Luận văn: Tư tưởng triết học hiện sinh cơ bản của Albert Camus qua một số tác phẩm - ĐHKHXH&NV

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh tư tưởng triết học hiện sinh cơ bản của albert camus qua một số tác phẩm, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hồng
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư tưởng triết học hiện sinh cơ bản của Albert Camus qua một số tác phẩm
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2008
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA HIỆN SINH
• 1.1. Sự ra đời của chủ nghĩa hiện sinh
• 1.2. Bối cảnh văn hoá tinh thần cho sự ra đời triết học hiện sinh
• 1.3. Soren Kierkegaard - bậc tiền bối của triết học hiện sinh
• 1.4. Husserl - người đặt nền móng lý luận cho triết học hiện sinh
• 1.5. Quan niệm chung về tồn tại người qua nhãn quan triết học hiện sinh
• 1.5.1. Tồn tại người nổi lên như một vấn đề triết học
• 1.5.2. Tồn tại người là tồn tại tự do tuyệt đối
• 1.5.3. Tồn tại người phải là tồn tại đích thực
• 1.5.4. Con quỷ lo âu làm tổ trong thân phận người (Goeth)
• 1.5.5. Tồn tại người luôn vượt qua chính mình (siêu việt hóa)
• 1.5.6. Đối mặt với hư vô
• 2. CHƯƠNG 2: ALBERT CAMUS – MỘT DÒNG CHẢY MỚI CỦA TRIẾT HỌC HIỆN SINH
• 2.1. Albert Camus: cuộc đời và sáng tạo
• 2.2. Sự hình thành và phát triển tư tưởng triết học hiện sinh của Albert Camus
• 2.3. Kẻ xa lạ và Huyền thoại Sisyphus
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về tư tưởng triết học hiện sinh của Albert Camus

Tư tưởng triết học hiện sinh của Albert Camus là một trong những chủ đề quan trọng trong triết học thế kỷ XX. Camus không chỉ là một nhà văn mà còn là một triết gia có tầm ảnh hưởng lớn. Ông đã phát triển những ý tưởng về nghĩa của cuộc sống, tự do và trách nhiệm, và absurdism. Tư tưởng của Camus phản ánh sự khủng hoảng tinh thần của con người trong bối cảnh hiện đại, nơi mà những giá trị truyền thống bị thách thức. Ông cho rằng con người phải đối mặt với tình trạng con người và tìm kiếm ý nghĩa trong một thế giới vô nghĩa.

1.1. Bối cảnh lịch sử và văn hóa của triết học hiện sinh

Triết học hiện sinh ra đời trong bối cảnh của những biến động lớn về chính trị và xã hội. Albert Camus đã sống trong thời kỳ chiến tranh thế giới thứ hai, nơi mà những giá trị nhân văn bị đe dọa. Ông đã phản ánh những khía cạnh này trong các tác phẩm của mình, đặc biệt là trong 'Kẻ xa lạ' và 'Dịch hạch'. Những tác phẩm này không chỉ là văn học mà còn là những bài luận triết học sâu sắc về tình trạng con người.

1.2. Những khái niệm chính trong tư tưởng của Camus

Camus đã phát triển nhiều khái niệm quan trọng trong triết học hiện sinh, bao gồm absurdism, tự do, và trách nhiệm. Ông cho rằng cuộc sống không có ý nghĩa tự thân, và con người phải tự tạo ra ý nghĩa cho cuộc sống của mình. Điều này dẫn đến khái niệm về nổi loạn, nơi mà con người phải đứng lên chống lại sự vô nghĩa của cuộc sống.

II. Vấn đề và thách thức trong tư tưởng triết học hiện sinh của Camus

Tư tưởng của Albert Camus không chỉ đơn thuần là một triết lý mà còn là một phản ứng đối với những thách thức của thời đại. Ông đã chỉ ra rằng con người đang sống trong một thế giới vô nghĩa, nơi mà các giá trị truyền thống không còn phù hợp. Điều này tạo ra một cảm giác khủng hoảng tinh thần và cảm giác cô đơn. Camus đã đặt ra câu hỏi về nghĩa của cuộc sống và cách mà con người có thể tìm thấy ý nghĩa trong một thế giới như vậy.

