Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LÝ VỀ TUYỂN DỤNG VIÊN CHỨC 1. Khái niệm viên chức và tuyển dụng viên chức 1. Khái niệm, đặc điểm viên chức 1. Khái niệm viên chức Thuật ngữ viên chức được hiểu với nhiều khía cạnh khác nhau, trong lịch sử hình thành và phát triển pháp luật về viên chức ở nước ta với thời gian khá dài (từ năm 1945 đến trước năm 2008) thuật ngữ viên chức chưa được hiểu thống nhất và thường được dùng chung để chỉ cụm từ "cán bộ công nhân viên" hoặc "công nhân viên" hoặc đồng nhất cả ba khái niệm cán bộ, công chức, viên chức thành "cán bộ nhà nước" và dùng để chỉ tất cả những người làm việc trong các cơ quan, đơn vị, nhà máy, xí nghiệp… của nhà nước.
Do đó, khái niệm "cán bộ", "công chức", "viên chức" mà được sử dụng đồng nhất với "cán bộ", "công nhân viên" hoặc gọi chung là công chức. Mặc dù với cách hiểu và nhiều tên gọi khác nhau, song về cơ bản những người được gọi là viên chức vẫn tiến hành hoạt động mang tính chuyên môn, nghiệp vụ tại các tổ chức, đơn vị thuộc các cơ quan trong bộ máy nhà nước hoặc tổ chức xã hội với công việc, nhiệm vụ là phục vụ, cung cấp những hoạt động DVC ở nhiều lĩnh vực khác nhau như văn hóa, y tế, giáo dục, thể dục, thể thao… những dịch vụ này gắn liền với hoạt động của các đơn vị sự nghiệp của nhà nước và xã hội. Như vậy, viên chức là công dân Việt Nam được hình thành bằng phương thức tuyển dụng, qua hình thức thi tuyển hoặc xét tuyển vào một chức danh nghề nghiệp theo vị trí việc làm tại các ĐVSNCL của nhà nước theo hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của ĐVSNCL. Viên chức thực hiện công việc, nhiệm vụ của mình thông qua hoạt động nghề nghiệp, tham gia 10 cung cấp các DVC về các lĩnh vực văn hóa, y tế, giáo dục, thể dục, thể thao… cho cơ quan, tổ chức cá nhân theo quy định của pháp luật.
Đặc điểm viên chức Đặc điểm của viên chức được thể hiện qua khái niệm viên chức, khái niệm này được hình thành trên cơ sở quy định của pháp luật về viên chức và từ những yếu tố đặc thù qua hoạt động nghề nghiệp của viên chức; viên chức có những đặc điểm chung như sau: Thứ nhất, theo quy định của pháp luật viên chức phải là người có quốc tịch Việt Nam, được cơ quan có thẩm quyền tuyển dụng và quyết định bổ nhiệm vào một ngạch viên chức cụ thể. Thứ hai, viên chức là những người được tuyển dụng theo vị trí việc làm để thực hiện cung cấp các DVC cho cơ quan, tổ chức, cá nhân nên họ phải có đủ phẩm chất chính trị, trình độ chuyên môn nghiệp vụ để thực hiện tốt nhiệm vụ, công việc của mình. Thứ ba, viên chức khác với cán bộ, công chức ở những điểm đặc thù đó là cán bộ, công chức có thể làm việc ở cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, ĐVSNCL của các cơ quan này và hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Trong khi đó, viên chức chỉ làm việc tại các ĐVSNCL của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội (như đã nêu ở trên) và hưởng lương từ quỹ lương của ĐVSNCL; nguồn lương này có thể do ngân sách nhà nước bảo đảm 100% (đối với ĐVSNCL Nhà nước bảo đảm 100% nguồn kinh phí hoạt động) hoặc từ kinh phí tự trang trải một phần (đối với ĐVSNCL được Nhà nước hỗ trợ một phần kinh phí hoạt động).
Thứ tư, chế độ làm việc của viên chức được thực hiện theo chế độ hợp đồng làm việc (khác với chế độ làm việc của cán bộ, công chức và người lao động trong các đơn vị sự nghiệp ngoài công lập như những người làm việc tại bệnh viện, trường học, phòng công chứng… ngoài công lập) nên viên chức được bổ nhiệm vào một ngạch, bậc và chức danh nghề nghiệp theo những tiêu chuẩn, điều kiện cụ thể do pháp luật quy định. 11 Thứ năm, do viên chức là người hoạt động chuyên môn nghiệp vụ thực hiện công việc, nhiệm vụ trong hoạt động nghề nghiệp nên hoạt động này không mang tính chất quản lý nhà nước, thực thi quyền lực nhà nước mà chủ yếu là hoạt động cung cấp các DVC thuộc chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của ĐVSNCL. Bên cạnh những đặc điểm chung nêu trên, viên chức ở Bệnh viện Châm cứu Trung ương có những đặc điểm có tính đặc thù đó là viên chức làm việc tại các Bệnh viện, Viện (gọi chung là cơ sở khám chữa bệnh thuộc Bộ Y tế); trong đó có viên chức làm việc tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương là những người lao động thuần túy về chuyên môn, công việc, nhiệm vụ của họ thường gắn liền với các DVC (không có thu kinh phí như Phòng Công tác xã hội) hoặc có thu một phần phí dịch vụ (hầu hết các khoa cung cấp dịch khám chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe đều thu một phần phí dịch vụ). Do đó, hoạt động nghề nghiệp của viên chức tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương có những đặc thù sau: Một là, làm việc dựa trên chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng đã được đào tạo, bồi dưỡng và phải tuân thủ các quy trình khám chữa bệnh được Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành, đạo đức nghề nghiệp đối với hoạt động y dược (gọi chung là y đức).
