Tư Duy Biểu Trưng Trong Thơ (Nghiên Cứu Trường Hợp Emily Dickinson)

Khám phá tư duy biểu trưng độc đáo trong thơ Emily Dickinson qua nghiên cứu chuyên sâu. Tìm hiểu cách biểu tượng tạo nên chiều sâu và sức mạnh cho tác phẩm.

• Tác giả: Phạm Thị Hồng Ân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Thị Phương Phương
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Lý luận Văn học
• Đề tài: Tư Duy Biểu Trưng Trong Thơ (Nghiên Cứu Trường Hợp Emily Dickinson)
• Loại tài liệu: Luận án Tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỤC LỤC DẪN NHẬP
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.3. Phương pháp nghiên cứu
• 1.4. Đóng góp của luận án
• 1.5. Cấu trúc của luận án
• 2. TỔNG QUAN CÁC HƢỚNG NGHIÊN CỨU VỀ BIỂU TRƢNG VÀ VỀ EMILY DICKINSON
• 2.1. Khái niệm “biểu trƣng” và tƣ duy biểu trƣng
• 2.1.1. Khái niệm ―biểu trưng‖ (symbol)
• 2.1.2. Tư duy biểu trưng (symbolic thinking)
• 2.1.3. Các thuật ngữ liên quan
• 2.2. Lịch sử các hƣớng nghiên cứu biểu trƣng
• 2.2.1. Hướng tiếp cận Phê bình cổ mẫu và Tưởng tượng vật chất
• 2.2.1.1. Sự hình thành lý thuyết theo Hướng tiếp cận Phê bình cổ mẫu và Tưởng tượng vật chất
• 2.2.1.2. Sự vận dụng lý thuyết
• 2.2.2. Hướng tiếp cận Ký hiệu học
• 2.2.2.1. Sự hình thành lý thuyết
• 2.2.2.2. Sự vận dụng lý thuyết
• 2.2.3. Hướng tiếp cận Chủ nghĩa Siêu nghiệm (Transcendentalism)
• 2.2.3.1. Sự hình thành Chủ nghĩa Siêu nghiệm
• 2.2.3.2. Đặc điểm của Chủ nghĩa Siêu nghiệm
• 2.2.4. Hướng tiếp cận Chủ nghĩa tượng trưng (Symbolist Movement)
• 2.2.4.1. Sự hình thành Chủ nghĩa tượng trưng
• 2.2.4.2. Đặc điểm của Chủ nghĩa tượng trưng
• 2.3. Emily Dickinson – sự sống sau cái chết
• 2.3.1. Việc nghiên cứu về cuộc đời và sáng tác của Emily Dickinson
• 2.3.2. Emily Dickinson và thơ của bà nhìn từ các góc độ khác nhau
• 2.3.2.1. Góc độ thi pháp – nghệ thuật
• 2.3.2.2. Góc độ tôn giáo – triết lý – tư tưởng
• 2.3.3. Việc nghiên cứu tư duy biểu trưng và việc nghiên cứu Dickinson tại Việt Nam – Những vấn đề còn bỏ ngỏ
• 2.4. Tiểu kết
• 3. CHƢƠNG 1: TƢ DUY BIỂU TRƢNG TRONG THƠ EMILY DICKINSON TỪ GÓC NHÌN CỔ MẪU
• 3.1. Cổ mẫu linh hồn
• 3.1.1. Linh hồn và sự ―giải huyền thoại‖ tôn giáo
• 3.1.2. Linh hồn và sự giả trang nhân diện (transvestism)
• 3.1.3. Linh hồn và cảm thức siêu nghiệm
• 3.2. Cổ mẫu cái chết / Tử thần
• 3.2.1. Huyền nhiệm cái chết trong tôn giáo Tin lành Calvinist
• 3.2.1.1. Hai bình diện của cái chết
• 3.2.1.2. Giá trị mới của cái chết
• 3.2.1.3. Huyền nhiệm những nấm mồ
• 3.2.2. Tử thần và ―lãng mạn đen‖ (dark romanticism)
• 3.3. Tiểu kết
• 4. CHƢƠNG 2: TƢ DUY BIỂU TRƢNG TRONG THƠ EMILY DICKINSON NHÌN TỪ PHƢƠNG DIỆN KÝ HIỆU HỌC
• 4.1. Quá trình mã hóa ngôn ngữ
• 4.1.1. Mã hóa ngôn ngữ theo cấu trúc
• 4.1.1.1. Thơ định nghĩa (definition poems)
• 4.1.2. Mã hóa ngôn ngữ theo các phương thức tư duy
• 4.1.2.1. Thơ định nghĩa (definition poems) và tư duy quy nạp (inductive thinking)
• 4.2. Quá trình giải mã ngôn ngữ
• 4.2.1. Nghĩa hàm ẩn (connotation) trong quá trình giải mã
• 4.2.1.1. Roland Barthes và nghĩa hàm ẩn trong văn bản
• 4.2.1.2. Nghĩa hàm ẩn như một mạng lưới của hệ thống ký hiệu trong tác phẩm
• 4.2.2. Tính liên văn bản (intertextuality) trong quá trình giải mã
• 4.2.2.1. Lý thuyết liên văn bản và sự kết nối với truyền thống
• 4.2.2.2. Tính liên văn bản và những giá trị cá nhân
• 4.3. Tiểu kết
• 5. CHƢƠNG 3: TƢ DUY THƠ CỦA DICKINSON TRONG BỐI CẢNH VĂN HỌC MỸ THẾ KỶ XIX
• 5.1. Tƣ duy tự trị (Autonomy)
• 5.1.1. Hoàn cảnh nước Mỹ và vấn đề tự trị tinh thần
• 5.1.2. Tư duy tự trị trong văn học
• 5.1.3. Tư duy tự trị trong thơ Dickinson
• 5.2. Tƣ duy tiên nghiệm (a priori)
• 5.2.1. Tinh thần tượng trưng trong tư duy thơ
• 5.2.2. Tinh thần hiện sinh trong tư duy thơ
• 5.2.3. Tinh thần sinh thái trong tư duy thơ
• 5.3. Tiểu kết
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tư Duy Biểu Trưng Trong Thơ Dickinson

