao cho trò không phải những tri thức có sẵn mà là những tình huống để trò HĐ và thích nghi. - Điều khiển: kể cả sự điều khiển về tâm lý, bao gồm sự động viên, hƣớng dẫn, trợ giúp và đánh giá.
- Thể chế hoá: xác nhận những kiến thức mới phát hiện, đồng nhất hoá những kiến thức riêng lẻ mang màu sắc cá thể, phụ thuộc hoàn cảnh và thời gian của từng HS thành tri thức khoa học của xã hội, tuân thủ chƣơng trình về mức độ yêu cầu, cách thức diễn đạt và định vị tri thức mới trong hệ thống tri thức đã có, hƣớng dẫn vận dụng và ghi nhớ hoặc giải phóng khỏi trí nhớ nếu không cần thiết. Những ý tƣởng trong định hƣớng đổi mới trên đây sẽ làm nền tảng cho chúng tôi khi nghiên cứu tích cực hóa hoạt động học tập của HS trong học tập lƣợng giác.2 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi và hoạt động học tập của HS THPT Nghiên cứu đặc điểm tâm lý của lứa tuổi HS THPT trong tài liệu Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sƣ phạm [13] chúng tôi nhận thấy: HS THPT đang ở giai đoạn đầu của tuổi thanh niên. Cùng với sự trƣởng thành về mặt thể lực, các HĐ của thanh niên càng phong phú và phức tạp, chúng không chỉ mở rộng về số lƣợng và phạm vi mà còn biến đổi cả về chất lƣợng. Trong học tập, nội dung và tính chất của các HĐ của thanh niên HS khác rất nhiều so với HĐ của thiếu niên.
“Sự khác nhau cơ bản không phải chỉ ở chỗ nội dung học tập ngày một sâu hơn, mà là ở chỗ HĐ học tập của thanh niên HS đòi hỏi tính năng động và tính độc lập ở mức độ cao hơn nhiều” [13, tr. Do đó HS khó chấp nhận cách dạy học thụ động, nhồi nhét LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kiến thức; đồng thời đặc điểm này cũng đòi hỏi HS cần phải phát triển tƣ duy lý luận để nắm đƣợc chƣơng trình một cách sâu sắc.