mở đầu cho công cuộc hiện đại hóa ở Nhật Bản. Tuy nhiên, đây mới chỉ là những công trình riêng lẻ của các tác giả mà chưa phải là nghiên cứu chuyên sâu về Fukuzawa Yukichi cùng những tư tưởng cải cách vĩ đại của ông. Bên cạnh đó, Fukuzawa Yukichi còn là nhà cải cách trong lĩnh vực xã hội. Liên quan tới khía cạnh này, tác giả Nguyễn Minh Nguyên cũng tìm TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hiểu về “Quan niệm của Fukuzawa Yukichi về trách nhiệm xã hội” (2013), Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 11.
Theo Fukuzawa Yukichi, quan niệm về trách nhiệm xã hội thời kỳ phong kiến Tokugawa chịu ảnh hưởng chủ yếu từ tư tưởng đầy hạn chế của Tống nho. Trách nhiệm một chiều được thể hiện trong gia đình là vợ với chồng, với gia đình nhà chồng; ngoài xã hội thì người dân bị bắt buộc tuân theo những quy định khắt khe của chính quyền v. Trước tình trạng chính quyền Nhật Bản thời kỳ Mạc phủ đối xử vô trách nhiệm với người dân, coi thường sinh mệnh của nhân dân, Fukuzawa Yukichi nhận thấy phải loại bỏ những nội dung bất hợp lý của Nho giáo, tiếp thu chọn lọc tư tưởng tiến bộ của phương Tây để tiến đến xã hội văn minh. Để giải quyết vấn đề trách nhiệm xã hội, Fukuzawa Yukichi đã phân chia ra: trách nhiệm của người đứng trên người, trách nhiệm của quốc dân và trách nhiệm cá nhân.
Tư tưởng này của ông đã khai sáng cho nhân dân và chính quyền Nhật Bản hiểu được trách nhiệm của mình trong việc thực hiện những mục tiêu chung: giữ vững độc lập và hiện đại hóa đất nước. Trong những tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi, tư tưởng giáo dục là tiêu biểu nhất. Tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi cùng ảnh hưởng của nó tới xã hội Nhật Bản thực sự đã thu hút mối quan tâm của các nhà nghiên cứu Việt Nam. Mặc dù đây là tư tưởng nổi trội nhất của ông nhưng do một số nguyên nhân chủ quan và khách quan nên các công trình nghiên cứu về lĩnh vực này còn khá khiêm tốn.
Tiêu biểu nhất là công trình của tác giả Nguyễn Tiến Lực (2013), “Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ Tư tưởng cải cách giáo dục”, nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh. Ở đây, tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi được nghiên cứu với những nội dung chủ yếu về việc phê phán lối học cũ, từ đó đề xuất phương pháp giáo dục thực học. Đây là tư tưởng cốt lõi trong tư tưởng giáo dục của ông. Điều đặc biệt dễ nhận thấy ở ông là quan điểm đề cao và học hỏi văn minh phương Tây.
Đó là cách duy nhất để Nhật Bản đạt tới văn TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com minh và tránh được nguy cơ bị xâm lược. Trên cơ sở những nội dung cơ bản đó, Fukuzawa Yukichi đã đề xuất nguyên lý giáo dục mới: giáo dục thể chất, giáo dục tri thức và giáo dục đạo đức. Có thể thấy, Fukuzawa Yukichi là đại biểu tiêu biểu nhất trong thời kỳ Minh Trị cổ vũ mạnh mẽ cho những thành tựu của phương Tây. Tuy nhiên, không vì thế mà ông hạ thấp vai trò của những yếu tố bên trong xã hội Nhật Bản.
Sở dĩ ông nhận ra điều đó là vì ông được ra nước ngoài 3 lần, được chứng kiến những thành tựu của chủ nghĩa tư bản nhưng cũng chứa đựng trong nó những mặt trái cần phải loại bỏ. Vì thế, tiếp thu có chọn lọc văn minh phương Tây trên cơ sở chủ nghĩa quốc gia là quan điểm nhất quán trong tư tưởng cải cách giáo dục của ông. Đặc biệt, với những đóng góp to lớn cho sự nghiệp giáo dục, trong cuốn “Chân dung những nhà cải cách giáo dục tiêu biểu trên thế giới” (2005) do công ty sách Alpha dịch, nhà xuất bản Thế giới, Fukuzawa Yukichi đã được tổ chức UNESCO đánh giá là một trong 12 nhà cải cách giáo dục tiêu biểu trên thế giới. Ở công trình này, Fukuzawa Yukichi được nhắc đến khái quát về cuộc đời, sự nghiệp và đặc biệt là những lần đi nước ngoài.
