Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của tương tác với công chúng trong chương trình truyền hình. Thực trạng về tương tác với công chúng trong chương trình truyền hình. Những vấn đề đặt ra và giải pháp tăng cường tương tác với công chúng trong chương trình truyền hình. 13 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.
Khái quát tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 1. Các công trình nghiên cứu về tương tác từ góc độ đặc trưng của hoạt động báo chí. - Sự tham gia của công chúng vào hoạt động báo chí luôn là một đặc trưng của báo chí mà nhiều học giả đã đề cập. Tác giả Tạ Ngọc Tấn trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội (1999) đã gọi đó là “tính nhân dân”.
Trong chương VI: Nguyên tắc hoạt động của báo chí, tác giả đã đề cập tới các nguyên tắc: tính khuynh hướng; tính khách quan, chân thật; tính nhân dân; ý thức dân tộc. Theo tác giả, “tính nhân dân của báo chí biểu hiện mối liên hệ giữa báo chí và đông đảo mọi tầng lớp nhân dân, nhất là nhân dân lao động, người sáng tạo chân chính của lịch sử” [71, tr 161]. Một trong các tiêu chuẩn để xác định tính nhân dân của báo chí là “đồng thời xác định tính đại chúng và bản chất dân chủ của báo chí, là sự tham gia tích cực và thường xuyên của nhân dân vào hoạt động báo chí…Quần chúng tham gia với tư cách là cộng tác viên, cung cấp thông tin, trực tiếp tham gia các sản phẩm báo chí và với tư cách công chúng đóng góp ý kiến phê bình, kiến nghị về tất cả các mặt của hoạt động đời sống xã hội cũng như riêng với hoạt động báo chí” [71, tr 162]. - Sự tham gia của công chúng vào hoạt động báo chí còn khẳng định tính dân chủ của đời sống xã hội, quần chúng có thể tham gia ý kiến, nêu quan điểm của mình trên truyền thông đại chúng về các vấn đề lớn của đất nước cũng như liên quan đến đời sống của mình.
Trong Cơ sở lý luận báo chí, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội (2007) tác giả Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hường, Trần Quang cho rằng tính nhân dân và dân chủ là một trong những nguyên tắc hoạt động của báo chí. Sự tham gia của quần chúng làm cho báo chí thực sự trở thành diễn đàn dân chủ để người dân biểu đạt tâm tư, tình cảm, nguyện vọng của mình, tham gia thảo luận những vấn đề quốc kế dân sinh. Người dân có thể tham gia với vai trò là cộng tác viên, cung cấp thông tin, hoặc với vai trò công chúng tham gia góp ý kiến, phê bình, kiến nghị về tất cả các hoạt động của báo chí. Sự tham 14 gia của công chúng làm cho thông tin báo chí trở nên sinh động hơn, nhanh chóng, kịp thời hơn.
- Cũng xem xét dưới góc độ đặc điểm của thông tin báo chí, tác giả Nguyễn Văn Dững, trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí, NXB Lao động, Hà Nội, (2011) đã đề cập đến tính tương tác của báo chí, tác giả gọi đó là tương tác xã hội trong báo chí. “Tương tác xã hội trong thông tin báo chí chủ yếu nói đến vai trò của báo chí như là cầu nối, phương tiện và phương thức tương tác giữa công chúng xã hội với giới công, với các nhà hoạch định chính sách, các nhà lãnh đạo quản lý trên những vấn đề lớn, ảnh hưởng đến quá trình phát triển và đời sống nhân dân” [11, tr88]. - Mối quan hệ tương tác giữa báo chí - công chúng luôn có ý nghĩa tích cực trong hoạt động báo chí. Đối với mỗi đặc trưng loại hình báo chí có những biểu hiện đặc trưng phù hợp và mức độ, khả năng tương tác khác nhau.
Đối với báo phát thanh và báo mạng điện tử, đặc điểm về tính tương tác càng thể hiện đậm nét. Đối với báo mạng điện tử hoạt động trên nền tảng internet, khả năng xuất bản nhanh, “phi định kỳ” đồng thời các thông tin phản hồi cũng được thực hiện tức thì nên việc tương tác, tham gia ý kiến của công chúng rất dễ dàng. Trong cuốn Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản của tác giả Nguyễn Thị Trường Giang, NXB Chính trị - Hành chính (2011), trong phần đặc trưng của báo mạng điện tử đã nghiên cứu và phân tích về tính tương tác như là một đặc trưng nổi bật của loại hình báo chí này. Còn với loại hình phát thanh, thì việc thực hiện tương tác với thính giả chính là đặc điểm tạo nên ưu thế và sức hấp dẫn của phát thanh hiện đại, nhất là trong các chương trình phát thanh trực tiếp.
Cuốn Phát thanh trực tiếp, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội (2007) do tác giả Vũ Văn Hiền và Đức Dũng chủ biên cho rằng: “Sự tham gia của thính giả vào chương trình được coi là một trong những đặc điểm nổi bật làm nên ưu thế của phát thanh trực tiếp so với phát thanh truyền thống. Với phát thanh trực tiếp, thính giả có thể tham gia vào chương trình bằng 15 nhiều hình thức khác nhau, từ việc thông tin đến việc tham gia bình luận, chất vấn, trao đổi ý kiến, đố vui, bình chọn tác phẩm, nêu yêu cầu…”[32, tr 76-77]. - Xem xét ở tính đặc trưng trong xu hướng của truyền hình, tác giả Dương Xuân Sơn trong cuốn Các loại hình báo chí truyền thông, NXB Thông tin và truyền thông, Hà Nội (2014) đã đưa ra khái niệm “chuyển đổi vai trò vị thế khán giả” trong bối cảnh kỹ thuật số. Đó là yếu tố khác biệt trong nội dung của truyền hình hiện đại.