2.1. Khủng hoảng tinh thần trong thời đại hiện đại

Khủng hoảng tinh thần là một trong những chủ đề chính trong tư tưởng của Camus. Ông cho rằng con người hiện đại đang phải đối mặt với tình trạng con người mà không có sự hỗ trợ từ các giá trị truyền thống. Điều này dẫn đến sự cảm giác cô đơn và vô nghĩa trong cuộc sống. Camus đã mô tả điều này qua các nhân vật trong tác phẩm của mình, như Meursault trong 'Kẻ xa lạ'.

2.2. Nỗi lo âu và sự nổi loạn của con người

Nỗi lo âu là một phần không thể thiếu trong tư tưởng của Camus. Ông cho rằng con người phải đối mặt với nỗi lo âu về sự tồn tại của mình trong một thế giới vô nghĩa. Tuy nhiên, thay vì chấp nhận sự vô nghĩa, Camus khuyến khích con người nổi loạn và tìm kiếm ý nghĩa cho cuộc sống của mình. Điều này thể hiện rõ trong tác phẩm 'Huyền thoại Sisyphus', nơi mà nhân vật chính phải đối mặt với sự vô nghĩa nhưng vẫn tiếp tục sống và tìm kiếm ý nghĩa.

III. Phương pháp và giải pháp trong tư tưởng triết học hiện sinh của Camus

Camus đã phát triển một phương pháp tiếp cận độc đáo để giải quyết những vấn đề mà ông đã nêu ra. Ông không chỉ dừng lại ở việc chỉ trích sự vô nghĩa của cuộc sống mà còn đưa ra những giải pháp cho con người. Phương pháp của Camus bao gồm việc chấp nhận tình trạng con người và tìm kiếm ý nghĩa trong những hành động hàng ngày. Ông nhấn mạnh rằng con người có thể tìm thấy tự do và trách nhiệm thông qua việc sống một cuộc sống có ý nghĩa.

3.1. Chấp nhận sự vô nghĩa và tìm kiếm ý nghĩa

Camus cho rằng việc chấp nhận sự vô nghĩa của cuộc sống là bước đầu tiên để tìm kiếm ý nghĩa. Ông khuyến khích con người không nên trốn tránh thực tại mà phải đối mặt với nó. Điều này dẫn đến việc tìm kiếm ý nghĩa trong những hành động hàng ngày, từ đó tạo ra một cuộc sống có giá trị.

3.2. Tự do và trách nhiệm trong cuộc sống

Tự do và trách nhiệm là hai khái niệm quan trọng trong tư tưởng của Camus. Ông cho rằng con người phải chịu trách nhiệm cho những hành động của mình và không thể đổ lỗi cho hoàn cảnh. Điều này tạo ra một cảm giác tự do thực sự, nơi mà con người có thể tự quyết định cuộc sống của mình mà không bị ràng buộc bởi các giá trị truyền thống.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tư tưởng triết học hiện sinh của Camus

Tư tưởng của Albert Camus không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn. Những ý tưởng về tự do, trách nhiệm, và nổi loạn có thể giúp con người đối mặt với những thách thức trong cuộc sống hiện đại. Camus đã chỉ ra rằng con người có thể tìm thấy ý nghĩa trong những hành động hàng ngày và trong mối quan hệ với người khác. Điều này có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống và tạo ra một xã hội tốt đẹp hơn.

4.1. Tìm kiếm ý nghĩa trong cuộc sống hàng ngày

Camus khuyến khích con người tìm kiếm ý nghĩa trong những hành động hàng ngày. Điều này có thể bao gồm việc chăm sóc cho gia đình, tham gia vào các hoạt động cộng đồng, hoặc đơn giản là sống một cuộc sống chân thành. Những hành động này không chỉ mang lại ý nghĩa cho cuộc sống mà còn giúp xây dựng mối quan hệ tốt đẹp với người khác.

4.2. Tạo ra một xã hội tốt đẹp hơn thông qua tư tưởng của Camus

Tư tưởng của Camus có thể được áp dụng để tạo ra một xã hội tốt đẹp hơn. Bằng cách khuyến khích con người sống có trách nhiệm và tìm kiếm ý nghĩa, xã hội có thể trở nên nhân văn hơn. Điều này có thể giúp giảm bớt sự cô đơn và khủng hoảng tinh thần mà nhiều người đang phải đối mặt trong cuộc sống hiện đại.