Đây là cơ sở quan trọng hình thành tư tưởng cải cách của ông. Bên cạnh đó, tác giả cũng giới thiệu và trích dẫn một số nội dung quan trọng trong cuốn sách “Khuyến học” – tác phẩm tiên phong trong trào lưu duy tân, cải cách chứa đựng đầy đủ nhất nội dung tư tưởng giáo dục của ông. Đặc biệt, ở cuối của phần viết về Fukuzawa Yukichi, những phê bình và nhận định, sai lầm của Fukuzawa Yukichi trong tư tưởng cũng như thực tiễn đã được nghiên cứu và chỉ ra. “Thoát Á luận” (1885) là bài báo gây nhiều tranh cãi nhất, theo quan điểm của một số nhà nghiên cứu, ở mức độ nhất định, đã thể hiện tư tưởng phân biệt chủng tộc của Fukuzawa Yukichi.
Một trong những nội dung quan trọng trong tư tưởng giáo dục của Fukuzawa Yukichi là thực học. Vấn đề này đã được tác giả Cao Thúy Nga nghiên cứu trong bài viết “Tư tưởng “Thực học” (Jitsugaku) trong cải cách văn hóa giáo dục ở Nhật Bản thời Minh Trị”, Tạp chí Khoa học Văn hóa và TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Du lịch, số 14 năm 2013. Tư tưởng thực học ra đời trong bối cảnh lịch sử đầy biến động ở các nước Đông Á vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Những người đầu tiên phổ biến tư tưởng này ở Nhật Bản là Kaibara Ekken (貝原 益軒,1630 - 1714), Ito Jinsai (伊藤 仁斎, 1627 - 1705) và Yamaga Soko (山鹿 素行, 1622 - 1685) - ba triết gia nổi tiếng thời kỳ Mạc phủ Tokugawa.
Lúc này, thực học chỉ được nhìn nhận với tư cách là phương pháp học tập mới, thay thế cho lối học cũ mang tính truyền thống của Nho giáo. Tuy nhiên, khác với tư tưởng thực học thời kỳ trước, quan điểm của các nhà tư tưởng thời Minh Trị như Nishi Amane (西 周, 1829 - 1897) và Fukuzawa Yukichi (福澤 諭吉, 1835 - 1901) là sự kế thừa và phát triển tư tưởng mang tính truyền thống phương Đông và tư tưởng hiện đại của phương Tây. Trên cơ sở nhận định về tình trạng cổ hủ, lạc hậu của cách tư duy theo giáo dục Hán học, Fukuzawa Yukichi cho rằng phải thay đổi lối học “tầm chương, trích cú” bằng giáo dục “thực học”. Quan điểm giáo dục thực học của ông thể hiện nổi bật ở phương châm “học phải đi đôi với hành”.
Nói khác đi, thực học là nhấn mạnh đến tính thực tế và hiệu quả trong thực tiễn cuộc sống. Fukuzawa Yukichi và tư tưởng của ông thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nước ngoài. Có rất nhiều công trình nghiên cứu về con người và tư tưởng của ông, tiêu biểu có thể kể đến một số công trình sau. Công trình “Fukuzawa Yukichi: From samurai to capitalist” (2004) của tác giả Helen M.