Ngôn ngữ nghệ thuật luôn chứa đựng yếu tố hình tượng, biểu trưng; nghệ thuật ngôn từ là nghệ thuật của sự gợi ý tinh tế nhưng có sức ảnh hưởng sâu sắc. Nghệ thuật ấy xuất phát từ trí tưởng tượng phong phú, sáng tạo, độc đáo, từ trực quan nhạy bén của nhà văn. Qua ngòi bút, nó tìm đến độc giả, rồi tác động vào tâm trí một cách sống động. Sau đó, nó lại được sáng tạo, tái tạo không ngừng, khiến tri nhận của con người được mở rộng đến vô tận, đến những tiềm thức sâu thẳm nhất. Tính hình tượng này đậm đặc hơn trong thơ, do ngôn ngữ súc tích của nó. Việc khảo sát những biểu trưng trong bài thơ có thể cho biết những hình ảnh trong thơ có thể có gốc rễ từ đâu. Ngoài ra, chúng còn có thể phản ánh đời sống nội tâm và thế giới quan của tác giả ra sao. Đặc biệt với những tác giả có trí tưởng tượng khác lạ, việc tìm hiểu tính biểu trưng trong thơ của họ là một đòi hỏi thiết yếu.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Biểu Tượng Trong Thơ Ca

Sự vận động của thời gian đã chứng minh tính bản chất của biểu tượng trong ngôn ngữ nghệ thuật. Nhờ đó, một tác phẩm nghệ thuật có thể đến được với người thưởng lãm với chiều sâu nội dung. Điều này đòi hỏi người thưởng lãm, giống như người sáng tạo, cũng phải lao động trí óc cật lực để hiểu được những chiều kích nghệ thuật mà các hình ảnh biểu trưng đem lại. Khảo sát và nghiên cứu các biểu tượng giúp người đọc hiểu rõ hơn về đời sống nội tâm và thế giới quan của tác giả. Ngoài ra, nghiên cứu biểu tượng có thể phản ánh những ảnh hưởng lịch sử và văn hóa đến tác phẩm. Emily Dickinson là một ví dụ điển hình, khi các biểu tượng trong thơ bà phản ánh xã hội Mỹ thế kỷ 19.

1.2. Tư Duy Biểu Trưng Trong Văn Học Mỹ Bối Cảnh

Nền văn học Mỹ có một lịch sử hình thành đáng chú ý vì sự phát triển thần tốc của nó. Việc nghiên cứu và tìm hiểu tư duy thơ của các tác giả Mỹ sẽ đem lại những hiểu biết sâu rộng hơn về quốc gia này. Văn học Mỹ có thể nói là một đứa trẻ non nớt, thiếu dinh dưỡng, và bị bỏ rơi so với châu Âu từ những buổi ban đầu của sự hình thành quốc gia. Đa số các tác phẩm văn chương được đem sang từ mẫu quốc – nước Anh. Đến thời kỳ rực rỡ mà các nhà nghiên cứu gọi là sự phục hưng Hoa Kỳ (American Renaissance), những tên tuổi nổi bật như Longfellow, Emerson, Thoreau, Hawthorne, Melville, Poe… đã định vị bản sắc văn học Hoa Kỳ trên bản đồ văn học thế giới.

II. Thơ Dickinson Nghiên Cứu Tư Duy Biểu Trưng Độc Đáo

Việc chọn một tác giả nổi bật và điển hình của Văn học Mỹ trong thời đại phục hưng của họ như một trường hợp nghiên cứu điển hình sẽ có thể giúp nhận diện rõ hơn những đặc điểm văn học của quốc gia này, một nền văn học sôi động và luôn luôn biến đổi. Emily Dickinson chính là một trong những tượng đài tạo nên chất thơ và giọng thơ rất riêng đầy chất Mỹ. Luận án xác định hai đối tượng nghiên cứu chính: 1) Tư duy biểu trưng trong thơ và 2) trường hợp nghiên cứu điển hình là nhà thơ Mỹ Emily Dickinson (1830 – 1886).

2.1. Phạm Vi Nghiên Cứu Cổ Mẫu Và Ký Hiệu Học

Những hướng nghiên cứu chính về tư duy biểu trưng trong thơ sẽ được khảo sát với trường hợp của Dickinson để thấy ảnh hưởng của tư duy này trên sáng tác, cụ thể là sự hình thành các hình ảnh biểu trưng, từ đó xác định con đường tư duy của một nhà thơ. Đối với tư duy biểu trưng trong thơ, chúng tôi phát triển theo hai hướng chính: tư duy biểu trưng theo hướng nghiên cứu về các cổ mẫu và tư duy biểu trưng theo hướng nghiên cứu ký hiệu.

2.2. Phương Pháp Nghiên Cứu Tư Duy Biểu Trưng Tổng Quan

Số lượng gần 1.800 bài thơ của Dickinson là khá đồ sộ. Vì vậy, những bài thơ được sử dụng sẽ được chọn lọc trên tiêu chí: 1) là những bài thơ mà chúng tôi nhận thấy thể hiện rõ con đường tư duy biểu trưng và/hoặc 2) là những bài thơ khá phổ biến và được công nhận là hết sức độc đáo của bà. Để phục vụ cho việc nghiên cứu đối tượng này, đôi chỗ chúng tôi sẽ có thể tham khảo và sử dụng nguồn tài liệu khác của bà, là những lá thư bà viết.

2.3. Mục Tiêu Nghiên Cứu Luận Án

Luận án xác định các mục tiêu nghiên cứu như sau: Trình bày một cách hệ thống con đường tư duy biểu trưng để sáng tạo và tái tạo các hình ảnh trong thơ, thông qua đó bộc lộ những tầng lớp ý nghĩa của các hình ảnh đó cũng như những lớp trầm tích văn hóa, xã hội, chính trị, cá nhân. Khai mở các hình ảnh được sử dụng trong thơ Dickinson để thấy được ý nghĩa và mục đích sử dụng các hình ảnh đó trong thơ bà, từ đó có thể gợi ý một hướng đi tương tự đối với quá trình tư duy kiến tạo hình ảnh biểu trưng của các nhà thơ. Làm rõ sự đóng góp của Dickinson trong việc hình thành tính cách Mỹ và bản sắc văn học Mỹ, trong giai đoạn phục hưng của quốc gia này (American Renaissance).

III. Cách Tiếp Cận Phân Tích Cổ Mẫu Và Ký Hiệu Học Dickinson

Phương pháp được sử dụng trong luận án theo hai hướng chính như sau: Phương pháp phê bình cổ mẫu và phê bình phân tâm vật chất để nghiên cứu theo hướng thứ nhất, và các phương pháp liên quan đến Ký hiệu học theo hướng thứ hai. Vì các hướng phê bình Ký hiệu học phong nhiêu và linh hoạt, chúng tôi sử dụng đa dạng phương pháp hơn để xem xét con đường tư duy của đối tượng khảo sát là thơ Dickinson. Phương pháp phê bình cổ mẫu: được sử dụng để phê bình và đánh giá tầm quan trọng và ý nghĩa của những cổ mẫu chiếm số lượng lớn được nhận thấy trong thơ Dickinson.