Theo nhận định của tác giả “Muốn có được nhiều khán giả hơn thì phải tạo ra sự tham gia. Sự tham gia của người dân vào truyền hình đã ngày càng rõ ràng…rất có thể trong tương lai gần một phần lớn hàm lượng nội dung chương trình truyền hình sẽ được hình thành bởi chính những người sử dụng là khán giả truyền hình” [64, tr 223]. - Với truyền hình, tương tác còn tạo ra một phương thức sản xuất chương trình mới là truyền hình tương tác. Tác giả Nguyễn Văn Dững trong cuốn Báo chí và dư luận xã hội, NXB Lao động (2011) khi chứng minh các đặc trưng của báo chí theo các loại hình cho rằng: “Truyền hình tương tác, một cách hiểu là dạng thức truyền hình trong đó khán giả vừa với tư cách khán giả, vừa với tư cách tham gia thông qua việc sử dụng những phương tiện kỹ thuật để được giao tiếp bằng nhiều hình thức như truyền hình, internet (email, webcam, blog.), điện thoại di động, điện thoại đường dài.
ngay trong lúc chương trình đang phát sóng hay trước đó” [12, tr 164]. - Tác giả Đinh Thị Thúy Hằng trong bài “Báo chí Việt Nam - Cơ hội và thách thức” (kỷ yếu Hội thảo khoa học “Báo chí trong quá trình toàn cầu hóa: Cơ hội, thách thức và triển vọng”, 2013) dẫn quan điểm của David Brewer - một chuyên gia tư vấn chiến lược phát triển mạng cho một số hãng truyền hình lớn như BBC, CNN, Alzajeracho: “Để thu hút độc giả, các kênh thông tin phải cung cấp cho người sử dụng cơ hội tương tác…Công chúng phải hoàn toàn có cơ hội tham gia vào quá trình thu thập và truyền tải tin tức thông qua các công cụ tương tác và mạng xã hội mà các cơ quan báo chính thống đã tạo ra” [27, tr 172]. 16 Tương tác không chỉ là đặc trưng của hoạt động báo chí nói chung mà bên cạnh đó nó còn biểu hiện cụ thể thông qua việc vận hành của tòa soạn hay lao động của nhà báo. Tác giả Nguyễn Quang Hòa trong cuốn Tổ chức hoạt động cơ quan báo chí - Thực tiễn và xu hướng phát triển, NXB Thông tin và truyền thông, Hà Nội (2016) gọi đó là công việc của Ban Bạn đọc.
Tác giả nhấn mạnh: “Những lá thư hay email, những dòng comment bộc lộ từ bạn đọc giống như những cánh cửa mới của tòa soạn. Qua chúng, tòa soạn biết được bạn đọc thích gì, khó chịu gì, muốn gì ở mình” [33, tr 169]… Nếu góp ý cho nội dung một bài báo có chỗ sai, ban bạn đọc sẽ phối hợp với ban chuyên môn và tác giả kiểm tra lại, nếu đúng như góp ý thì tòa soạn phải đính chính, còn thư góp ý sai, nhân viên của Ban bạn đọc vẫn phải trả lời bạn đọc bằng sự biết ơn chân thành sau khi giải thích ngọn ngành. Nếu mục bạn đọc mà thiếu ý kiến thì lỗi trước hết ở tòa soạn và ban bạn đọc vì đã không làm tốt vai trò cầu nối với công chúng. Khi được bạn đọc tin tưởng, đây sẽ là kho nguồn tin, đề tài hấp dẫn cho cơ quan báo chí.
Thông điệp mà tác giả muốn nhấn mạnh là trong tổ chức của cơ quan báo chí nhất thiết phải có bộ phận chuyên trách về công tác bạn đọc vì đây là công việc quan trọng. - Cũng nhấn mạnh đến tầm quan trọng của công tác bạn đọc trong việc kết nối, tương tác với công chúng, tác giả Đinh Văn Hường trong cuốn Tổ chức và hoạt động của tòa soạn, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội (2013) cho rằng “bộ phận bạn đọc là “bộ mặt” của cả tòa soạn” [39, tr 107] bởi phải giao tiếp, lắng nghe, phản hồi ý kiến của công chúng. Trong số các nhiệm vụ, chức năng của ban bạn đọc như tiếp nhận thư, điều tra theo phản ánh của bạn đọc, thì tòa soạn qua công tác bạn đọc còn lựa chọn tổ chức bồi dưỡng nghiệp vụ cho đội ngũ bạn đọc tâm huyết thành các cộng tác viên thường xuyên cộng tác. Thời gian gần đây, nhiệm vụ về tiếp nhận đơn thư phản ánh khiếu nại tố cáo cũng là nhiệm vụ nặng nề và khó khăn với công tác bạn đọc.
- Đối với lao động nhà báo, một trong những công việc phải có là tham gia tương tác với công chúng mà tác giả Trương Thị Kiên trong cuốn Lao động nhà 17 báo và quản trị tòa soạn, NXB Lý luận chính trị, Hà Nội (2016) gọi là “làm tốt công tác cộng tác viên và bạn đọc” [45, tr 96]. Các công việc đó là duy trì, củng cố và mở rộng mạng lưới cộng tác viên, gợi ý nội dung hoặc chủ đề, tiếp nhận tin bài của cộng tác viên, xử lý, khai thác thông tin do bạn đọc cung cấp, tiếp nhận đơn thư bạn đọc. - Trong môi trường truyền thông số, yêu cầu và áp lực về xử lý nguồn tin và dữ liệu của công chúng càng lớn đối với phóng viên, nhà báo.
