phần mở đầu, đề tài gồm 3 chƣơng nhƣ sau: Chƣơng 1: Lý luận chung về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp, doanh nghiệp nhỏ và vừa, mô hình nghiên cứu Chƣơng 2: Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đối với sự gắn bó làm việc của nhân viên các doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Bình Dƣơng Chƣơng 3: Kết luận và khuyến nghị 6 HƢƠNG 1 LÝ U N HUNG VỀ TRÁ H NHIỆM XÃ HỘI DO NH NGHIỆP, DO NH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪ , MÔ HÌNH NGHIÊN ỨU 1. ơ sở lý luận về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp 1. hái niệm trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Thuật ngữ "Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp" xuất hiện chính thức lần đầu tiên vào năm 1953 trong cuốn sách “Trách nhiệm xã hội của doanh nhân” (Social Responsibilities of the Businessmen) của tác giả Howard Rothmann Bowen với mục đích: "Tuyên truyền và kêu gọi ngƣời quản lý tài sản không làm tổn hại đến các quyền và lợi ích của ngƣời khác, kêu gọi lòng từ thiện nhằm bồi hoàn những thiệt hại do các doanh nghiệp làm tổn hại cho xã hội". Tuy có nhiều nghiên cứu lý luận cũng nhƣ thực nghiệm, nhƣng chƣa có một khái niệm nhất quán nào về CSR.
Theo (Wood 2010) cho rằng, CSR rất khó để định nghĩa. Các đối tƣợng khác nhau nhìn nhận về CSR khác nhau. Mỗi ngành nghề, tổ chức, chính phủ đều nhìn nhận CSR theo những quan điểm và góc độ riêng, từ đó có nhiều khái niệm khác nhau về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp. Công trình nghiên cứu “CSR làm tăng lợi nhuận cho doanh nghiệp” Friedman M.
(1970) đã khẳng định vai trò to lớn của CSR. Theo Sethi (1975), “trách nhiệm xã hội hàm ý nâng hành vi của doanh nghiệp lên một mức phù hợp với các quy phạm, giá trị và kỳ vọng xã hội đang phổ biến”. Caroll (1979, 1991) thì chỉ ra rằng vai trò chủ yếu của doanh nghiệp là tạo ra lợi nhuận bằng cách bán sản phẩm và dịch vụ cho xã hội, khẳng định “CSR bao gồm sự mong đợi của xã hội về kinh tế, luật pháp, đạo đức và lòng từ thiện đối với các tổ chức tại một thời điểm nhất định”. Hai tác giả Maignan và Ferrell (2004) đã đƣa ra một khái niệm súc tích về CSR: “Một doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội khi quyết định và hoạt động của nó nhằm tạo ra và cân bằng các lợi ích khác nhau của những cá nhân và tổ chức liên quan”.
Tác giả Kotler và Lee, năm 2005, cho rằng: "CSR là sự cam kết cải thiện 7 phúc lợi cộng đồng thông qua các hoạt động kinh doanh tự nguyện và sự đóng góp các nguồn lực của doanh nghiệp". Đến năm 2003, nhóm phát triển kinh tế tƣ nhân Ngân hàng thế giới đƣa ra định nghĩa về CSR: “Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp là sự cam kết của doanh nghiệp đóng góp vào việc phát triển kinh tế bền vững, thông qua những hoạt động nhằm nâng cao chất lƣợng đời sống của ngƣời lao động và các thành viên gia đình họ, cho cộng đồng và toàn xã hội, theo cách có lợi cho cả doanh nghiệp cũng nhƣ phát triển chung của xã hội”. Đây là định nghĩa về CSR đang đƣợc sử dụng nhiều nhất trên toàn thế giới bởi vì đây là định nghĩa hoàn chỉnh, rõ ràng và dễ hiểu nhất. Định nghĩa này đã đề cập đến CSR phải gắn liền với vấn đề phát triển bền vững nhƣ một yêu cầu khách quan, cấp thiết và có tính toàn cầu của sự phát triển hiện nay.