3.1. Phê Bình Phân Tâm Vật Chất Tưởng Tượng Sáng Tạo

Phương pháp phê bình phân tâm vật chất: dùng để xem xét những tố chất trong tư duy tưởng tượng và năng lực sáng tạo các hình tượng trong thơ Dickinson. Phương pháp ký hiệu học hàm nghĩa: chúng tôi áp dụng phương pháp này để nghiên cứu khả năng mã hóa và giải mã ký hiệu hình ảnh trong thơ Dickinson, đem lại những hiểu biết mới về hình ảnh trong thơ bà. Phương pháp liên văn bản: được sử dụng để làm rõ ý thức của bà trong việc tái sử dụng các hình ảnh trong Kinh Thánh trong thơ.

3.2. Phương Pháp Cấu Trúc Hệ Thống Trong Nghiên Cứu Thơ

Phương pháp cấu trúc – hệ thống: đối tượng nghiên cứu của luận án được xem xét như một hiện tượng có tính hệ thống, nằm trong dòng chảy văn học Mỹ. Phương pháp cấu trúc – hệ thống sẽ giúp tiếp cận thơ của bà trong tương quan với trường phái văn học xuất hiện trong thời đại của bà. Phương pháp phân tích – tổng hợp: được sử dụng để xem xét các khía cạnh nội dung, nghệ thuật của thơ Dickinson.

IV. Đóng Góp Luận Án Tư Duy Biểu Trưng Trong Thơ Mỹ

Luận án hệ thống hóa con đường tư duy để tạo ra các hình ảnh biểu trưng với các ý nghĩa phong phú được che giấu dưới lớp vỏ ngôn từ. Đồng thời, luận án cũng tìm ra những nhân tố ảnh hưởng đến khả năng kiến tạo và tái tạo hình ảnh biểu trưng của một nhà thơ, từ đó có thể khái quát hóa thành những tác nhân ảnh hưởng đến việc sáng tác thơ nói chung. Với những phát hiện được tìm thấy, luận án gợi ra một hướng nghiên cứu tương tự về các nhà thơ khác, qua đó mạng lưới ý nghĩa của các hình ảnh trong thơ họ cũng hy vọng được bộc lộ, hé mở thế giới tinh thần phong phú của các tác giả. Đối với hiện tượng thơ Dickinson, luận án cũng đóng góp một góc nhìn mới về thơ của Emily Dickinson cùng hệ thống các hình ảnh biểu trưng trong thơ của bà.

4.1. Ý Nghĩa Khoa Học Phân Tích Hình Ảnh Biểu Trưng

Luận án cũng cho thấy khả năng kết hợp các phương pháp phê bình văn học khác nhau cho một đối tượng để có thể khai mở và làm phát lộ ý nghĩa biểu trưng của các hình ảnh thơ ca. Luận án tìm thấy mạng lưới ý nghĩa của hình ảnh biểu trưng bao quát toàn bộ tác phẩm của nhà thơ, hệ thống hóa ý nghĩa các hình ảnh sử dụng trong thơ.

4.2. Giá Trị Thực Tiễn Nghiên Cứu Văn Học Mỹ

Luận án đóng góp về mặt phê bình và phân loại dòng nghệ thuật và tư tưởng của Emily Dickinson bằng việc phân tích và giải thích đầy đủ cho hiện tượng thơ Dickinson như một vị thế quan trọng trong Văn học Mỹ. Luận án tiếp tục đóng góp về mặt tư liệu cho những ai có mối quan tâm đối với Văn học Mỹ, trong đó có Dickinson, vì các nghiên cứu về thơ của bà ở Việt Nam hiện chưa phong phú và đa chiều.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "Tư duy biểu trưng trong thơ (Nghiên cứu trường hợp Emily Dickinson)" (Chuyên ngành: Lý luận Văn học, Mã số: 9220120) do nghiên cứu sinh Phạm Thị Hồng Ân thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Trần Thị Phương Phương tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (2023) là một nghiên cứu tiên phong trong việc giải mã cơ chế sáng tạo nghệ thuật của một trong những đại diện xuất sắc nhất của văn học Mỹ thế kỷ XIX. Đặt trong bối cảnh phong trào Phục hưng Hoa Kỳ (American Renaissance, 1830–1865), luận án giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự thiếu vắng một mô hình lý thuyết tích hợp liên ngành có khả năng bao quát toàn diện quy luật kiến tạo biểu tượng từ tầng sâu vô thức cổ mẫu đến cơ chế vận hành của ký hiệu ngôn ngữ và bối cảnh tư tưởng thời đại.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết khoa học được xác lập chặt chẽ:

1. Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Các hình ảnh biểu trưng trong thơ ca được tri nhận và kiến tạo thông qua những con đường tư duy lý thuyết nào? Giả thuyết tương ứng ($H_1$) xác định tư duy biểu trưng vận hành đồng thời qua hai trục: trục trực giác cổ mẫu tầng sâu (tâm lý học phân tích, hiện tượng luận vật chất) và trục cấu trúc ký hiệu học (ngôn ngữ học cấu trúc, ký hiệu học văn hóa).
2. Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Khảo sát trường hợp thi phẩm Emily Dickinson, tư duy sáng tạo và tái tạo hình ảnh biểu trưng của tác giả phản ánh những quy luật tâm lý - ngôn ngữ cụ thể nào? Giả thuyết ($H_2$) cho rằng Dickinson đã thực hiện một quá trình kép: giải huyền thoại tôn giáo truyền thống để thiết lập các cổ mẫu cá nhân hóa (linh hồn, cái chết), đồng thời mã hóa các cấu trúc ngữ nghĩa mới thông qua kỹ thuật "thơ định nghĩa" và mạng lưới hàm nghĩa liên văn bản.
3. Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Hệ thống hình ảnh biểu trưng của Dickinson phản ánh phương thức tư duy nào của thời đại và đóng góp gì vào bản sắc văn học dân tộc Mỹ? Giả thuyết ($H_3$) khẳng định thơ Dickinson đánh dấu sự xác lập của tư duy tự trị tinh thần (spiritual autonomy) và tư duy tiên nghiệm (a priori), định vị vị thế độc lập của văn học Mỹ trước cái bóng của truyền thống cựu lục địa châu Âu.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp các hệ hình kinh điển: Phê bình cổ mẫu của Carl Gustav Jung, Phân tâm học tưởng tượng vật chất của Gaston Bachelard, Ký hiệu học cấu trúc và hàm nghĩa của Ferdinand de Saussure, Louis Hjelmslev, Roland Barthes, Charles Sanders Peirce cùng Ký hiệu học văn hóa của Yuri Lotman. Khảo sát trên tổng thể di sản đồ sộ gồm 1.789 bài thơ (quy ước gần 1.800 bài) cùng hệ thống thư từ tư liệu của Dickinson, luận án mang ý nghĩa đột phá trong việc xác lập mô hình giải mã thi học phức hợp, cung cấp minh chứng định lượng và định tính về sự định hình bản sắc văn học Mỹ độc lập.