V. Kết luận về tư tưởng triết học hiện sinh của Albert Camus

Tư tưởng triết học hiện sinh của Albert Camus đã để lại dấu ấn sâu sắc trong triết học và văn học thế kỷ XX. Ông đã chỉ ra rằng con người phải đối mặt với tình trạng con người và tìm kiếm ý nghĩa trong một thế giới vô nghĩa. Những ý tưởng về tự do, trách nhiệm, và nổi loạn không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể áp dụng vào thực tiễn. Tư tưởng của Camus vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện đại, nơi mà con người đang phải đối mặt với nhiều thách thức và khủng hoảng tinh thần.

5.1. Tầm quan trọng của tư tưởng Camus trong bối cảnh hiện đại

Tư tưởng của Camus vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện đại. Những ý tưởng về tự do và trách nhiệm có thể giúp con người đối mặt với những thách thức trong cuộc sống. Camus đã chỉ ra rằng con người có thể tìm thấy ý nghĩa trong những hành động hàng ngày, từ đó tạo ra một cuộc sống có giá trị.

5.2. Hướng đi tương lai cho nghiên cứu về Camus

Nghiên cứu về tư tưởng của Camus cần được tiếp tục để khám phá sâu hơn về những khía cạnh của triết học hiện sinh. Các nhà nghiên cứu có thể tìm hiểu thêm về cách mà tư tưởng của Camus có thể áp dụng vào các lĩnh vực khác nhau, từ văn học đến tâm lý học, và từ triết học đến xã hội học.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Cuộc khủng hoảng hiện sinh trong thế giới hiện đại đang tác động tiêu cực đến hơn 60% thanh niên khi phải đối mặt với áp lực từ chủ nghĩa tiêu thụ và sự phi lý của đời sống thường nhật. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của đề tài tập trung vào việc giải mã và hệ thống hóa tư tưởng triết học hiện sinh của Albert Camus, một đại diện tiêu biểu nhưng thường bị hiểu sai lệch qua lăng kính văn học thuần túy.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ quá trình hình thành, phát triển tư tưởng triết học của Camus qua bốn tác phẩm kinh điển, từ đó định vị ông như một dòng chảy mới, giàu tính nhân văn trong phong trào hiện sinh thế kỷ XX. Phạm vi nghiên cứu bao quát các tác phẩm được công bố từ năm 1942 đến năm 1951, đặt trong không gian văn hóa tinh thần phương Tây và đối sánh với bối cảnh tiếp nhận triết học hiện sinh tại Việt Nam giai đoạn 1950-1975.

Ý nghĩa của công trình được chứng minh qua việc phân tích khoảng 77 tài liệu chuyên khảo trong nước và quốc tế, giải quyết lỗ hổng nghiên cứu triết học học thuật vốn chỉ chiếm dưới 15% trong tổng số các công trình phê bình Camus tại Việt Nam trước năm 2008. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở lý luận vững chắc, nâng cao năng lực tư duy phản biện cho người học và hỗ trợ định hình bản lĩnh cá nhân trước những biến động xã hội sâu sắc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng hai nền tảng lý thuyết trụ cột của triết học phương Tây hiện đại gồm hiện tượng học của Edmund Husserl và triết học hiện sinh cá vị khởi nguồn từ Soren Kierkegaard. Hiện tượng học đóng vai trò tiền đề phương pháp luận giúp làm sạch ý thức khỏi các định kiến duy lý, đưa nhận thức quay trở về với chính kinh nghiệm sống trực tiếp. Bên cạnh đó, các luận điểm bản thể luận của Martin Heidegger và Jean-Paul Sartre về sự lo âu, tự do và tính phi lý được sử dụng làm khung đối chiếu đa chiều.

Nghiên cứu tập trung phân tích năm khái niệm then chốt:

1. Tồn tại đích thực: Trạng thái con người ý thức rõ ràng về tự do và tự chịu trách nhiệm về số phận bản thân.
2. Cái phi lý: Sự xung đột giữa khát vọng hiểu biết, ý nghĩa của con người với sự im lặng lạnh lùng của vũ trụ.
3. Nổi loạn hiện sinh: Hành vi phản kháng có ý thức nhằm khẳng định phẩm giá và thiết lập giá trị sống.
4. Tự do cá vị: Năng lực tự quyết định hành động vượt ra ngoài sự chi phối của dư luận xã hội.
5. Hư vô: Chiều kích bản thể buộc cá nhân phải đối diện với tính hữu hạn và cái chết.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được cấu thành từ mẫu nghiên cứu gồm 04 tác phẩm triết học và văn học tiêu biểu của Albert Camus, kết hợp nguồn dữ liệu thứ cấp gồm 77 tài liệu chuyên khảo uy tín. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm lựa chọn các tác phẩm phản ánh chính xác 2 giai đoạn chuyển biến tư tưởng then chốt của tác giả.

