Chương 1. TỔ CHỨC KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ VÀ VẤN ĐỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI 1. Tổ chức khoa học và công nghệ. Khái niệm tổ chức.
Xuất phát từ thuật ngữ organon cho nên nhiều khi tổ chức được định nghĩa hết sức đơn giản. “Tổ chức là công cụ thực hiện mục tiêu” [45, tr. Định nghĩa này thật đơn giản nhưng đột phá vào sự thần bí của tổ chức vốn tồn tại nhiều thập kỷ, với sự kín đáo, kém cởi mở tới mức công việc tổ chức như là việc riêng của ai đó chứ không phải việc chung của cộng đồng, mang đầy sự bí hiểm, ai nắm được điều bí hiểm đó sẽ làm chủ thực sự. Theo ngôn ngữ thông thường: “Tổ chức được xem như tập hợp của nhiều người, nhiều nhóm người nhằm thực hiện một mục tiêu chung mà nếu chỉ một người hay một nhóm người không thực hiện được” [45, tr.
Cách hiểu tổ chức như vậy cũng vẫn còn đơn giản và nhiều khi còn gây ra tranh cãi, đặc biệt trong giới khoa học. Tổ chức là nơi có nhiều cá nhân tập hợp lại, liên kết lại để cùng nhau thực hiện một mục tiêu chung nào đó. Mục tiêu đó nếu các cá nhân đứng riêng lẻ thì sẽ không thể thực hiện được. Tổ chức giúp nhân sức mạnh của con người lên gấp bội để thực hiện những mục tiêu chung cao cả.
Trong khoa học tổ chức thì: “Tổ chức là một thực thể xã hội do các cá nhân hoặc các nhóm kết hợp để thực hiện mục tiêu chung, có 3 đặc trưng cơ bản ngang nhau: - Tổ chức được tạo ra nhằm thực hiện các mục tiêu chung của cộng đồng. - Có cấu trúc phân công lao động nghĩa là mọi người tham gia tổ chức không phải đều được nhận việc như nhau mà được giao những việc phù hợp với yêu cầu của tổ chức, trình độ và năng lực cá nhân. Tổ chức càng phát triển thì phân công lao động càng triệt để. - Có một ban quản lý: Ban quản lý có bổn phận đại diện cho cộng đồng với công việc trong và ngoài tổ chức.
Ban quản lý chịu trách nhiệm đảm bảo sự điều phối và thực hiện mục tiêu của tổ chức”. 1] Các tổ chức được phân thành 2 loại dựa trên: tính năng động, mềm dẻo hay cứng nhắc của cơ cấu, của chính sách, thủ tục, phong cách hoạt động, sự kiểm soát và 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thậm chí cả triết lý và chủ thuyết của chúng. Những tổ chức nào thể hiện chi li, chi tiết các quyền lực với quan hệ đẳng cấp, những thủ tục làm việc với phương pháp cứng nhắc thì được liệt vào loại tổ chức cơ học. Những tổ chức có tính thích ứng cao hơn về cơ cấu của chúng, về các thủ tục, phương pháp và chính sách thì được xếp vào loại tổ chức hữu cơ.
Trong khi những tổ chức được xây dựng trên các nguyên tắc truyền thống đều rơi vào loại cơ học thì các tổ chức hiện đại thường được hình thành theo lý thuyết tổ chức hữu cơ. Gần đây với sự phát triển của công nghệ thông tin thì dần hình thành những loại hình tổ chức mới mà người ta tạm gọi là tổ chức ảo. Khái niệm tổ chức khoa học và công nghệ. Tổ chức khoa học và công nghệ có thể được định nghĩa như sau: “Tổ chức khoa học và công nghệ là tổ chức được thành lập theo quy định của Luật Khoa học và công nghệ và pháp luật có liên quan để tiến hành hoạt động khoa học và công nghệ” [45, tr.
Để tiến hành các hoạt động khoa học và công nghệ thì các tổ chức khoa học và công nghệ phải nắm rõ mục tiêu và nhiệm vụ khoa học và công nghệ của Nhà nước, của ngành và đơn vị mình. Mục tiêu của hoạt động khoa học và công nghệ là xây dựng nền khoa học và công nghệ tiên tiến, hiện đại để phát triển lực lượng sản xuất, nâng cao trình độ quản lý, sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người mới, góp phần phát triển nhanh, bền vững kinh tế xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân, đảm bảo quốc phòng, an ninh. Nhiệm vụ chủ yếu của hoạt động khoa học và công nghệ là: - Nghiên cứu những vấn đề lý luận và vận dụng vào thực tế khoa học về xã hội và nhân văn để xây dựng luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chính sách, luật pháp và phát triển kinh tế xã hội của đất nước, góp phần làm giàu kho tàng văn hóa khoa học của thế giới; - Nâng cao năng lực khoa học và công nghệ để làm chủ và sáng tạo công nghệ; - Tiếp thu các thành tựu khoa học và công nghệ và thực hiện chuyển giao công nghệ tạo ra sản phẩm mới có sức cạnh tranh cao. Hoạt động khoa học và công nghệ phải tuân theo những nguyên tắc nhất định.