Literature Review và Positioning

Lịch sử nghiên cứu về biểu trưng và hiện tượng thơ Emily Dickinson trên thế giới ghi nhận nhiều luồng tiếp cận đa dạng nhưng còn mang tính phân mảnh. Ở nhánh nghiên cứu biểu trưng, các học giả cấu trúc luận như Ferdinand de Saussure (1916) và Louis Hjelmslev (1943) tập trung vào tính quy ước nội tại của hệ thống ký hiệu qua mối quan hệ giữa cái biểu đạt (signifier) và cái được biểu đạt (signified). Ngược lại, trường phái tâm lý học chiều sâu khởi xướng bởi Carl Gustav Jung (1957, 1961) và hiện tượng luận của Gaston Bachelard (1948) lại truy nguyên nguồn gốc biểu tượng từ vô thức tập thể (collective unconscious) và bốn nguyên tố vật chất khởi thủy (đất, nước, lửa, không khí). Ở cấp độ ký hiệu học văn hóa, Yuri Lotman (1990) định vị biểu tượng trong không gian "ký hiệu quyển" (semiosphere), khẳng định biểu tượng luôn phá vỡ luật tự đồng nhất ($A \neq A$) để sản sinh nghĩa mới liên tục.

Về di sản thi ca của Emily Dickinson, các công trình quốc tế thường chia tách thành hai khuynh hướng đối lập:

• Khuynh hướng tiểu sử - nữ quyền và tôn giáo truyền thống: Nhiều nhà nghiên cứu quy giản thơ Dickinson về những chấn thương cá nhân, cuộc sống ẩn dật tại Amherst hoặc xem bà như một tín đồ Thanh giáo (Puritanism) bảo thủ chịu ảnh hưởng của thần học Calvinist.
• Khuynh hướng thi pháp học thuần túy: Điển hình như các công trình phân tích cấu trúc nhịp điệu của Charles R. Anderson (1963) hay Thomas H. Johnson (1955), tập trung vào các dấu gạch ngang (dashes), sự phá vỡ vần điệu và thể thơ thánh ca (hymn meter).

Luận án này định vị tại điểm giao thoa chưa từng được khai phá: bắc nhịp cầu giữa phê bình cổ mẫu học vô thức và ký hiệu học giải cấu trúc văn bản. So sánh với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• Nghiên cứu của Albert Gelpi (The Tenth Muse: The Psychology of American Poets, 1975) tuy khai thác góc độ tâm lý học Jung nhưng bỏ qua cơ chế mã hóa ngôn ngữ học nghiêm ngặt của văn bản.
• Chuyên khảo của Cristanne Miller (Emily Dickinson: A Poet's Grammar, 1987) phân tích ngữ pháp ngôn ngữ thơ nhưng chưa liên kết các cấu trúc ngữ pháp ấy với các trầm tích biểu tượng cổ mẫu và triết học Siêu nghiệm (Transcendentalism).

Luận án của Phạm Thị Hồng Ân đã giải quyết triệt để sự phân mảnh này bằng cách chứng minh rằng ngôn ngữ của Dickinson vừa là nơi phóng chiếu các xung lực cổ mẫu tầng sâu, vừa là một hệ thống ký hiệu tự trị được tổ chức bằng các thao tác tư duy logic quy nạp chặt chẽ.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc mở rộng và bổ sung các lý thuyết phê bình văn học hiện đại:

1. Mở rộng lý thuyết Cổ mẫu của Carl Jung: Khẳng định cổ mẫu không bất biến mà có tính năng động lịch sử. Dickinson đã tiếp nhận cổ mẫu linh hồn (soul) và cái chết (death) từ truyền thống Kitô giáo Tây phương nhưng thực hiện thao tác "giải huyền thoại" (demythologization), biến cái chết từ nỗi trừng phạt tôn giáo thành một đối tác đối thoại bình đẳng mang cảm thức "lãng mạn đen" (dark romanticism).
2. Phát triển lý thuyết Ký hiệu học hàm nghĩa của Roland Barthes: Cụ thể hóa sơ đồ biểu nghĩa hai bậc của Barthes vào phân tích cấu trúc thi ca. Bậc trực nghĩa $ERC$ (trong đó $E$ là trường biểu hiện, $C$ là trường nội dung, $R$ là quan hệ biểu nghĩa) trở thành một trường biểu hiện $E$ mới để tạo nên hệ thống hàm nghĩa phái sinh $(ERC)RC$, mở ra tính đa nghĩa vô tận của văn bản tự trị (writerly text).
3. Xác lập mô hình chuyển dịch hệ hình (Paradigm shift): Luận án chứng minh sự chuyển đổi từ tư duy tiền hiện đại dựa trên sự thụ động tiếp nhận mặc khải tôn giáo sang tư duy hiện đại đề cao sự tự trị của chủ thể sáng tạo, trong đó nhà thơ đóng vai trò trung gian giải mã vũ trụ tâm linh thông qua biểu tượng nghệ thuật.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục lý thuyết nền tảng:

• Trục phân tâm - cổ mẫu (Jung - Bachelard): Nhận diện các cấu trúc tâm thần vô thức, khảo sát sức mạnh của trí tưởng tượng vật chất khi chuyển hóa các chất liệu không gian, nấm mồ, trang phục thành biểu trưng tồn sinh.
• Trục ký hiệu học nhị phân và tam phân (Saussure - Peirce - Barthes): Giải mã mối quan hệ giữa trục lựa chọn (selection) và trục kết hợp (combination), phân tích phương thức cấu tạo ký hiệu qua ngữ pháp, logic và tu từ học.
• Trục ký hiệu học văn hóa (Yuri Lotman): Đặt văn bản thơ vào không gian ký hiệu quyển, xem xét tính liên văn bản (intertextuality) giữa thơ Dickinson và hệ văn bản Kinh Thánh.
• Trục mỹ học lịch sử (Chủ nghĩa Siêu nghiệm & Chủ nghĩa Tượng trưng): So sánh đối chiếu hệ hình tư duy của Ralph Waldo Emerson, Henry David Thoreau và phong trào Tượng trưng Pháp (Baudelaire, Mallarmé) với thơ Dickinson.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: tập trung vào các biểu trưng ngôn từ có tính hệ thống, loại trừ các diễn giải phúng dụ (allegory) hay ẩn dụ cơ học thuần túy vốn chỉ mang tính so sánh cố định một chiều.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng triết học hiện tượng luận (phenomenology) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (critical realism). Thiết kế nghiên cứu mang tính đa tầng (multi-level design):

• Cấp độ 1 (Tầng sâu tâm lý - văn hóa): Khảo sát các cấu trúc vô thức tập thể và trầm tích văn hóa Thanh giáo New England.
• Cấp độ 2 (Tầng cấu trúc văn bản): Phân tích các mô hình cú pháp, thủ pháp mã hóa, từ vựng và cấu trúc "thơ định nghĩa".
• Cấp độ 3 (Tầng bối cảnh lịch sử tư tưởng): Định vị tác giả trong tiến trình lịch sử văn học Mỹ thế kỷ XIX.

