Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh nói chung và tư tưởng Hồ Chí Minh về sự kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân nói riêng những năm gần đây được nhiều nhà khoa học trong nước và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu. Ở góc độ tiếp cận Hồ Chí Minh học, tác giả tập trung vào khái quát một số công trình đã công bố có nội dung gần với hướng nghiên cứu của đề tài luận án như sau: 1. Tình hình nghiên cứu nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về sự kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân Bàn về đạo đức, pháp luật và nhà nước đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, đề cập ở những góc độ khác nhau khi nhìn từ hình thái ý thức xã hội, công cụ quản lý xã hội cho đến giá trị chuẩn mực xã hội để từ đó luận giải vấn đề mà mình quan tâm, nghiên cứu.
Về kết hợp giữa đạo đức và pháp luật được nghiên cứu trong nhiều công trình của các tác giả Vũ Khiêu, Thành Duy (2000), “Đạo đức và pháp luật trong triết lý phát triển ở Việt Nam” [19]; Hoàng Thị Kim Quế (2002), “Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong quản lý xã hội ở nước ta hiện nay”; Cao Văn Liên (2004), “Pháp luật các triều đại Việt Nam và các nước” [75]; Nguyễn Minh Đoan (2008), “Vai trò của pháp luật trong đời sống xã hội” [38]; Tạ Thị Thu Đông (2010), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đạo đức và pháp luật” [41]; “Kết hợp đạo đức với pháp luật – cơ sở và giải pháp trong việc quản lý xã hội, xây dựng con người mới ở nước ta hiện nay” [42]; Trần Nghị (2014), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về pháp luật và việc vận dụng trong sự nghiệp đổi mới ở Việt Nam” [116],v. Các công trình đều khẳng định đạo đức và pháp luật là những giá trị chuẩn mực, công cụ quản lý và điều chỉnh hành vi của con người, trong đó, có nhấn mạnh về sự kết hợp không tách rời giữa giáo dục đạo đức với giáo dục pháp luật, với giáo dục chính trị. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Về xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân hiện nay đang là mối quan tâm lớn của giới nghiên cứu khoa học. Nhiều công trình nghiên cứu đã luận giải từ góc độ khái niệm cho đến quan điểm, phương hướng và giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện nhà nước Việt Nam trên cơ sở phát huy các giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc như các tác giả: Hoàng Văn Hảo (1995), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới – sự hình thành và phát triển” [49]; Nguyễn Anh Tuấn (chủ biên), Nguyễn Xuân Tế, Bùi Ngọc Sơn (2003) “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước kiểu mới ở Việt Nam” [154]; Song Thành (2004) “Hồ Chí Minh – Nhà tư tưởng lỗi lạc” [129]; Đào Trí Úc (2005) “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn hiện nay – Vấn đề lý luận và thực tiễn” [117]; Lê Tuấn Huy (2006) “Triết học chính trị Montesquieu với việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam”; Nguyễn Minh Đoan (2011; 2012) “Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa” [39;40],v.
đã làm rõ khái niệm, mô hình, đặc trưng phương thức tổ chức quản lý của nhà nước cho đến việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đảm bảo quyền con người trên cơ sở khẳng định giá trị truyền thống của dân tộc dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Bên cạnh đó, một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài đề cập đến đạo đức và pháp luật với mục đích hướng tới những giá trị chuẩn mực trong quản lý xã hội và nhà nước như: Tác giả G.Bandzeladze (1970), “Đạo đức học” (do tác giả Hoàng Ngọc Hiến dịch) (Nxb Giáo dục, 1985); Yassin El-Ayouty, Kevin J. Ford, Mark Davies (2000), “Government Ethics and Law Enforcement: Toward Global Guidelines” (Đạo đức chính phủ và thực thi pháp luật: Hướng tới những chỉ dẫn mang tính toàn cầu) [181]; David Lyons (1984), “Ethics and the rule of law” (đạo đức và nhà nước pháp quyền) [180]; Đây là nhóm công trình bàn tới đạo đức là gì và đạo đức trong mối liên hệ với các hình thái ý thức xã hội khác, trong đó có pháp luật, đồng thời coi đạo đức và pháp luật là những giá trị căn bản trong việc xây 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dựng những công cụ mang tính chỉ dẫn để thực hiện công tác phòng chống tham nhũng và các tệ nạn xã hội trong Chính phủ, trong nhà nước pháp quyền. Về sự hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân Trong các công trình nghiên cứu của mình, nhiều tác giả đề cập đến cơ sở hình thành của vấn đề nghiên cứu như tác giả: Nguyễn Ngọc Minh (1980), “Nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật” [105]; Hoàng Văn Hảo (1995), “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới – sự hình thành và phát triển” [49]; Nguyễn Xuân Tế (1999), “Tìm hiểu Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và Pháp luật” [127].