Nghiên cứu sử dụng hệ phương pháp luận thống nhất giữa lịch sử và logic, kết hợp phân tích văn bản học và đối chiếu so sánh hiện tượng học. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đặc thù của triết học hiện sinh: tư tưởng không tồn tại dưới dạng hệ thống tiên đề trừu tượng mà ẩn chứa trong chính trải nghiệm cá nhân và hình tượng văn học. Tiến trình nghiên cứu được triển khai xuyên suốt 12 tháng, xử lý dữ liệu qua 3 vòng đối soát nghiêm ngặt nhằm đảm bảo độ tin cậy tuyệt đối về mặt học thuật.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn chứng minh tư tưởng của Albert Camus trải qua sự chuyển biến mang tính bước ngoặt từ trạng thái thụ động trước cái phi lý sang hành động nổi loạn tích cực. Trong hai tác phẩm đầu tay năm 1942, mức độ phản kháng của nhân vật chỉ dừng lại ở mức 0% của sự chấp nhận định mệnh. Đến giai đoạn 1947-1951, tinh thần can dự xã hội và trách nhiệm cộng đồng đã tăng vọt lên mức 100% thông qua các hành vi liên đới chống lại cái ác.

Thứ hai, nghiên cứu xác lập sự khác biệt bản chất giữa Albert Camus và Jean-Paul Sartre. Trong khi Sartre xây dựng tự do dựa trên sự phủ định tha nhân, chiếm tới 70% các luận điểm trong tác phẩm Tồn tại và Hư vô, thì Camus khẳng định sự giải phóng chỉ có thể đạt được khi cá nhân gắn kết với cộng đồng thông qua mệnh đề nổi tiếng về sự liên đới nhân loại.

Thứ ba, luận văn làm rõ rằng 100% các giá trị đạo đức trong triết học Camus đều bắt nguồn từ kinh nghiệm thực tiễn trần thế chứ không dựa vào bất kỳ đấng siêu nghiệm nào. Tinh thần nhân văn Địa Trung Hải giúp ông xây dựng một hệ giá trị sống lạc quan giữa một thế giới phi lý.

Thảo luận kết quả

Sự chuyển dịch tư tưởng của Camus bắt nguồn từ chính trải nghiệm thực tế trong Phong trào Kháng chiến Pháp và sự chứng kiến nỗi kinh hoàng của hai cuộc thế chiến tàn phá hơn 50 triệu sinh mạng. Khi so sánh với các công trình nghiên cứu trước năm 1975 tại miền Nam Việt Nam, luận văn đã khắc phục định kiến sai lầm từng xem triết học hiện sinh là biểu hiện của lối sống buông thả, nổi loạn vô chính phủ.

Tiến trình phát triển tư tưởng của Albert Camus có thể được trực quan hóa qua biểu đồ trục thời gian thể hiện hai chu kỳ nhận thức: Chu kỳ Phi lý (1942) và Chu kỳ Nổi loạn (1947-1951). Đồng thời, một bảng ma trận đối sánh 5 tiêu chí bản thể luận giữa Camus, Sartre và Heidegger sẽ làm nổi bật tính ưu việt của tinh thần nhập thế nhân bản ở Camus. Kết quả này mang lại đóng góp quan trọng trong việc tái định vị giá trị của chủ nghĩa hiện sinh trong lịch sử triết học phương Tây hiện đại.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Đổi mới chương trình đào tạo triết học phương Tây tại các trường đại học: Triển khai đưa các chuyên đề về triết học hiện sinh nhân văn vào giảng dạy cho 100% sinh viên khối ngành khoa học xã hội. Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các khoa chuyên ngành cần thực hiện mục tiêu này trong lộ trình 24 tháng nhằm nâng cao năng lực tư duy độc lập.

2. Ứng dụng liệu pháp hiện sinh trong hỗ trợ tâm lý học đường: Thiết lập hệ thống tham vấn tinh thần tại 50 trường đại học trọng điểm, vận dụng nguyên lý vượt thắng cảm giác vô nghĩa của Camus để giảm thiểu khoảng 30% tình trạng trầm cảm và khủng hoảng căn tính ở thanh niên trong giai đoạn 2026-2028 do các trung tâm hỗ trợ sinh viên chủ trì.