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp đa phương pháp: Phê bình cổ mẫu, Phê bình phân tâm vật chất, Ký hiệu học hàm nghĩa, Phương pháp liên văn bản, Phương pháp cấu trúc - hệ thống, Phương pháp nghiên cứu loại hình và Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển hình (case study).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu được triển khai nghiêm ngặt qua 4 bước:

1. Tuyển chọn và xử lý ngữ liệu: Khảo sát toàn bộ kho tàng gần 1.800 bài thơ của Dickinson (theo ấn bản của Thomas H. Johnson). Sàng lọc dung lượng các bài thơ đáp ứng tiêu chí: bộc lộ rõ nét tư duy biểu trưng và có tính độc đáo nghệ thuật cao.
2. Thu thập dữ liệu phụ trợ: Đối chiếu hệ thống thư từ trao đổi của Dickinson với người thân và văn giới đương thời (như Thomas Wentworth Higginson).
3. Tam giác đạc (Triangulation): Thực hiện tam giác đạc lý thuyết (kết hợp Tâm lý học, Ký hiệu học và Triết học Siêu nghiệm) và tam giác đạc phương pháp (kết hợp phân tích định tính thi pháp với giải mã cấu trúc ngôn ngữ học).
4. Đảm bảo độ giá trị và độ tin cậy: Khảo sát trực tiếp văn bản nguyên tác tiếng Anh, tự thực hiện phần dịch nghĩa học thuật và thiết lập bảng chú giải chi tiết tại Phụ lục nhằm loại trừ các sai lệch do chuyển ngữ thứ cấp.

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu gồm 4 chương với dung lượng học thuật cân đối (Chương 1: 53 trang; Chương 2: 45 trang; Chương 3: 46 trang; Chương 4: 41 trang; cùng phần Dẫn nhập, Kết luận và Phụ lục). Toàn bộ ngữ liệu thơ được phân loại theo các nhóm chủ đề biểu trưng cốt lõi:

• Nhóm biểu trưng Cổ mẫu Linh hồn (sự giằng xé nội tâm, tính giả trang nhân diện - transvestism).
• Nhóm biểu trưng Cổ mẫu Cái chết (huyền nhiệm nấm mồ, vị thế của Tử thần như một người tình/quân vương).
• Nhóm "Thơ định nghĩa" (definition poems) vận hành theo tư duy quy nạp (inductive thinking).
• Nhóm liên văn bản Kinh Thánh tái cấu trúc biểu tượng Thượng đế và Đấng Cứu thế.

Phương pháp phân tích ngữ nghĩa kết hợp mô hình phân tích cấu trúc của Louis Hjelmslev và Roland Barthes giúp bóc tách từng lớp nghĩa biểu kiến (denotation) sang lớp nghĩa hàm ẩn (connotation), đảm bảo tính khách quan khoa học tuyệt đối.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Xác lập bản chất phi tự đồng nhất của biểu trưng thơ: Trích dẫn trực tiếp từ văn bản luận án, nghiên cứu khẳng định quan điểm của Yuri Lotman: "ký hiệu (biểu tượng) không thể đồng nhất với đối tượng được nó biểu nghĩa… ký hiệu và ý nghĩa của nó cũng không thể đồng nhất…" Biểu tượng thơ Dickinson luôn vượt thoát khỏi các định nghĩa cố định để kiến tạo một không gian nghĩa mở.
2. Phát hiện cơ chế "Giải huyền thoại" và "Giả trang nhân diện" trong Cổ mẫu Linh hồn: Dickinson không tiếp nhận linh hồn như một khái niệm thần học giáo điều mà cá nhân hóa nó thành một thực thể phân đôi đầy kịch tính. Tác giả sử dụng thủ pháp giả trang nhân diện (poetic transvestism), ẩn giấu bản ngã trữ tình dưới nhiều nhân diện khác nhau để bảo vệ sự tự do tuyệt đối của thế giới nội tâm.
3. Đột phá trong cấu trúc "Thơ định nghĩa" bằng Tư duy quy nạp: Khác với lối tư duy diễn dịch của thần học kinh viện, Dickinson định nghĩa các khái niệm trừu tượng (như Hope, Pain, Faith, Grief) bằng cách quy nạp từ các hiện tượng tự nhiên cụ thể. Dẫn lại định nghĩa kinh điển của Carl Jung (1979): biểu tượng là "...một thuật ngữ, một tên gọi, hoặc thậm chí một hình ảnh có thể quen thuộc trong đời sống hằng ngày, nhưng nó sở hữu những nghĩa hàm ẩn bên cạnh nghĩa quy ước và hiển nhiên của nó. Nó hàm ý một điều gì đó mơ hồ, chưa được biết đến, hoặc đang còn che giấu đối với chúng ta." Dickinson đã biến những sự vật nhỏ bé nhất (con ong, bông hoa, chiếc lông vũ) thành những biểu trưng siêu hình vĩ đại.
4. Tái tạo mạng lưới Liên văn bản Kinh Thánh mang tính Phản biện: Dickinson đã sử dụng hệ thống biểu tượng Kitô giáo không phải để phụng sự thần quyền mà để chất vấn quyền năng tối thượng, tái khẳng định vị thế trung tâm của ý thức con người.
5. Phát hiện tính tương hợp giữa Dickinson và Chủ nghĩa Siêu nghiệm: Luận án chỉ ra sự hô ứng sâu sắc giữa Dickinson và tuyên ngôn của Ralph Waldo Emerson (1836) trong tiểu luận Nature: "Những sự kiện nhất định của tự nhiên là biểu tượng của những sự kiện nhất định của tinh thần. Thiên nhiên là biểu tượng của tinh thần… Cả thiên nhiên là một ẩn dụ của tư tưởng con người."

