Chương 1 VỊ TRÍ CHIẾN LƢỢC CỦA BIỂN ĐÔNG 1. Một số khái niệm cơ bản về địa chính trị 1. Một số định nghĩa về địa chính trị trên thế giới Với cấu tạo là một từ ghép, khái niệm địa chính trị khó có thể xếp riêng và một lĩnh vực chuyên biệt, với cách gọi như vậy nó nằm trên hai lĩnh vực là chính trị và địa lý, vì thế quan niệm về địa chính trị còn chưa thống nhất trong cách hiểu. Có người cho rằng khi mới ra đời vào khoảng đầu thế kỷ XX, địa chính trị là một đứa con lai giữa khoa học địa lý với một ngành khoa học chính trị còn chưa rõ hình hài.
Khi nói đến địa chính trị là người ta nghĩ đến việc phải nghiên cứu quốc gia trong sự vận động của nó bằng cách nghiên cứu nó trong mối liên quan đến địa lý học. Còn ngày nay, thực chất thì có vẻ như người ta dùng khái niệm địa chính trị để chỉ tất cả những gì có quan hệ ít nhiều đến các vụ việc đối ngoại. Từ đó có thể thấy rằng nếu đặt ra câu hỏi địa chính trị là gì thì khó có thể có một câu trả lời nhất quán cho vấn đề này, sau đây chúng tôi xin đưa ra một số quan điểm về địa chính trị của giới khoa học trên thế giới. Năm 2003, trong cuốn sách Geopolitics of the World System (“Địa chính trị của hệ thống thế giới”), Saul Bernard Cohen đã định nghĩa: “Địa chính trị là việc phân tích mối tương tác giữa một bên là môi trường và bối cảnh địa lý, với một bên là các tiến trình chính trị.) Cả môi trường địa lý lẫn tiến trình chính trị đều mang tính năng động và có ảnh hưởng lẫn nhau.
Địa chính trị sẽ quan tâm đến hậu quả của mối tương tác này[48.] Như vậy, Cohen tập trung vào sự tương tác giữa bối cảnh địa lý và tiến trình chính trị, qua quan sát sự năng động và quá trình ảnh hưởng lẫn nhau giữa hai yếu tố này để đưa ra sự quan tâm của vấn đề địa chính trị nằm ở kết quả tương quan giữa sự tương tác của hai yếu tố này. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Giống như Cohen, cuốn từ điển bách khoa của Pháp Le dictionnaire historique et géopolitique du 20e siècle [“Từ điển lịch sử và địa chính trị thế kỷ XX”], do Serge Cordellier chủ biên (La Découverte, 2005), cũng tập trung chú ý đến quyền lực chính trị và không gian: “Việc nghiên cứu địa chính trị nhằm chủ yếu vào việc làm sáng tỏ những mối quan hệ tương tác giữa những hình thể không gian với những gì thuộc về chính trị.” Vì thế, theo nó, việc phân tích địa chính trị “cần phải đưa ra được những yếu tố khách quan của cuộc tranh luận dân chủ về những ván bài lớn của thế giới có khả năng ảnh hưởng đến các quốc gia và đến các phương thức quản lý lãnh thổ của họ. Từ điển bách khoa Le Petit Larousse illustré của Pháp (năm 2000) đã định nghĩa “Địa chính trị là nghiên cứu các mối quan hệ giữa các dữ liệu địa lý với nền chính trị của các quốc gia. Theo cách định nghĩa này thì thuật ngữ địa chính trị nằm giữa hai lĩnh vực địa lý và chính trị, nghiên cứu mối quan hệ biện chứng giữa cơ sở địa lý và nền chính trị của quốc gia.
Từ điển Bách khoa Britannica (2004 CD-ROM) định nghĩa địa chính trị là “sự phân tích những ảnh hưởng của địa lý đến các mối quan hệ quyền lực trong chính trị quốc tế. Trong việc hoạch định chính sách quốc gia, các nhà lý thuyết địa chính trị đã tìm cách chứng minh tầm quan trọng của những điều đáng chú ý như việc xác lập được đường biên giới quốc gia, quyền tiếp cận các đường biển quan trọng, và quyền kiểm soát những khu vực đất liền có tầm quan trọng chiến lược. Như vậy theo khái niệm này thì địa chính trị là sự nghiên cứu về không gian địa lý trong việc hoạch định chính sách đối ngoại của các quốc gia, đây là một khái niệm khá hay, mà có thể thấy rõ qua ý đồ của các nước lớn trên Biển Đông khi chuyển trọng tâm sang khu vực Châu Á – Thái Bình Dương. Là người đã có đóng góp chủ yếu cho sự phục hồi địa chính trị của Pháp kể từ những năm 1970, Yves Lacoste đã tuyên bố trong cuốn sách mới đây của mình - Geopolitique, la longue histoire [“Địa chính trị, một lịch sử lâu dài”, Larousse, 2006] - như sau: “Thuật ngữ địa chính trị, là cái mà ngày 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nay người ta đã sử dụng cho nhiều việc khác nhau, thực tế được dùng để chỉ tất cả những gì liên quan đến sự cạnh tranh quyền lực hoặc ảnh hưởng đối với những vùng lãnh thổ và dân chúng sống trên đó: đó là sự cạnh tranh giữa đủ loại thế lực chính trị chứ không phải chỉ là giữa các quốc gia, mà còn giữa các phong trào chính trị hoặc các nhóm vũ trang ít nhiều bất hợp pháp - đó là sự cạnh tranh để giành quyền kiểm soát hoặc thống trị đối với các vùng lãnh thổ có quy mô lớn hoặc nhỏ.