- Hoạt động khoa học và công nghệ phải phục vụ nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, đảm bảo quốc phòng an ninh; 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Xây dựng và phát huy năng lực nội sinh về khoa học và công nghệ của đất nước, tiếp thu có chọn lọc các thành tựu khoa học và công nghệ của thế giới phù hợp với thực tiễn của đất nước; - Kết hợp chặt chẽ khoa học tự nhiên, khoa học kỹ thuật và công nghệ với khoa học xã hội và nhân văn, gắn khoa học với công nghệ và công nghệ với giáo dục và đào tạo; - Phát huy khả năng lao động và sáng tạo của mọi tổ chức, cá nhân; - Trung thực, khách quan đề cao đạo đức nghề nghiệp, tự do sáng tạo, dân chủ, tự chủ. Trong thực tiễn hiện nay có rất nhiều kiểu phân loại tổ chức khoa học và công nghệ khác nhau tùy theo tiêu chí, mục tiêu đã định. Thông thường có một số cách phân loại sau: - Phân loại theo lĩnh vực khoa học và công nghệ, có thể chia thành các loại sau: + Khoa học tự nhiên + Khoa học kỹ thuật + Khoa học xã hội và nhân văn + Khoa học nông nghiệp + Khoa học y, dược học - Phân loại theo các hoạt động khoa học và công nghệ, có 3 hoạt động khoa học và công nghệ chính đó là: Nghiên cứu và triển khai, chuyển giao công nghệ và dịch vụ khoa học và công nghệ, tương ứng với 3 loại hình hoạt động là các loại hình tổ chức khoa học và công nghệ. - Phân loại theo chủ thể sở hữu: + Tổ chức khoa học và công nghệ thuộc khu vực Nhà nước + Tổ chức khoa học và công nghệ thuộc khu vực tư nhân + Tổ chức khoa học và công nghệ thuộc khu vực tập thể + Tổ chức khoa học và công nghệ thuộc khu vực đa quốc gia.
- Phân loại theo Luật Khoa học và công nghệ của Việt Nam, có các loại hình tổ chức khoa học và công nghệ sau: + Tổ chức nghiên cứu khoa học, tổ chức nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ (sau đây gọi chung là tổ chức nghiên cứu và phát triển); + Trường đại học, học viện, trường cao đẳng (sau đây gọi chung là trường đại học) ; + Các tổ chức dịch vụ khoa học và công nghệ. 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, chúng ta thấy rằng có thể có nhiều tiêu chí khác nhau để phân loại các tổ chức khoa học và công nghệ nhưng theo cách phân loại của Luật Khoa học và Công nghệ thì mang tính khái quát và vẫn thể hiện được các hoạt động khoa học và công nghệ. Các tổ chức khoa học và công nghệ sẽ thực hiện các hoạt động khoa học và công nghệ. Đội ngũ nhân lực trong các tổ chức này là những người có trình độ cao, được đào tạo bài bản, chuyên sâu về lĩnh vực chuyên môn.
Một trong các loại hình tổ chức khoa học và công nghệ đặc biệt quan trọng trong giai đoạn hiện nay là trường đại học. Đây là một loại hình tổ chức khoa học và công nghệ đóng góp rất lớn vào sự phát triển của các quốc gia, của xã hội loài người. Các trường đại học không chỉ góp phần tạo ra nguồn lao động chất lượng cao cho xã hội ở tất cả các lĩnh vực, ngành nghề mà đó cũng là đầu mối của nhiều công trình nghiên cứu tạo ra sản phẩm ứng dụng vào thực tiễn để nâng cao đời sống con người. Đây cũng là loại hình tổ chức khoa học và công nghệ có rất nhiều đặc trưng riêng.
Trường đại học là nơi đào tạo nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao cho xã hội. Nhiệm vụ đào tạo của trường đại học là phải đào tạo chất lượng cao, gắn liền với nhu cầu thực tiễn của xã hội. Các trường đại học không chỉ đào tạo những con người giỏi về chuyên môn mà còn phải có phẩm chất đạo đức tốt, những con người vừa hồng, vừa chuyên. Như chúng ta đã biết, một trong ba nhiệm vụ chính của các trường đại học là nghiên cứu khoa học.
Điều này đúng ở tất cả các nền giáo dục đại học và được thể hiện ở chỗ các trường đại học không chỉ là nơi đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao mà còn là trung tâm nghiên cứu khoa học, sáng tạo tri thức mới, sử dụng, phát triển và chuyển giao công nghệ. Trường đại học là nơi tập trung đội ngũ cán bộ trình độ cao (giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ), giàu tiềm năng chất xám và được trang bị cơ sở vật chất, thư viện, phòng thí nghiệm hiện đại. để triển khai các đề tài nghiên cứu khoa học. Giảng viên đại học đồng thời là nhà nghiên cứu, vừa hoạt động giảng dạy vừa hoạt động nghiên cứu.
Hai hoạt động này có tác dụng tương hỗ với nhau, bổ sung lẫn nhau tạo nên kết quả tổng hợp là nâng cao chất lượng đào tạo, chất lượng nghiên cứu, xác định vai trò quan trọng của trường đại học trong phát triển giáo dục, phát triển kinh tế - xã hội. Các nhiệm vụ chủ yếu trong hoạt động khoa học và công nghệ của trường đại học bao gồm: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.