Chương 1 trình bày tổng quan các nghiên cứu trước có liên quan đến đề tài. Nội dung bao gồm các nghiên cứu trong nước và thế giới về KSNB và TNXHDN. Phần tổng quan này cho thấy các nghiên cứu trước là tập trung vào các biến tiền tố (nguyên nhân), hậu tố (kết quả) của sự hữu hiệu của KSNB và các nghiên cứu riêng lẻ về TNXHDN. Đồng thời, theo kiến thức và tìm hiểu của tác giả thì ở Việt Nam vẫn còn thiếu vắng các nghiên cứu tích hợp một cách có hệ thống TNXHDN và KSNB trong một mô hình cũng như lý giải sự cộng hưởng của hai yếu tố này trong việc nâng cao tính hữu hiệu của KSNB nhằm gia tăng lợi thế cạnh tranh.
Đó chính là khe hổng nghiên cứu cần được lấp. Chương 2 sẽ trình bày về lý thuyết nền tảng liên quan đến đề tài và các giả thuyết đề xuất trong mô hình nghiên cứu. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 15 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Trên cơ sở khe hổng nghiên cứu được xác định trong phần trình bày ở Chương 1, trong Chương 2 tác giả sẽ trình bày về các khái niệm quan trọng liên quan đến các vấn đề được giải quyết bởi đề tài, bao gồm: kiểm soát nội bộ, trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và kết quả hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp. Bên cạnh đó, lý thuyết nền tảng liên quan đến đề tài và các giả thuyết đề xuất trong mô hình nghiên cứu cũng sẽ được trình bày trong chương này.
Các khái niệm liên quan đến đề tài nghiên cứu 2. Các nội dung liên quan đến kiểm soát nội bộ 2. Khái niệm kiểm soát nội bộ KSNB là một quá trình, chịu ảnh hưởng bởi Hội đồng quản trị, người quản lý và các nhân viên của đơn vị, được thiết lập để cung cấp một sự đảm bảo hợp lý nhằm đạt được các mục tiêu về hoạt động, báo cáo tài chính và tuân thủ (COSO, 2013). Theo điều 4, khoản c, Chuẩn mực kiểm toán Việt Nam (VSA) số 315, KSNB là quy trình do Ban quản trị, Ban Giám đốc và các cá nhân khác trong đơn vị thiết kế, thực hiện và duy trì để tạo ra sự đảm bảo hợp lý về khả năng đạt được mục tiêu của đơn vị trong việc đảm bảo độ tin cậy của báo cáo tài chính, đảm bảo hiệu quả, hiệu suất hoạt động, tuân thủ pháp luật và các quy định có liên quan.
Vì vậy, hệ thống KSNB mà các doanh nghiệp đang vận hành hiện nay được xem là một hệ thống các chính sách, quy trình, thủ tục mà doanh nghiệp đã xây dựng. Thông qua đó, doanh nghiệp có thể kiểm soát các hoạt động đang diễn ra bên trong đơn vị mình. KSNB cũng là công cụ hỗ trợ cho các nhà quản lý trong việc quản trị rủi ro, đảm bảo doanh nghiệp đạt được kết quả tối ưu trên cả ba phương diện: Hoạt động, báo cáo tài chính và tuân thủ. Trong nghiên cứu này tác giả chọn khái niệm KSNB theo COSO 2013 vì nó đã bao gồm tất cả các yếu tố mà VSA 315 đã trình bày TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 16 và là cơ sở hợp lý để tác giả vận dụng thang đo cho biến về KSNB như sẽ trình bày ở Chương 3.