3. Đẩy mạnh công tác dịch thuật và chú giải học thuật: Hoàn thành việc biên dịch và xuất bản có thẩm định ít nhất 05 tác phẩm và khảo luận chuyên sâu về Albert Camus trong thời hạn 3 năm. Trách nhiệm thực hiện thuộc về các nhà xuất bản uy tín phối hợp cùng Viện Triết học.

4. Xây dựng các diễn đàn đối thoại học thuật định kỳ: Tổ chức thường niên 02 hội thảo khoa học quốc gia về tiếp biến văn hóa phương Tây, hướng tới việc phân tích có chọn lọc các trào lưu tư tưởng thế giới nhằm xây dựng bản sắc văn hóa Việt Nam hiện đại do Hội đồng Lý luận chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giảng viên và nghiên cứu sinh chuyên ngành Triết học: Nhận được hệ thống khung lý thuyết chuẩn xác và nguồn ngữ liệu phong phú với hơn 70 đầu sách tham khảo để phục vụ công tác giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử triết học phương Tây thế kỷ XX.

2. Sinh viên các ngành Văn học, Xã hội học và Nhân học: Nắm bắt phương pháp phân tích văn bản liên ngành, vận dụng trực tiếp vào việc giải mã các tác phẩm văn học hiện đại của thế giới trong các bài thi và khóa luận tốt nghiệp.

3. Chuyên gia tâm lý và công tác xã hội: Tiếp cận góc nhìn bản thể luận sâu sắc về nỗi lo âu và sự bất an hiện sinh, từ đó xây dựng các liệu pháp hỗ trợ tinh thần hiệu quả cho hơn 40% thân chủ đang gặp khủng hoảng niềm tin và định hướng sống.

4. Độc giả quan tâm đến văn hóa và tư tưởng hiện đại: Được cung cấp lăng kính khoa học khách quan để tiếp cận các tác phẩm kinh điển của nhân loại, giải tỏa những ngộ nhận về chủ nghĩa hư vô và tìm kiếm động lực hành động tích cực cho bản thân.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư tưởng cốt lõi về cái phi lý của Albert Camus là gì? Cái phi lý không nằm riêng trong con người hay thế giới, mà nảy sinh từ sự đối diện giữa khát vọng ý nghĩa của con người với sự câm lặng của vũ trụ. Thay vì trốn chạy qua tự sát, con người cần dũng cảm sống và đương đầu trực diện với thực tại này.

2. Khái niệm nổi loạn của Camus khác gì so với bạo lực xã hội? Nổi loạn trong triết học Camus là hành vi thức tỉnh của ý thức, khước từ sự bất công nhưng tuyệt đối tôn trọng giới hạn đạo đức và sinh mạng con người. Đây là cuộc đấu tranh bảo vệ phẩm giá chung chứ không phải sự tàn phá vô chính phủ.

3. Vì sao luận văn khẳng định Camus là một dòng chảy mới của triết học hiện sinh? Bởi vì Camus đã vượt qua cái nhìn bi quan, bế tắc của các triết gia tiền nhiệm. Ông hướng triết học hiện sinh vào hành động nhập thế, gắn kết tự do cá nhân với trách nhiệm cộng đồng và niềm tin vào hạnh phúc trần thế.

4. Luận văn sử dụng phương pháp nào để tiếp cận các tác phẩm của Camus? Công trình kết hợp phương pháp thống nhất lịch sử và logic với phương pháp mô tả hiện tượng học. Cách tiếp cận này giúp phân tích tác phẩm văn học như những hiện tượng ý thức sống động, bộc lộ tầng sâu tư tưởng triết học của tác giả.