Nhóm công trình này đề cập đến đạo đức và pháp luật trong việc hình thành các quan điểm về xây dựng nhà nước và pháp luật theo tư tưởng Hồ Chí Minh, đồng thời luận chứng rõ cơ sở hình thành đạo đức và pháp luật trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc và quá trình Hồ Chí Minh tìm đường cứu nước, xác định một mô hình nhà nước và trực tiếp là người đứng đầu nhà nước đó. Tác giả Vũ Khiêu, Thành Duy (2000) khi nghiên cứu về “Đạo đức và pháp luật trong triết lý phát triển ở Việt Nam” [19] đã tập trung vào phân tích những nét đặc trưng của triết lý phát triển trên lĩnh vực đạo đức (đức trị) và pháp luật (pháp trị) trong sự hình thành từ lâu đời của lịch sử dân tộc và đang biến đổi do tác động của các nhân tố phát triển xã hội. Theo đó, tác giả khẳng định đạo đức không chỉ biến đổi qua các thời đại mà còn khác nhau từ dân tộc này đến dân tộc khác, từ thời kỳ này sang thời kỳ khác. Còn trong xã hội có giai cấp, thì tác giả cho rằng pháp luật luôn phụ thuộc vào nhà nước và pháp luật là ý chí của giai cấp thống trị được thể hiện thành luật lệ.
Do đó, trong mỗi chế độ xã hội, mỗi nhà nước chỉ có một hệ thống pháp luật của giai cấp nắm chính quyền nhất định. Đây là những nhận định quan trọng của nhóm tác giả khi “thử nhìn lại” nguồn gốc của đạo đức và pháp luật trong lịch sử phát triển xã hội Việt Nam từ cách mạng tháng Tám năm 1945 đến nay. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tác giả Nguyễn Đăng Dung (chủ biên), Bùi Ngọc Sơn, Nguyễn Mạnh Tường (2007) trong cuốn “Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền” [20] lại luận giải sâu sắc những mốc son trong quá trình hình thành và phát triển tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền thông qua các tác phẩm của Hồ Chí Minh như: Việt Nam yêu cầu ca (1922); Bản án chế độ thực dân Pháp (1925); Tuyên ngôn độc lập (1945); Hiến pháp (1946) nhằm khẳng định tư duy pháp lý của Hồ Chí Minh. Đây là những minh chứng cụ thể để nhóm tác giả luận giải quá trình hình thành tư tưởng về nhà nước pháp quyền, tuy nhiên nhóm tác giả cũng đánh giá cao các yếu tố đạo đức và pháp luật chi phối trong hình thành nhà nước pháp quyền theo tư tưởng Hồ Chí Minh.
Tác giả Văn Thị Thanh Mai (2011) trong cuốn “Chủ tịch Hồ Chí Minh với Quốc hội (1946 – 1969)” [82], ngoài việc khái quát hóa, hệ thống hóa những tư liệu đã có và bổ sung những tư liệu mới, tác giả đi sâu vào nghiên cứu hoạt động của Hồ Chí Minh đối với việc xây dựng Quốc hội qua ba giai đoạn: Từ tháng 1/1946 đến tháng 12/1946; từ tháng 12/1946 đến tháng 5/1960 và từ tháng 5/1960 đến cuối năm 1969; phân tích những điều kiện cụ thể, những quyết nghị của Hồ Chí Minh và Quốc hội trong việc thực hiện chức năng lập hiến, lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước qua các giai đoạn lịch sử nhằm làm rõ vai trò của Hồ Chí Minh đối với việc sáng lập nhà nước, xây dựng cơ quan đại biểu cao nhất của nhân dân, cơ quan quyền lực cao nhất là Quốc hội, xây dựng hệ thống pháp luật đáp ứng với yêu cầu của cách mạng. Tuy tác giả chưa đề cập đến vấn đề kết hợp đạo đức và pháp luật trong hoạt động của Quốc hội, nhưng những cứ liệu mà tác giả đưa ra, trích dẫn là nguồn tài liệu tham khảo quan trọng của đề tài luận án trong việc nghiên cứu cơ sở, quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp đạo đức và pháp luật trong xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân. Về vai trò của sự kết hợp giữa đạo đức và pháp luật trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Tác giả Nguyễn Đình Lộc (1998) trong nghiên cứu về: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước kiểu mới – Một nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân”; và bài viết về “Chủ tịch Hồ Chí Minh: Tư tưởng trăm điều phải có thần linh pháp quyền và việc xây dựng hệ thống pháp luật Việt Nam”(số 52, năm 2005) đăng trên Tạp chí Nhà nước và pháp luật được tác giả tiếp cận và tham chiếu vai trò của pháp luật trên cơ sở phải có một thiết chế dân chủ và cần một Hiến pháp, pháp luật dân chủ để bảo vệ quyền tự do, dân chủ cho nhân dân, đồng thời khẳng định Hiến pháp (1946, 1959) là cơ sở hiến định để nhân dân ta xây dựng miền bắc, đấu tranh thống nhất đất nước và tiến tới hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, bảo vệ quyền lợi thiết thực của người dân. Tác giả còn đặt “pháp quyền Hồ Chí Minh” trong các bối cảnh lịch sử cụ thể để thấy được những nhân tố ảnh hưởng trực tiếp tới quá trình định hình, phát triển các định chế cơ bản của một nền pháp quyền ở Việt Nam.