Mục tiêu của kiểm soát nội bộ Theo giáo trình môn “Kiểm toán” của bộ môn Kiểm toán – Khoa kế toán, trường Đại học Kinh tế TP. HCM, NXB Kinh tế, năm 2017, trang 62, có ba loại mục tiêu mà KSNB hướng đến là: (1) Mục tiêu báo cáo: KSNB phải giúp nâng cao tính trung thực và đáng tin cậy của các báo cáo cung cấp cho các đối tượng sử dụng bao gồm cả bên ngoài và bên trong doanh nghiệp. Báo cáo bao gồm cả báo cáo tài chính và báo cáo khác; (2) Mục tiêu hoạt động: KSNB giúp hoạt động của đơn vị hữu hiệu và hiệu quả, cụ thể như bảo vệ tài sản của đơn vị, sử dụng hiệu quả các nguồn lực, bảo mật thông tin, nâng cao uy tín, mở rộng thị phần, thực hiện hiệu quả các chiến lược kinh doanh.và (3) Mục tiêu tuân thủ: KSNB hướng đến việc tuân thủ luật pháp và các quy định của đơn vị đối với các thành viên trong tổ chức. Thông qua các nội dung như vừa nêu, rõ ràng rằng mục tiêu của KSNB là rất rộng lớn, nó không chỉ là đảm bảo cho báo cáo tài chính của doanh nghiệp được trung thực và hợp lý; các quy trình doanh nghiệp đặt ra được thực hiện xuyên suốt và đồng bộ; mà còn đảm bảo các mục tiêu trên đạt được trên diện rộng, nghĩa là trên tất cả các phương diện hoạt động của doanh nghiệp.
Mục tiêu cuối cùng là giúp cho doanh nghiệp phòng ngừa rủi ro, duy trì trạng thái hoạt động ổn định và phát triển bền vững. Cấu trúc kiểm soát nội bộ Cấu trúc KSNB của một doanh nghiệp bao gồm năm thành phần sau: Môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát (COSO, 2013). Tùy vào nguồn lực cũng như các yếu tố chủ quan và khách quan của đơn vị mình mà mỗi doanh nghiệp có cách thiết kế, xây dựng và vận hành KSNB khác nhau. Tuy nhiên, cấu trúc KSNB ở bất kỳ doanh nghiệp nào cũng bao gồm năm thành phần cơ bản như vừa nêu, những thành phần này thực thi những TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 17 nhiệm vụ khác nhau và hơn hết là cùng ảnh hưởng đến việc thực hiện các mục tiêu của KSNB.
Đồng thời, để đo lường cấu trúc này thì tác giả lựa chọn thang đo của Jokipii (2010) và sẽ được trình bày chi tiết trong Chương 3. Khái niệm sự hữu hiệu của kiểm soát nội bộ Sự hữu hiệu của KSNB được hiểu là mức độ mà KSNB hoạt động một cách hiệu quả hoặc năng suất. Nghĩa là, tổ chức nào có KSNB được xem là hữu hiệu thì nó phải đạt được các mục tiêu mà công ty đã đặt ra, cụ thể là mục tiêu báo cáo tài chính trung thực và hợp lý, hoạt động hữu hiệu và hiệu quả, và tuân thủ luật và các quy định (Agbejule & Jokipii, 2009). Sự hữu hiệu này dẫn đến các hoạt động khác trong tổ chức đạt được hiệu quả tốt hơn và có thể đem đến sự gia tăng về KQHĐKD cũng như góp phần nâng cao vị thế của doanh nghiệp trên thị trường có tính cạnh tranh ngày càng khốc liệt.
Khái niệm này cũng là cơ sở để tác giả chọn thang đo phù hợp đó là thang đo của Hunziker (2017). Thang đo này cũng đã được các nghiên cứu có liên quan sử dụng và sẽ được trình bày cụ thể ở Chương 3. Khái niệm trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Trong hệ thống cơ sở lý luận có khá nhiều khái niệm về TNXHDN. Theo nghiên cứu về các khái niệm TNXHDN của Dahlsrud (2008), có thể phân nhóm TNXHDN thành năm thành phần bao gồm: Môi trường tự nhiên, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và xã hội, hoạt động kinh tế, các bên liên quan, các hoạt động tự nguyện không bắt buộc bởi luật pháp.