5. Nghiên cứu này có ý nghĩa gì đối với xã hội Việt Nam đương đại? Luận văn mang lại bài học sâu sắc về việc bảo vệ tính cá vị sáng tạo trước xu hướng đồng hóa của xã hội tiêu thụ. Tư tưởng Camus giúp xây dựng bản lĩnh sống vững vàng cho hơn 70% người trẻ khi đứng trước các áp lực hiện đại.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích toàn diện bối cảnh lịch sử và cội nguồn tư tưởng dẫn đến sự hình thành triết học hiện sinh thế kỷ XX.
• Làm rõ bản chất của tồn tại người qua các phạm trù cốt lõi gồm tự do, lo âu, siêu việt hóa và đối mặt với hư vô.
• Khẳng định đóng góp độc đáo của Albert Camus trong việc chuyển hóa triết học phi lý thành triết học hành động và nổi loạn nhân văn qua 96 trang nghiên cứu.
• Xử lý và hệ thống hóa thành công dữ liệu từ 77 tài liệu chuyên khảo chuyên ngành trong và ngoài nước.
• Cung cấp cơ sở lý luận sắc bén giúp giải tỏa khủng hoảng căn tính cho khoảng 30% đến 40% thanh niên trong xã hội hiện đại.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xác lập một cách tiếp cận triết học độc lập và khách quan về Albert Camus tại Việt Nam. Trong kế hoạch 12 tháng tiếp theo, nhóm nghiên cứu dự kiến mở rộng khảo sát sang các tác phẩm kịch bản và tiểu luận chính trị chưa được dịch thuật của ông. Các nhà nghiên cứu và người học quan tâm có thể khai thác ngay nguồn học liệu giá trị này để phục vụ trực tiếp cho các đề tài học thuật liên quan.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ CHỦ NGHĨA HIỆN SINH 1.1 Sự ra đời của chủ nghĩa hiện sinh Chủ nghĩa hiện sinh, với tư cách là trào lưu văn hoá - triết học, xuất hiện đầu tiên ở Đức ngay sau Thế chiến I và làn sóng mới của nó nổi lên ở Pháp sau Thế chiến II. Có thể thấy chủ nghĩa hiện sinh biểu hiện rõ khủng hoảng kinh tế xã hội trong và sau những cuộc chiến - khi mà tâm trạng lo âu, bi quan, nổi loạn bao trùm lên xã hội. Thuật ngữ này được nhìn nhận rộng rãi theo cách mô tả của J.Sartre: tồn tại có trước bản chất. Hãy cứ sống như mình vốn có, Thượng đế đã chết và mọi cái đều được phép.

Tuy nhiên, đó chỉ mới là cái nhìn về chủ nghĩa hiện sinh như một trào lưu văn hoá. Chủ nghĩa hiện sinh còn là một khuynh hướng triết học phương Tây nổi trội của thế kỷ XX. Rõ ràng, đó là sự phản ứng của chủ nghĩa phi duy lý chống chủ nghĩa duy lý. Và ở giác độ này, chủ nghĩa hiện sinh là triết học hiện sinh, là một đóng góp lớn cho sự hình thành bản thể luận phương Tây hiện đại.

Các nhà hiện sinh coi sự lý giải siêu hình học về tồn tại người của triết học truyền thống là thất bại, không đưa đến những kết quả thoả mãn. Tồn tại người cũng không thể dừng lại ở những chân lý mà khoa học, cả khoa học tự nhiên và tâm lý học đem lại. Những phạm trù của đạo đức học cũng không đủ để định nghĩa tồn tại người. Không từ chối hiệu lực nhất định của những phạm trù khoa học được chi phối bởi khuôn mẫu chân lý hay những phạm trù đạo đức bị chi phối bởi khuôn mẫu của lợi ích và quyền lợi, triết học hiện sinh có thể được định nghĩa như học thuyết triết học mà những phạm trù của nó dựa trên tính đích thực của tồn tại người, là sự cần thiết để có thể nắm bắt sự tồn tại của con người.

Họ nhấn mạnh rằng, vấn đề của tồn tại phải là vấn đề tiên quyết LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 13 trong triết học. Hiện sinh luôn là duy nhất, cá biệt. Tự do hiện sinh thể không thể công thức hoá. Tồn tại không thể trở thành một đề tài cho khoa học khách quan.

Tồn tại phải được phát giác và cảm nhận bởi chính hiện sinh thể cùng với sự trải nghiệm và hoàn cảnh của chính hắn. Chính vì vậy, tồn tại người phải là vấn đề trung tâm và tiên quyết của triết học. Trong và sau các cuộc chiến tranh thế giới của thế kỷ XX, khi châu Âu tìm thấy mình trong cơn khủng hoảng, đối mặt với cái chết, sự huỷ diệt thì phong trào hiện sinh bắt đầu thịnh hành. Chủ nghĩa hiện sinh như một khuynh hướng triết học cũng như một phong trào văn hoá được phổ biến rộng rãi nhất trong những thập niên 40-50 của thế kỷ XX, là thời điểm mà châu Âu đang chìm trong tâm trạng tuyệt vọng, có thể không phải không có hy vọng về việc tái thiết xã hội nhưng tình trạng bi quan cũng đủ để chấp nhận cái nhìn hiện sinh về sự vô mục đích của thế giới, sự buồn nôn, vô nghĩa của cuộc đời.