Hai là, viên chức thực hiện công việc, nhiệm vụ được giao và được hưởng các chế độ, chính sách theo trình độ đào tạo (bằng cấp) để bổ nhiệm, xếp ngạch viên chức khi được tuyển dụng. Ví dụ: viên chức ở chức danh y tá (nay là chức danh điều dưỡng), kỹ thuật viên y, bác sĩ, dược sĩ, kỹ thuật viên xét nghiệp, kỹ thuật viên chuẩn đoán hình ảnh… được hưởng lương theo trình độ đào tạo và các chế độ phụ cấp đối với từng ngạch viên chức theo quy định của pháp luật. Ba là, những dịch vụ khám, chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe… do viên chức của Bệnh viện Châm cứu Trung ương thực hiện có thu phí để sử dụng cho việc tái phát triển cơ sở vật chất, góp phần nâng cao chất phục vụ đối với 12 hoạt động trong lĩnh vực thuộc chức năng, nhiệm vụ của Bệnh viện Châm cứu Trung ương. Vì vậy, việc thu phí này không nhằm mục đích lợi nhuận và hoạt động này cũng không mang tính chất quyền uy, mệnh lệnh, phục tùng trong quản lý hành chính nhà nước mà chỉ nhằm tăng thêm nguồn thu để hỗ trợ hoặc bù đắp một phần chi phí và giảm bớt gánh nặng cho ngân sách nhà nước.
Khái niệm và đặc điểm tuyển dụng viên chức 1. Khái niệm tuyển dụng viên chức Hoạt động của các cơ quan nhà nước nói chung, các ĐVSNCL nói riêng có vận hành thông suốt và hoạt động hiệu quả hay không phụ thuộc bởi rất nhiều yếu tố như thể chế (các quy định của pháp luật), thiết chế (tổ chức bộ máy, đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức)… trong đó, công tác tuyển dụng có ý nghĩa quan trọng đến chất lượng và hiệu quả hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị. Chính vì vậy, việc TDVC đã luôn được Đảng, Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, nhằm đào tạo, bồi dưỡng được đội ngũ viên chức có bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức và năng lực, trình độ, chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng cao đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xây dựng nhà nước pháp quyền của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ở nước ta hiện nay. Đến nay vẫn còn nhiều cách hiểu khác nhau về tuyển dụng nói chung và TDVC nói riêng.
Theo nghĩa rộng, tuyển dụng được hiểu là quá trình tìm kiếm, thu hút, lựa chọn người vào làm việc tại các cơ quan, tổ chức; tuyển dụng là cách thức hình thành, bổ sung đội ngũ công chức, viên chức vào làm việc tại các cơ quan, tổ chức theo yêu cầu nhiệm vụ, chỉ tiêu biên chế được giao… quá trình tuyển dụng được tiến hành từ thời điểm thông báo, thông tin về tuyển dụng, thu hút các ứng viên tham gia cho đến khi kết thúc hợp đồng lao động. Theo nghĩa hẹp, tuyển dụng là quá trình thu hút những người có nhu cầu làm việc, có đủ điều kiện, tiêu chuẩn từ lực lượng lao động trong xã hội 13 và lực lượng lao động bên trong tổ chức. Hoạt động tuyển dụng này là quá trình xem xét, đánh giá là lựa chọn các ứng viên tham gia tuyển dụng theo nhiều tiêu chí, ở những khía cạnh khác nhau dựa vào yêu cầu nhiệm vụ, vị trí việc làm nhằm tìm kiếm những ứng viên đáp ứng yêu cầu đặt ra. Theo Từ điển Luật học của Viện Khoa học pháp lý, Bộ Tư pháp, Nhà xuất bản Tư pháp năm 2006 thì tuyển dụng là "sự lựa chọn và thu nhận người vào làm việc tại các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cơ sở sản xuất".
Đây là quá trình sàng lọc và lựa chọn những người có đủ năng lực đáp ứng công việc trong một cơ quan, tổ chức, đơn vị. Luật Viên chức năm 2010 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2012) đưa ra định nghĩa: "Tuyển dụng viên chức là việc lựa chọn người có phẩm chất, trình độ và năng lực vào làm viên chức trong đơn vị sự nghiệp công lập"2. Như vậy, cá nhân được tuyển dụng làm viên chức phải bảo đảm ba yêu cầu đó là có tư cách đạo đức, trình độ chuyên môn, khả năng làm việc đối với vị trí việc làm mà viên chức sẽ đảm nhiệm. Tuyển dụng viên chức được hiểu theo nghĩa hẹp, mang tính đặc thù vì hoạt động này khác việc tuyển dụng lao động vào làm việc tại các tổ chức kinh tế; TDVC là một hoạt động quản lý hành chính nhà nước, là một trong những nội dung cơ bản của quản lý, sử dụng viên chức.
Việc tuyển dụng đó được thực hiện trên cơ sở quy định của pháp luật về viên chức và các quy định pháp luật khác có liên quan. Thông qua các hình thức tuyển dụng, cơ quan có thẩm quyền lựa chọn được những người có đủ tiêu chuẩn, điều kiện, năng lực vào những vị trí việc làm để đảm nhiệm những công việc, nhiệm vụ trong ĐVSNCL. Phương thức TDVC được thực hiện theo hai hình thức đó là thi tuyển và xét tuyển, hoạt động này được thực hiện công khai và tuân thủ triệt để theo các nguyên tắc do pháp luật quy định. Trong đó, cũng như việc tuyển dụng 2.
Khoản 4 Điều 3 Luật Viên chức năm 2010.