Theo Hội đồng kinh doanh thế giới vì sự phát triển bền vững (World Business Council for Sustainable Development), TNXHDN là sự cam kết của doanh nghiệp hướng đến phát triển kinh doanh bền vững, hướng về người lao động và gia đình của họ cũng như toàn thể cộng đồng và xã hội để nâng cao giá trị cuộc sống (WBCSD, 1999). Theo Hemingway và Maclagan (2004), TNXHDN là nghĩa vụ của doanh nghiệp trong việc đưa ra các chính sách, quyết định và tuân theo những hành động TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 18 vượt ra ngoài các yêu cầu của pháp luật mong muốn về các giá trị và mục tiêu của xã hội (Hemingway & Maclagan, 2004). Trong nghiên cứu này, tác giả đi theo khái niệm TNXHDN của Ủy ban cộng đồng châu Âu. TNXHDN là việc các doanh nghiệp tích hợp các vấn đề về xã hội và môi trường vào hoạt động kinh doanh của họ cũng như tương tác với các bên liên quan trên cơ sở tự nguyện (CEC, 2001).
Khái niệm này bao trùm cả năm thành phần theo mô tả của Dahlsrud (2008) và cũng là cơ sở để tác giả lựa chọn thang đo phù hợp, đó là thang đo của Wu và cộng sự (2015) để đánh giá TNXHDN ở các doanh nghiệp Việt Nam một cách toàn diện nhất. Khái niệm kết quả hoạt động kinh doanh Thông thường, KQHĐKD kết quả cuối cùng về các hoạt động sản xuất kinh doanh của một doanh nghiệp trong một kỳ kế toán nhất định, là biểu hiện bằng tiền của phần chênh lệch giữa tổng doanh thu và tổng chi phí của các hoạt động kinh tế đã được thực hiện. Các nghiên cứu trước trong các mô hình định lượng đã đo lường KQHĐKD thông qua các biến như: Hệ số Tobin’s Q (Hu và cộng sự, 2010; Rose, 2007; Wernerfelt & Montgomery, 1988), các tỷ số tài chính thu thập từ báo cáo tài chính như ROA, ROE, … (Goll & Rasheed, 1997; Ling và cộng sự, 2016; Zabri và cộng sự, 2016). Các biến trên đã đo lường KQHĐKD trên phương diện tài chính.
Trong nghiên cứu của tác giả, KQHĐKD được định nghĩa một cách mở rộng hơn, đó là kết quả đạt được từ hoạt động kinh doanh xét trên cả hai phương diện: Tài chính và phi tài chính. Phương diện tài chính thể hiện các biểu hiện bằng tiền của KQHĐKD thông qua các chỉ tiêu tài chính, mang tính ngắn hạn. Phương diện phi tài chính thể hiện KQHĐKD thông qua các yếu tố không thể quy đổi thành tiền và mang tính dài hạn, ví dụ như sự hài lòng của khách hàng, khả năng giữ chân khách hàng…KQHĐKD nếu được đo lường trên cả hai phương diện này sẽ giúp nhà nghiên cứu đánh giá hoạt động của doanh nghiệp một cách toàn diện hơn và mang tính dài hạn hơn. Ngoài ra, do dữ liệu thứ cấp về KQHĐKD trên phương diện tài chính và phi TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 19 tài chính của các doanh nghiệp có vận hành KSNB là không đồng bộ và không có sẵn trong điều kiện ở Việt Nam.
Hơn nữa, nguồn lực nghiên cứu bị hạn chế nên tác giả tiến hành thu thập dữ liệu sơ cấp qua việc phát phiếu khảo sát thông qua thang đo KQHĐKD chủ quan dựa trên Fornell (1992) và N. Morgan và Piercy (1998), thể hiện quan điểm của người trả lời khảo sát về KQHĐKD của doanh nghiệp trên cả hai phương diện: tài chính và phi tài chính. Lý thuyết nền tảng 2. Lý thuyết hợp pháp Lý thuyết hợp pháp liên quan đến nhận định và giả định được tổng quát hóa mà theo đó những hành động của doanh nghiệp được xem là đầy đủ, phù hợp và đúng đắn, đáp ứng được những kỳ vọng của xã hội (Gray và cộng sự, 1995; Suchman, 1995).