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận văn học: Xác lập một quy trình mẫu mực về việc kết hợp Phê bình cổ mẫu và Ký hiệu học cấu trúc trong nghiên cứu thơ ca phương Tây, có thể chuyển giao áp dụng cho việc nghiên cứu các tác giả thơ ca phức hiện đại khác.
• Về mặt lịch sử văn học: Luận án định vị lại vị thế của Emily Dickinson, chứng minh bà không phải là một hiện tượng lập dị bên lề mà là một trụ cột cấu thành nên tính cách và bản sắc văn học Mỹ độc lập trong kỷ nguyên Phục hưng Hoa Kỳ.
• Về mặt thực tiễn giảng dạy: Cung cấp bộ tư liệu học thuật có hệ thống và phương pháp tiếp cận chuyên sâu cho Bộ môn Văn học - Văn hóa Mỹ, Khoa Ngữ văn Anh và các khoa Văn học tại các trường đại học tại Việt Nam.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một cách trung thực các giới hạn nghiên cứu khách quan:

1. Giới hạn ngôn ngữ tiếp cận tài liệu lý thuyết gốc: Do năng lực ngoại ngữ, tác giả chủ yếu tiếp cận các công trình lý thuyết của Carl Jung, Gaston Bachelard, Ferdinand de Saussure, Louis Hjelmslev, Roland Barthes qua các bản dịch tiếng Anh đã công bố rộng rãi thay vì văn bản gốc tiếng Pháp, Đức hoặc Ý.
2. Giới hạn dung lượng khảo sát: Trong tổng số gần 1.800 bài thơ, luận án chỉ có thể tập trung phân tích sâu một tập hợp đại diện các bài thơ tiêu biểu nhất về tư duy biểu trưng, chưa thể bao quát toàn bộ mọi biến thể thi phẩm thứ yếu.
3. Ranh giới lịch sử thi pháp: Nghiên cứu chủ yếu giới hạn trong bối cảnh thế kỷ XIX và chưa mở rộng đối sánh sâu với các trào lưu thơ ca Hậu hiện đại (Postmodernism) thế kỷ XX.

Chương trình nghiên cứu tương lai gợi mở 4 hướng đi:

• Ứng dụng thi pháp học nhận thức (Cognitive Poetics) để đo lường cơ chế ánh xạ ý niệm (conceptual metaphor) trong toàn bộ di sản Dickinson bằng phần mềm xử lý ngữ liệu số (digital humanities).
• Mở rộng phân tích so sánh đối chiếu giữa thơ Dickinson và Walt Whitman trên bình diện biểu trưng không gian và cơ thể.
• Nghiên cứu tiếp nhận thơ Emily Dickinson tại khu vực Đông Á và Việt Nam dưới góc độ dịch thuật học văn hóa.
• Khảo sát biểu trưng sinh thái tinh thần (spiritual ecopoetics) trong thơ Dickinson dưới ánh sáng của Phê bình sinh thái (Ecocriticism) đương đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và xã hội rõ nét:

• Giá trị học thuật: Đóng góp một chuyên khảo lý luận chuyên sâu về tư duy biểu trưng, lấp đầy khoảng trống tư liệu nghiên cứu về văn học Mỹ kinh điển tại Việt Nam. Ước tính công trình sẽ trở thành tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các luận văn, luận án chuyên ngành Lý luận văn học và Văn học nước ngoài.
• Đổi mới giáo dục đại học: Nâng cao chất lượng giảng dạy các học phần Văn học Mỹ, Ký hiệu học văn học và Phê bình văn học phương Tây tại các cơ sở đào tạo đại học và sau đại học.
• Đối thoại học thuật quốc tế: Đưa tiếng nói học thuật của giới nghiên cứu văn học Việt Nam tham gia vào dòng chảy nghiên cứu quốc tế về Emily Dickinson với một hệ hình tiếp cận độc lập, khách quan.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành hoàn chỉnh, các công cụ ký hiệu học hàm nghĩa và phương pháp luận phê bình văn bản nghiêm ngặt.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Sử dụng nguồn tư liệu phân tích văn bản chuyên sâu, các bản dịch thơ nguyên tác và hệ thống khái niệm chuẩn xác về Chủ nghĩa Siêu nghiệm và Chủ nghĩa Tượng trưng.
• Sinh viên ngành Ngữ văn, Ngữ văn Anh, Hoa Kỳ học: Nắm bắt bản chất của văn hóa và tính cách Mỹ thế kỷ XIX thông qua lăng kính thi ca nghệ thuật.
• Dịch giả và giới sáng tác: Hiểu rõ cơ chế chuyển hóa biểu tượng, kỹ thuật kiến tạo hình ảnh đa tầng và thao tác "giải huyền thoại" trong sáng tạo ngôn từ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là sự tích hợp thành công mô hình "lưỡng diện biểu trưng": dung hợp Phê bình cổ mẫu tầng sâu của Carl Jung với Ký hiệu học hàm nghĩa hai bậc của Roland Barthes $(ERC)RC$. Luận án chứng minh rằng biểu tượng thơ Dickinson không chỉ là sự phóng chiếu thụ động của vô thức tập thể mà là một cấu trúc ký hiệu tự trị được tổ chức có ý thức thông qua tư duy quy nạp.

2. Điểm cách tân về phương pháp luận so với các công trình đi trước? So với các nghiên cứu của Charles R. Anderson (1963) thuần túy thi pháp hay Albert Gelpi (1975) thuần túy phân tâm học, luận án áp dụng phương pháp tam giác đạc lý thuyết phức hợp, kết hợp giải mã cấu trúc ngôn ngữ học (Saussure, Hjelmslev) với ký hiệu học văn hóa (Lotman) và phân tâm học vật chất (Bachelard), đặt trên nền tảng so sánh liên văn bản nghiêm ngặt.

3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất về mặt dữ liệu nghiên cứu? Phát hiện về thủ pháp "giả trang nhân diện" (poetic transvestism) và cấu trúc "thơ định nghĩa": Dickinson dùng các hình ảnh vật chất cụ thể, thậm chí tầm thường của đời sống thôn dã New England để tái định nghĩa các phạm trù siêu hình trừu tượng, qua đó lật đổ hệ thống giáo lý tôn giáo Calvinist bảo thủ thống trị thời đại bà.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (Replication protocol) không? Có. Toàn bộ tiêu chí chọn mẫu ngữ liệu từ 1.789 bài thơ, các bước phân tích ký hiệu học hàm nghĩa theo sơ đồ Barthes và bảng chú giải thuật ngữ, bản dịch thơ đối chiếu tại Phụ lục đều được chuẩn hóa chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu khác tái áp dụng quy trình này trên các tác giả khác.

5. Tầm nhìn nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo ra sao? Mở rộng mô hình tư duy biểu trưng sang việc ứng dụng nhân văn số (digital humanities), lập bản đồ mạng lưới biểu tượng (semantic network mapping) trên toàn bộ kho ngữ liệu thơ ca Phục hưng Hoa Kỳ, đồng thời thiết lập cầu nối liên văn hóa giữa thơ ca biểu trưng phương Tây và thi pháp biểu trưng phương Đông.