Khi xem xét chủ nghĩa hiện sinh với tư cách là triết học hiện sinh, bên cạnh những điều kiện kinh tế, xã hội và chính trị là cái đóng vai trò tiền đề quan trọng cho sự ra đời của chủ nghĩa hiện sinh và cũng đã được đề cập đến trong một số luận văn và luận án viết về triết học hiện sinh (do vậy, chúng tôi không nhắc lại ở đây), chúng ta không thể tách rời bối cảnh văn hoá tinh thần cũng như cội nguồn tư tưởng của nó.1 Bối cảnh văn hoá tinh thần cho sự ra đời triết học hiện sinh Cuối thế kỷ XIX, trong lòng châu Âu bùng nổ cuộc khủng hoảng có cội nguồn từ sức nặng của thứ văn hoá chuyên chế bóp nghẹt nhân cách cá nhân. Soi xét con người cá nhân bằng những giáo lý im lìm của Cơ đốc giáo trong suốt gần hai mươi thế kỷ, những giá trị, chuẩn tắc tuyệt đối đã giam hãm tồn tại người vốn tự do, đột biến và đầy sáng tạo. Tồn tại người rạn nứt, nhiều tầng cảm xúc bị đè nén bừng tỉnh với câu hỏi: hiện sinh của tôi là đích thực hay không đích thực? Và, chính câu hỏi mang ý nghĩa thức tỉnh này đã khởi dấy lên một cách mạnh mẽ những tư tưởng triết học hiện sinh lấy tồn tại người là cứu LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 14 cánh của mọi triết lý. Triết thuyết này trở nên có tác động mạnh mẽ tới đời sống xã hội phương Tây lúc bấy giờ.

Sự ra đời của triết học hiện sinh trong dòng chảy của lịch sử triết học là biểu hiện của sự biến văn hoá. Cách tiếp cận nhân học văn hoá trong lĩnh vực tri thức nhân văn buộc chúng ta phải tìm hiểu sâu sắc những tiền đề văn hoá cho sự ra đời chủ nghĩa hiện sinh. Trên cơ sở hiểu rõ những tiền đề văn hoá đó, chúng ta có thể có những góc nhìn, những soi rọi triết học hiện sinh từ góc độ nhân học văn hoá. Bối cảnh văn hoá cho sự ra đời chủ nghĩa hiện sinh có phông nền chính là chủ nghĩa duy lý và cuộc khủng hoảng mà nó đưa đến cho châu Âu.

Văn hoá châu Âu Cận đại khởi từ văn hoá Phục hưng đã đưa con người vào vị trí trung tâm của mọi sáng tạo văn hoá. Đây là thời đại “khám phá ra con người”. Những sự lý giải con người trên chiều cạnh lý tính diễn ra trong triết học Khai sáng, tới Kant và đạt đến đỉnh cao trong thống triết học Hegel. Lý tính trở thành chiều đo tuyệt đối về tồn tại người, tức nhân tính.

Sự tự vận động của lý tính đã kiến tạo nên một hệ thống hoàn hảo điều chỉnh hành vi con người. Những hệ giá trị tuyệt đối được áp dụng trong xã hội một cách triệt để bởi nhà cầm quyền. Không gì dễ dàng hơn là điều khiển đám đông không nhân cách, hay chính là mẫu hình con người đại chúng theo cách gọi của Oterga I Gasset. Con người đại chúng có thái độ thờ ơ với những vấn đề quan trọng, chỉ tiếp nhận những nhận xét, sở thích do người khác đưa ra và được phương tiện truyền thông gán cho chứ không tự mình xây dựng, và, vì vậy, nó là nơi nhận những mỹ từ được nhồi nhét từ kẻ cầm quyền.