Hopper, nhà xuất bản Pearson nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi thông qua các sự kiện tiêu biểu trong cuộc đời và sự nghiệp của ông. Xuất thân từ gia đình võ sĩ cấp thấp, may mắn được 3 lần sang phương Tây cùng với quá trình hoạt động sôi nổi, đầy nhiệt huyết đã sớm hình thành trong Fukuzawa Yukichi tư tưởng của con người hiện đại. Cuốn sách bàn về một số dữ kiện quan trọng trong cuộc đời Fukuzawa Yukichi như lối sống, phong tục ở quê hương nơi ông được sinh ra như trở lực kìm hãm sự phát triển làm cho ông TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com chỉ muốn thoát khỏi nơi đó càng sớm càng tốt; bối cảnh lịch sử đã làm nảy sinh trong ông tư duy so sánh ngay từ thời thơ ấu, vì thế, khi được tiếp xúc với văn minh, thành tựu của phương Tây thực sự đã cuốn hút ông. Cũng từ đây, nhận thức của ông về hai nền văn hóa Đông – Tây rõ ràng, sắc sảo hơn.
Bên cạnh đó, tác giả cũng nghiên cứu và chỉ ra quan điểm của Fukuzawa Yukichi về văn minh, khai sáng, những quyền cơ bản của con người, cuộc tranh luận về xã hội và văn hóa v. Như vậy, cuốn sách như một câu chuyện về cuộc sống của Fukuzawa Yukichi diễn ra trong một giai đoạn quan trọng trong lịch sử Nhật Bản, khi đất nước đang trở thành một cường quốc công nghiệp và tiến tới khẳng định chủ quyền quốc gia. Đáng chú ý là công trình của tác giả Alan Macfarlane (2013) “Fukuzawa Yukichi and the making of the modern world” (Fukuzawa Yukichi và công cuộc kiến tạo thế giới hiện đại), do Independent Publishing Platform xuất bản. Nhà nghiên cứu người Ấn Độ đã làm rõ điều kiện hình thành tư tưởng cải cách của Fukuzawa Yukichi ở cả hai khía cạnh điều kiện khách quan và chủ quan.
Bên cạnh đó, những tư tưởng về việc kiến tạo nên nước Nhật hiện đại cũng được làm rõ như tư duy so sánh; so sánh ưu và nhược điểm của văn minh Đông, Tây để từ đó khẳng định khẩu hiệu mà Nhật Bản cần hướng tới là “Khoa học phương Tây và tinh thần phương Đông”; vấn đề tự do và công bằng; phương pháp học tập để đạt được văn minh; những mối quan hệ gia đình chi phối con người v. Cuốn sách đem đến cho người đọc nhãn quan cụ thể hơn về Fukuzawa Yukichi và những công lao của ông đóng góp cho nước Nhật đương thời. Nghiên cứu về Fukuzawa Yukichi với tư cách nhà cải cách xã hội, tác giả Toshiko Nakamura đã nêu ra một số quan điểm chủ yếu của Fukuzawa Yukichi về phụ nữ và văn minh trong bài viết “Yukichi Fukuzawa’s ideas on family and the history of civilization” (Tư tưởng của Yukichi Fukuzawa về gia đình và lịch sử của văn minh). Dường như trong xã hội Nhật Bản tồn tại cấu trúc đôi: bên ngoài xã hội là của phương Tây, bên trong là của người TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Điều này một mặt làm cho người nước ngoài khó để hiểu con người và xã hội Nhật Bản, nhưng mặt khác làm cho Nhật Bản nhanh chóng đạt được thành tựu theo văn minh phương Tây mà vẫn giữ được nét đặc sắc văn hóa riêng có. Trong gia đình, Fukuzawa Yukichi dành nhiều mối quan tâm về vấn đề phụ nữ, bình đẳng nam nữ và con người phải được độc lập trong việc tạo lập mối quan hệ gia đình. Ngoài ra, Fukuzawa Yukichi còn được ghi nhận là nhà cải cách kinh tế theo nghiên cứu của các tác giả: Norio Tamaki (2008), “Yukichi Fukuzawa tinh thần doanh nghiệp của nước Nhật hiện đại”, nhà xuất bản Trẻ; Nishikawa Shunsaku (2001), “Vì sao có hình ảnh Fukuzawa trong tờ ngân phiếu Nhật Bản?”, Tạp chí Nghiên cứu Nhật Bản và Đông Bắc Á, số 3. Điều đặc biệt là ông không chỉ là một nhà tư tưởng lừng danh mà còn được coi là một trong những doanh nhân kinh doanh hiệu quả nhất thế kỷ XIX tại Nhật Bản.