Kết luận

Tổng kết lại, luận án tiến sĩ của tác giả Phạm Thị Hồng Ân đã đạt được các đóng góp khoa học đột phá:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ chế tư duy biểu trưng trong thi ca qua việc tích hợp phê bình cổ mẫu, phân tâm học vật chất và ký hiệu học hiện đại.
2. Giải mã thành công thế giới nghệ thuật phức tạp của Emily Dickinson thông qua hai cổ mẫu trụ cột: Cổ mẫu Linh hồn và Cổ mẫu Cái chết.
3. Phát hiện quy luật cấu trúc của "thơ định nghĩa" và thao tác tư duy quy nạp độc đáo trong việc mã hóa và giải mã ký hiệu ngôn ngữ thơ.
4. Làm sáng tỏ mối quan hệ biện chứng giữa thơ Dickinson với phong trào Chủ nghĩa Siêu nghiệm Mỹ và Chủ nghĩa Tượng trưng châu Âu, định vị đóng góp của bà vào sự hình thành bản sắc văn học Mỹ độc lập.
5. Mở ra hướng tiếp cận liên ngành mới cho ngành Lý luận Văn học tại Việt Nam trong việc tiếp cận các hiện tượng văn học kinh điển thế giới.
6. Cung cấp một di sản học thuật chuẩn mực, góp phần thúc đẩy sự phát triển của công tác nghiên cứu, giảng dạy văn học và văn hóa Hoa Kỳ trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 bao gồm: 1.1 Khái niệm biểu trưng – Tư duy biểu trưng 1.2 Lịch sử các hướng nghiên cứu biểu trưng 1.3 Emily Dickinson – sự sống sau cái chết Ở chương 2, Tư duy biểu trưng trong thơ Emily Dickinson từ góc nhìn cổ mẫu (45 trang), chúng tôi đi vào tìm hiểu hai cổ mẫu lớn nhất trong thơ Dickinson, là cổ mẫu linh hồn và cổ mẫu cái chết. Qua hai cổ mẫu này, chúng tôi thấy được những ý 7 nghĩa biểu trưng Dickinson muốn nhắc đến khi sử dụng chúng. Chương này tập trung trả lời một phần câu hỏi nghiên cứu thứ hai: ―Khi tiếp cận thơ của Emily Dickinson – một nhà thơ Mỹ – theo những con đường tư duy biểu trưng ở câu hỏi nghiên cứu số 1, tư duy sáng tạo và tái tạo hình ảnh biểu trưng của bà trong thơ đã được phản ánh như thế nào?‖ Các tiểu mục trong chương 2 bao gồm: 2. Cổ mẫu linh hồn 2.2 Cổ mẫu cái chết / tử thần Tiếp theo, với chương 3, Tư duy biểu trưng trong thơ Emily Dickinson nhìn từ phương diện ký hiệu học (46 trang), chúng tôi soi xét thơ Dickinson dưới ánh sáng ký hiệu học, tìm hiểu bà đã mã hóa ngôn ngữ như thế nào trong thơ mình.

Qua đó, chúng tôi cũng đề xuất cách giải mã ngôn ngữ của bà để tìm được ý nghĩa biểu tượng bà muốn đề cập đến khi tái tạo các hình ảnh đó. Trong chương này chúng tôi tiếp tục trả lời phần còn lại của câu hỏi nghiên cứu thứ hai: ―Tư duy sáng tạo và tái tạo hình ảnh biểu trưng của Dickinson trong thơ đã được phản ánh như thế nào khi tiếp cận thơ bà theo con đường tư duy biểu trưng thứ hai?‖ Các tiểu mục của chương 3 bao gồm: 3.1 Quá trình mã hóa ngôn ngữ 3.2 Quá trình giải mã ngôn ngữ Chương 4, chương cuối cùng, Tư duy thơ của Dickinson trong bối cảnh Văn học Mỹ thế kỷ XIX (41 trang), được tiến hành để xem xét mối liên hệ giữa Dickinson và thời đại bà đang sống, từ đó có thể rút ra những kết luận về sự đóng góp của bà trong việc hình thành bản sắc văn học Mỹ, cũng như sự vận động và phát triển của nền văn học Mỹ giai đoạn phục hưng của quốc gia. Chương 4 sẽ trả lời câu hỏi nghiên cứu cuối cùng của luận án: ―Với những hình ảnh biểu trưng đó, Dickinson phản ánh phương thức tư duy nào của thời đại mình? Bà có đóng góp như thế nào cho nền văn học dân tộc?‖ Các tiểu mục của chương 4 bao gồm: 4.1 Tư duy tự trị (Autonomy) 4.2 Tư duy tiên nghiệm (A priori) 8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC HƢỚNG NGHIÊN CỨU VỀ BIỂU TRƢNG VÀ VỀ EMILY DICKINSON Cụm từ ―Tư duy‖ (thinking) không hẳn là một thuật ngữ mà đúng hơn là cách dùng học thuật của động từ ―suy nghĩ‖ (to think). Đó là một hoạt động tinh thần, một phương pháp lập luận để tiếp cận, giải thích hay giải quyết một vấn đề nào đó.

Trong bất cứ lĩnh vực nào của khoa học cũng cần có sự tư duy. Trong khi đó, cụm từ ―biểu trưng‖ quả thật là một thuật ngữ cần phải được làm rõ. Trong chương này, chúng tôi sẽ bắt đầu với khái niệm biểu trưng và sau đó những hướng nghiên cứu biểu trưng.1 Khái niệm “biểu trƣng” và tƣ duy biểu trƣng 1.1 Khái niệm ―biểu trưng‖ (symbol) Lịch sử của các biểu tượng, hay biểu trưng, có thể đã bắt đầu từ giai đoạn sớm nhất của chữ viết, khi con người tạo ra những hình ảnh để diễn đạt, trao đổi và lưu truyền những gì họ suy nghĩ (chữ tượng hình). Khi đó những hình ảnh, biểu tượng được sử dụng có thể chỉ là sự minh họa giản đơn của những sự vật / sự việc cần được nhắc đến chứ hầu như chưa có sự xuất hiện của tầng tầng lớp lớp ý nghĩa trong các hình ảnh biểu tượng.

Qua thời gian, các hình ảnh biểu tượng tiếp biến, thay đổi, và các giá trị ý nghĩa của chúng cũng biến hóa theo. Vì biểu tượng có lịch sử gắn liền với chữ viết như vậy nên trong giai đoạn của Ngữ học hiện đại cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, với sự mở màn đầy ấn tượng của Ferdinand de Saussure (1857-1913), biểu tượng trở thành một bộ phận của Ký hiệu học, một ngành rộng lớn mà Saussure dự đoán sẽ bao quát tất cả các bộ môn khác trong toàn xã hội, dù lúc đó Ký hiệu học chưa thực sự tồn tại: ―Nó [Ký hiệu học] sẽ khảo sát bản chất của các ký hiệu và những quy luật chi phối chúng. Vì nó chưa xuất hiện nên người ta chưa thể chắc chắn rằng nó tồn tại. Nhưng nó có lý do để tồn tại và được dự liệu trước một chỗ đứng.