Theo định nghĩa này, CSR là một cam kết của tổ chức để không chỉ góp phần vào phát triển kinh tế mà còn cải thiện tiêu chuẩn sống của xã hội, CSR không còn là những hành động thiện nguyện tự phát theo tiếng nói của lƣơng tri hay những đóng góp theo phong trào nữa, mà nó đã là một phần chiến lƣợc không thể tách rời của doanh nghiệp. Khi cạnh tranh trên thƣơng trƣờng ngày thêm khốc liệt, những yêu cầu, đòi hỏi từ khách hàng ngày càng cao và do vậy, xã hội có cái nhìn ngày càng khắt khe hơn đối với doanh nghiệp về bổn phận, trách nhiệm trƣớc cộng đồng, xã hội thì để phát triển bền vững, các doanh nghiệp phải luôn tuân thủ và đảm bảo những chuẩn mực về bảo vệ môi trƣờng thiên nhiên, môi trƣờng lao động, về thực hiện bình đẳng giới, an toàn lao động, quyền lợi về đào tạo và phát triển của ngƣời lao động, góp phần phát triển cộng đồng, bao hàm cả các hoạt động thực hiện an sinh xã hội nhƣ nhân đạo, từ thiện mà không phải chỉ đảm bảo những chuẩn mực về sản xuất - kinh doanh có lợi nhuận, thậm chí siêu lợi nhuận,… Với những nội dung cụ thể nhƣ vậy về trách nhiệm xã hội, thì việc thực hiện CSR không chỉ giúp cho doanh nghiệp phát triển bền vững, mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững chung của xã hội. Ngày nay, các yếu tố quản trị, môi trƣờng, xã hội giờ đã luôn gắn liền với CSR, nhiều doanh nghiệp đang nỗ lực đo lƣờng, theo dõi và báo cáo về các hoạt động CSR của họ. Có thể nói với định nghĩa này, thì ngày nay CSR đã đi một 8 chặng đƣờng dài từ trách nhiệm từ thiện đến chuyển hóa thành phát triển bền vững của doanh nghiệp.
Định nghĩa này cũng bao quát đƣợc khá đầy đủ các nội dung của CSR, nó chỉ ra rằng trách nhiệm xã hội gắn liền với việc tạo ra lợi ích cho nhiều đối tƣợng hữu quan: Chủ sở hữu, cổ đông, nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp, các đối tƣợng kinh doanh, đại diện cơ quan chính phủ, ngƣời giám sát, cộng đồng. Doanh nghiệp, không đơn thuần là một tổ chức chỉ luôn tập trung vào việc tìm kiếm lợi nhuận mà cần phải trở thành một phần của cộng đồng, xã hội, phải có trách nhiệm, quan tâm đến nhu cầu, nguyện vọng của các bên liên quan nhƣ, ngƣời lao động, ngƣời tiêu dùng, thậm chí cả cộng đồng địa phƣơng, nơi mà doanh nghiệp đang phục vụ. Định nghĩa này muốn nhấn mạnh rằng, CSR là phƣơng tiện giải quyết những vấn đề quan hệ giữa doanh nghiệp với khách hàng, nhà cung cấp, ngƣời lao động, cổ đông, cộng đồng và các bên liên quan khác cũng nhƣ với môi trƣờng. Tất cả đều nhằm mục tiêu giúp doanh nghiệp phát triển bền vững trong một xã hội bền vững.
Nhƣ vậy, nội hàm của CSR bao gồm nhiều khía cạnh liên quan đến ứng xử của doanh nghiệp đối với các chủ thể và đối tƣợng có liên quan trong quá trình hoạt động của doanh nghiệp, từ ngƣời sản xuất, tiếp thị, tiêu thụ, tiêu dùng đến các nhà cung ứng nguyên liệu, vật liệu tại chỗ, từ đội ngũ cán bộ, nhân viên cho đến các cổ đông của doanh nghiệp. Ngoài ra, năm 2011 thì Liên minh Châu Âu cũng đƣa ra định nghĩa CSR là “một quá trình mà các công ty tích hợp các vấn đề xã hội, môi trƣờng và đạo đức vào các hoạt động kinh doanh và chiến lƣợc của họ trong sự tƣơng tác chặt chẽ với các bên liên quan, vƣợt trên những yêu cầu của pháp luật và thỏa ƣớc tập thể”. Các định nghĩa về CSR đã nêu ở trên cho thấy, dù hình thức thể hiện hay ngôn từ diễn đạt có khác nhau, song đều mang một nội hàm thống nhất của CSR là: Bên cạnh việc phát triển lợi ích riêng, tìm kiếm lợi nhuận, phát triển danh tiếng,. thì doanh nghiệp vẫn luôn gắn kết với sự phát triển bền vững chung của cộng đồng xã hội.