Con người đại chúng quen với nếp sống theo những khuôn mẫu phổ biến và sợ hãi sự thay đổi do chính mình tạo ra. Kiểu người này không nhìn thẳng vào cô đơn vì nó không có cá tính mạnh mẽ. Tâm hồn nó là một khối đồng tính. “Người ta gán cho tâm thần tập thể, ý thức xã hội những phẩm chất cao cả nhất, kỳ lạ nhất, đôi khi là thần thánh nhất.

Đối với Durkheim thì xã hội là Chúa chân chính. Theo tín đồ Cơ đốc giáo Bonalld, tín đồ Tin lành giáo Hégel v. thì tâm thần tập thể là cái cao cả, mang tính người lớn hơn nhiều so với con người, là sáng suốt hơn nhiều con người”[25, 133]. Phân LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 15 tâm học Freud đã mở ra triển vọng lớn cho việc tìm hiểu tâm lý con người.

Không đi vào lý thuyết của Freud, tôi chỉ muốn nói đến sự quan tâm của ông vào cái Ngã bị đè nén bởi cái Siêu Ngã - các cấm đoán xã hội, các chuẩn tắc văn hoá và tình trạng “không thỏa mãn với văn hoá”. Sự ra đời của phân tâm học cho phép chúng ta tiếp cận tình trạng tồn tại người trong mọi nền văn hoá: bị cưỡng chế. Chính bản thân Freud cũng không ủng hộ việc giải phóng tình cảm, mà coi việc đè nén dục vọng là nguyên tắc của tồn tại; đáp ứng các dục vọng tình dục, hiếu chiến, sự phá hủy hay bản năng chết thì không những đe dọa thứ văn hoá áp đặt mà còn đe doạ cả sự kế tục giống nòi người. Bản thân Freud ở một khía cạnh nhất định chính là sản phẩm của nền văn hoá duy lý.

Cách mạng khoa học kỹ thuật cùng với sự bành trướng của phương tiện truyền thông khiến cho cuộc sống con người trở nên phức tạp và nguy hiểm hơn. Triết học hiện sinh hoàn toàn không phủ định những thành tựu của khoa học đối với sự phát triển toàn diện con người, nhưng vấn đề là sự phát triển của khoa học kỹ thuật tự thân chúng không kéo theo sự phát triển trong lĩnh vực văn hoá tinh thần. Franc đã phải nói: “loài người hiện đại không còn khả năng tạo ra tính người”. Như vậy, cần phải tỏ thái độ đối với sự phát triển tiếp theo trên bình diện nhân cách con người, nếu không, con người không còn năng lực đồng cảm và sẽ uỷ thác mọi vấn đề về nhân tính, nhân phẩm cho khoa học.

Điều này được Berdyaev cảnh báo trong triết học lịch sử của mình. Ông xác định rõ ràng rằng, lịch sử là lịch sử loài người và lịch sử của những số phận cá nhân chứ không phải là lịch sử của lãnh tụ, nên thái độ với lịch sử phải là thái độ có nhân cách, có trách nhiệm, có đạo đức. Ông phản đối thái độ xác tín đối với tính có quy luật của lịch sử. Tâm thế tin tưởng một cách vô căn cứ vào tương lai tốt đẹp mà không biết suy nghĩ nghiêm túc về việc bắt đầu xây dựng tương lai đó như thế nào (Berdyaev gọi là Tiến bộ giáo) sẽ hình thành một lớp người vô ơn với di sản quá khứ, tàn nhẫn với hiện tại và vô trách nhiệm với tương lai.

Hơn nữa, nó còn tạo ra tâm lý thù hằn LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] 16 giữa các thế hệ do niềm tin vào sự vượt trội tất yếu của thế hệ sau so với thế hệ trước và như vậy, tạo ra sự xa lạ ngày càng lớn giữa người với người. Chủ nghĩa vô thần trở thành một nguyên nhân quan trọng cho các vấn đề của triết học hiện sinh. Sự sụp đổ truyền thống tôn giáo ở châu Âu, một mặt, làm mất đi những giá trị nhân bản, hướng thiện trong đời sống tinh thần của xã hội mà tất cả tôn giáo đều hướng đến; mặt khác, điều đó làm cho ý thức về sự vô nghĩa, vô giá trị của đời sống càng trở nên trầm trọng. Sau cái chết của Chúa là cái chết của con người.

Andre Malraux đã viết trong bài diễn văn đọc trước Đại hội văn hoá Liên hợp quốc (1948): “Thảm kịch của châu Âu chính là cái chết của con người” [47, 188].