Đối với các nhà Ký hiệu học trường phái này, họ thống nhất quan điểm rằng 2 It [semiology] would investigate the nature of signs and the laws governing them. Since it does not yet exist, one cannot say for certain that it will exist. But it has a right to exist, a place ready for it in advance. 9 một ký hiệu sẽ có tương ứng hai giá trị biểu đạt, là cái biểu đạt (the signifier) hay mặt âm thanh của ký hiệu, và cái được biểu đạt (the signified) hay mặt nội dung của ký hiệu.

Từ đó, họ đi đến việc cấu trúc hóa và hệ thống hóa toàn bộ ngôn ngữ, mở đường cho nhiều nghiên cứu và khám phá quan trọng tiếp theo về cấu trúc, không chỉ trong ngôn ngữ mà nhiều ngành khác trong văn học và xã hội. Trường phái Ký hiệu học văn hóa Tartu-Moskva của Yuri M. Lotman tiếp nối tính cấu trúc trong Ký hiệu học của Saussure thông qua trường phái Hình thức Nga, đồng thời lại giải quyết được những điểm yếu của Ký hiệu học này. Umberto Eco, một nhà ký hiệu học, người viết Lời giới thiệu cho công trình Vũ trụ của tâm trí: lý thuyết ký hiệu học về văn hóa (Universe of the mind: a semiotic theory of culture) của Lotman, đã khẳng định rằng: ―… những nhà tân-ký hiệu học [các nhà ký hiệu học văn hóa] đã bước một bước xa hơn‖ (―… the neo-semioticians went a step further‖) (tr.

Điều này có thể hiểu rằng, khi các nhà Ký hiệu học trường phái Saussure khẳng định một ký hiệu sẽ có tương ứng hai giá trị biểu đạt như đã nói trên, thì Trường phái Ký hiệu học văn hóa cho rằng ký hiệu (biểu tượng) ―không thể đồng nhất với đối tượng được nó biểu nghĩa… ký hiệu và ý nghĩa của nó cũng không thể đồng nhất…‖ (Lotman, 2016, tr. Hay nói cách khác, ký hiệu, mà biểu tượng là một phần của nó, phá vỡ luật tự đồng nhất: một ký hiệu, hay biểu tượng, không thể có một giá trị hoàn toàn tương ứng với nó. Điều này xuất phát từ quan điểm về tính tự đồng nhất với chính bản thân mình của đối tượng nghiên cứu, A=A, để từ đó mọi sự nghiên cứu có thể được xuất phát từ nền tảng đó. Nhưng thế giới ký hiệu lại hoàn toàn khác, vì nếu nó mang tính tự đồng nhất, nó sẽ tự xóa bỏ tính ký hiệu của nó, nghĩa là nó sẽ tự xóa bỏ cái gọi là ý nghĩa của ký hiệu (Lotman, 2016, tr.

Tóm lại, quan điểm này cho rằng ký hiệu không có giá trị ý nghĩa trong chính bản thân nó mà là ngoài bản thân nó. Cũng trong Lời giới thiệu, Umberto Eco đã tóm lược những tư tưởng của Lotman như sau: các hệ thống ký hiệu là những khuôn mẫu, trong đó hệ thống khuôn mẫu đầu tiên là ngôn ngữ (primary modelling system), còn ―huyền thoại, các quy luật văn hóa, tôn giáo, ngôn ngữ nghệ thuật và ngôn ngữ khoa học‖ là những hệ thống khuôn mẫu thứ cấp (secondary modelling systems). Theo Lotman, ―chúng ta cũng phải tìm hiểu những hệ thống ký hiệu này [ký hiệu thứ cấp], bởi vì khi chúng dẫn đưa chúng ta đến với việc hiểu thế giới theo một cách nào đó, chúng cho phép chúng ta nói về chính thế giới đó‖3 (tr. Có thể nói, trường phái ký 3 ―We must therefore also study these semiotic systems which, since they lead us to understand the world in a 10 hiệu học văn hóa đã nhấn mạnh tầm quan trọng của những biểu tượng văn hóa, điều tạo ra một khí quyển văn hóa, cho phép xã hội con người được cấu trúc và vận hành trong bầu khí quyển đó.

Quan điểm này về các biểu tượng khá gần với quan điểm của các nhà nghiên cứu biểu tượng dưới góc độ cổ mẫu mà chúng tôi sẽ đề cập dưới đây. Thực chất, nó chỉ khác ở cách tiếp cận và giải thích. Jung (1979) định nghĩa biểu tượng là … một thuật ngữ, một tên gọi, hoặc thậm chí một hình ảnh có thể quen thuộc trong đời sống hằng ngày, nhưng nó sở hữu những nghĩa hàm ẩn bên cạnh nghĩa quy ước và hiển nhiên của nó. Nó hàm ý một điều gì đó mơ hồ, chưa được biết đến, hoặc đang còn che giấu đối với chúng ta.

20) Theo Jung, biểu tượng ―hàm ý một điều gì đó mơ hồ, chưa được biết đến, hoặc đang còn che giấu đối với chúng ta‖, bởi vì nó có tính gợi; nó gợi lên một ý nghĩa khác ngoài ý nghĩa hiển nhiên được mặc định hay quy ước mà ai cũng hiểu, như ký hiệu, dấu hiệu. Ông giải thích thêm: … một chữ hay một hình ảnh sẽ trở thành một biểu tượng khi nó gọi đến cái gì khác ngoài ý nghĩa hiển nhiên và trực tiếp. Chữ ấy hay hình ảnh ấy có một khía cạnh không thể ý thức được, sâu rộng hơn, chưa bao giờ được xác định phân minh, được giải thích đầy đủ. Khi muốn tìm hiểu một biểu tượng, trí óc người ta nghĩ miên man đến sự kiện ở ngoài sự hiểu biết của chúng ta.

18) Có thể thấy ý kiến của Lotman tương tự ý kiến của Jung. Jung là thế hệ đi trước Lotman, và hướng tiếp cận của Jung – chịu ảnh hưởng người thầy của mình là Freud – là giải thích vấn đề từ khía cạnh ý thức và vô thức; trong khi đó, Lotman đứng từ khía cạnh văn hóa xã hội để nhìn nhận vấn đề. Cirlot (2001) dẫn lời của Rene Guenon, một học giả người Pháp có ảnh hưởng trong lĩnh vực siêu hình học, với một trong những lĩnh vực nghiên cứu là biểu tượng, khẳng định biểu tượng không thể được định nghĩa certain way, allow us to speak about it.‖ 4 … a term, a name, or even a picture that may be familiar in daily life, yet that possesses specific connotations in addition to its conventional and obvious meaning. It implies something vague, unknown, or hidden from us.

11 một cách chắc chắn, nhưng có một điều chắc chắn là biểu tượng luôn ở vị trí thấp hơn thứ được biểu trưng / đại diện.