Nội dung trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Trách nhiệm xã hôi doanh nghiệp ngày càng phổ biến và đang đƣợc hiểu dƣới nhiều quan điểm khác nhau về nội dung, phạm vi cũng nhƣ nhân tố thúc đẩy các doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội. Trong số đó mô hình “kim tự tháp” của Caroll (1991) có tính toàn diện và đang đƣợc sử dụng rộng rãi nhất.Theo mô hình “Kim tự tháp” Caroll thì CSR bao gồm 4 yếu tố: Trách nhiệm kinh tế: đây là trách nhiệm đầu tiên của doanh nghiệp. Các mục tiêu nhƣ tối đa hóa lợi nhuận, cạnh tranh, hiệu quả và tăng trƣởng là điều kiện tiên quyết bởi lẽ đây là mục tiêu tối thƣợng của doanh nghiệp. Mục tiêu kinh tế không đƣợc thỏa mãn thì doanh nghiệp cũng không thể tồn tại để đáp ứng các trách nhiệm khác.
Các trách nhiệm còn lại đều phải dựa trên ý thức trách nhiệm kinh tế của doanh nghiệp. Tại Mỹ Maignan và Frerrell (2004) cũng đã nói: một doanh nghiệp khi chƣa đạt đƣợc kết quả về mặt kinh tế mà lại theo đuổi nhiều hoạt động khác thể hiện CSR thì bản thân doanh nghiệp đang trong tình trạng nguy hiểm. Trách nhiệm tuân thủ pháp luật: chính là sự cam kết của doanh nghiệp với xã hội. Mọi hoạt động của doanh nghiệp đều nằm trong khuôn khổ pháp luật.
Trong quá trình tìm kiếm các mục tiêu kinh tế, doanh nghiệp chịu sự điều chỉnh của luật pháp. Do đó, trách nhiệm kinh tế và pháp lý là hai thành tố cơ bản, không thể thiếu của trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp. Conchius (2016) thì đề cập cụ thể hơn các luật lệ mà doanh nghiệp phải quan tâm bao gồm: Luật liên quan đến sản phẩm, ngƣời tiêu dùng, luật môi trƣờng, luật lao động hay các quy tắc, luật lệ liên quan thị trƣờng quốc tế. Tuy vậy, hạn chế của luật là không thể bao quát hết các hành vi của doanh nghiệp, có những kẻ hở chƣa thể thống nhất để quy định vào luật vì vậy dẫn đến những hệ quả đáng tiếc cho xã hội.
Trách nhiệm đạo đức: là những quy tắc, giá trị đƣợc xã hội chấp nhận nhƣng chƣa đƣợc đƣa vào văn bản luật. Việc doanh nghiệp tuân thủ pháp luật là sự đáp ứng những đòi hỏi, chuẩn mực tối thiểu mà xã hội đặt ra. Xã hội kỳ vọng doanh nghiệp thực hiện các hoạt động có lợi ích cho xã hội hơn cả những điều quy định 10 trong luật pháp. Trách nhiệm đạo đức là tự nguyện nhƣng lại chính là trọng tâm của trách nhiệm xã hội.
Nhiều khảo sát đã chỉ ra ngƣời tiêu dùng sẵn sàng mua sản phẩm giá cao hơn khi doanh nghiệp thể hiện trách nhiệm đạo đức của mình (Creyer và Ross, 1997). Cộng đồng xã hội, trong đó có ngƣời tiêu dùng, nhân công lao động ủng hộ các doanh nghiệp thực hiện các hoạt động mang tính trách nhiệm đạo đức mà không đƣợc pháp luật quy định. Trách nhiệm từ thiện: là những hành vi của doanh nghiệp vƣợt ra ngoài sự trông đợi của xã hội, nhƣ quyên góp xây nhà tình nghĩa, ủng họ đồng bào lũ lụt, tài trợ cho trẻ em vùng sâu vùng xa…Điểm khác biệt giữa trách nhiệm từ thiện và đạo đức là doanh nghiệp hoàn toàn tự nguyện.