Trong định nghĩa này, Lacoste vào quy mô của quyền lực bao gồm cả sự chống lại các tổ chức của nhà nước và sự thống trị của các vùng lãnh thổ lớn đối với vùng lãnh thổ nhỏ. Theo quan điểm của chúng tôi, địa chính trị là khoa học nghiên cứu về mối quan hệ biện chứng giữa các yếu tố địa lý và chính trị. Mục đích của nó là nhằm luận giải các quan hệ quốc tế dựa trên các yếu tố địa lý, tức là nghiên cứu các thực thể, quá trình, xu hướng cũng như sự phân bố quyền lực chính trị trên phạm vi địa lý và trong thời điểm lịch sử cụ thể. Tóm lại, mặc dù vẫn còn có nhiều định nghĩa khác nhau về địa chính trị, nhưng nhìn chung các nhà khoa học về địa chính trị vẫn có một điểm chung đó chính là mối tương quan giữa yếu tố địa lý và chính trị trong mỗi quốc gia hay việc hoạch định chính sách đối ngoại của các quốc gia đều có tính toán đến yếu tố địa chính trị có lợi cho quốc gia mình, một mặt kiềm chế sự lớn mạnh của các quốc gia có nguy cơ gây hại đến quốc gia mình, một mặt thể hiện sự hiện diện của mình trên vùng lãnh thổ đó nhằm bảo vệ quyền lợi và sự ảnh hưởng của mình tại khu vực đó.
Đúng như câu nói của Napoléon Bonaparte đã nói: “Chính trị của một quốc gia nằm ở trong địa lý của nó” một câu nói vẫn thường được các nhà địa chính trị trích dẫn. Lý thuyết sức mạnh biển của Theyer Mahan Người được coi là cha đẻ của địa chính trị là một lý thuyết gia người Mỹ Alfred Theyer Mahan (1840-1914). Khái niệm cơ bản được ông sử dụng là "các vùng biển và quyền lực quốc gia". Tác phẩm được coi là kinh điển của địa- chính trị học có tên gọi "Sự ảnh hưởng của sức mạnh trên biển đối với lịch sử 1660-1783" được Mahan viết năm 1890 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lý thuyết về quyền lực biển của Mahan áp dụng để giải thích sự trỗi dậy của các cường quốc hải dương từ thế kỷ 17 đến thế kỷ 19.
Các đặc trưng kinh tế, xã hội và địa lý được ông phân chia làm sáu thành tố chính, được coi như những thành tố giúp định vị một quốc gia có phải là cường quốc biển hay không. Tuy nhiên, tác giả sẽ không đề cập chi tiết đến sáu thành tố này, mà đề cập đến những yếu tố khác trong lý thuyết của Mahan giúp làm rõ hơn vấn đề về tranh chấp địa chính trị trên Biển Đông hiện nay giữa các quốc gia. Hệ thống của lý thuyết của Mahan không chỉ đề cập tới các thành tố của quyền lực biển, mà còn đề cập tới các cách thức giúp duy trì và triển khai sức mạnh trên biển: bao gồm “kiểm soát mặt biển” (command of the sea) và “sử dụng mặt biển” (use of the sea). “Kiểm soát mặt biển” đề cập tới các yếu tố quân sự, trong khi “sử dụng mặt biển” hướng về các yếu tố kinh tế.
Cả hai bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau, giúp một quốc gia có đầy đủ công cụ để khẳng định sức mạnh trên biển của mình. Trọng tâm vẫn là kiểm soát mặt biển, như Mahan đã khẳng định: “…, những cuộc đụng độ có thể chuyển hoá vì những lý do khác nhau, nhưng cuối cùng vẫn là kiểm soát cho được mặt biển”[4, tr. Kiểm soát mặt biển là nhiệm vụ của hải quân, “không phải là việc bắt một vài con tàu riêng lẻ hay đoàn tàu vận tải, dù là đông, có thể làm lung lay sức mạnh quốc gia, mà sự vượt trội hơn hẳn đối thủ trên mặt biển, đủ sức đuổi hạm đội địch hay chi cho phép họ xuất hiện như những kẻ đang tháo chạy…”. Theo Mahan, tranh giành quyền kiểm soát mặt biển “mãi mãi vẫn là những tác nhân vĩ đại trong lịch sử thế giới”.
Yếu tố đầu tiên để “kiểm soát mặt biển” là một quốc gia phải sở hữu cho được một lực lượng hải quân mạnh. Trong toàn bộ các tác phẩm của mình, Mahan đều nhấn mạnh đến vai trò của lực lượng hải quân và chiến lược hải quân. Nói cách khác, hệ thống các lý thuyết của Mahan xoay quanh việc sử dụng lực lượng hải quân để bảo vệ các lợi ích về mặt thương mại và kinh tế của một quốc gia. “Chiến lược của hải quân có mục tiêu là thiết lập, ủng hộ 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và làm gia tăng, cả trong thời bình lẫn thời chiến, sức mạnh trên biển của một đất nước”[4, tr.
Tất cả sáu thành tố sức mạnh biển mà Mahan đã đề cập cũng xoay quanh việc làm thế nào để có thể xây dựng được một lực lượng hải quân mạnh, dựa trên các lợi thế địa lý (giúp bố trí hải quân), con người (văn hoá, kinh nghiệm hải chiến), và chính sách (chính sách ưu tiên hải quân, đóng tàu…). Tóm lại, Alfred Thayer Mahan quan niệm “một quốc gia có sức mạnh biển thì sẽ trở thành một cường quốc hùng mạnh, và sức mạnh biển của một quốc gia chủ yếu được suy giản thành sức mạnh hải quân, tức là vào khía cạnh quân sự của quyền làm chủ trên biển”[8, tr. Trong các tác phẩm của Mahan, ông cũng nhấn mạnh tới việc lực lượng hải quân phải luôn giữ xu hướng tấn công.