CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI CỦA NGƯỜI VẬN CHUYỂN CHO HÀNH KHÁCH KHI CHUYẾN BAY BỊ CHẬM, BỊ HUỶ 1. Các khái niệm cơ bản về vận chuyển hành khách bằng đường hàng không và chuyến bay bị chậm, bị hủy. Khái niệm vận chuyển hành khách bằng đường hàng không Hàng không là một thuật ngữ được dùng để chỉ việc sử dụng máy bay để vận chuyển người, hàng hóa, trang thiết bị,… từ địa điểm này đến địa điểm khác. Khi mới ra đời, máy bay chủ yếu phục vụ cho quân sự.
Sau khi chiến tranh kết thúc, máy bay được sử dụng nhiều hơn cho nhu cầu đi lại, vận chuyển của con người và dần dần các hãng sản xuất máy bay đã sản xuất nhiều loại máy bay để phục vụ nhu cầu đó. Từ đây, khái niệm hàng không dân dụng ra đời, hàng không dân dụng được hiểu là hoạt động hàng không được sử dụng trong cuộc sống hàng ngày, không có các yếu tố quân sự và là một ngành kinh tế kỹ thuật phục vụ nhu cầu di chuyển của con người, doanh nghiệp kinh doanh vận tải hàng không là nhằm mục đích thương mại. Thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, hàng không dân dụng là một trong những ngành phát triển nhanh và mạnh nhất hiện nay. Với những ưu điểm nhanh, thuận tiện, dễ tiếp cận với vùng sâu vùng xa và tỷ lệ an toàn cao,… hàng không đang dần trở thành một phương tiện giao thông không thể thiếu trong cuộc sống.
Luật Hàng không dân dụng đầu tiên được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa VIII, kỳ họp thứ 10 thông qua ngày 26 tháng 12 năm 1991. Kể từ khi ra đời đến nay Luật Hàng không dân dụng Việt Nam đã trải qua ba lần sửa đổi, bổ sung, Luật Hàng không dân dụng hiện hành là Luật Hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006, sửa đổi, bổ sung năm 2014. Luật Hàng không dân dụng là một nhánh luật độc lập trong hệ thống pháp luật Việt Nam. Các quy định của Luật này không chỉ tạo cơ sở pháp lý để thúc đẩy sự phát triển của ngành hàng không dân dụng Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hàng không dân dụng, đề cao việc bảo 8 vệ chủ quyền an ninh quốc gia mà còn góp phần xây dựng một môi trường hàng không quốc tế lành mạnh.
Luật Hàng không dân dụng Việt Nam là một luật chuyên ngành có nhiều yếu tố liên quan đến nước ngoài được ban hành từ rất sớm. Và được đánh giá có nhiều điểm tương thích với luật pháp nước ngoài cũng như các điều ước quốc tế mà Việt Nam tham gia. Luật Hàng không dân dụng Việt Nam hiện hành đã quy định bao quát các lĩnh vực trong hoạt động hàng không dân dụng, tuy nhiên vẫn còn có một số khái niệm chưa được luật này cụ thể hóa. Trong số đó có khái niệm về “vận chuyển hành khách bằng đường hàng không”.
Dựa theo khái niệm vận chuyển hàng không của Luật hàng không dân dụng Việt Nam hiện hành cụ thể như sau: “Vận chuyển hàng không là việc vận chuyển hành khách, hành lý, hàng hóa, bưu gửi bằng đường hàng không. Vận chuyển hàng không bao gồm vận chuyển hàng không thường lệ và vận chuyển hàng không không thường lệ1. Trong đó, vận chuyển hàng không thường lệ được hiểu là chuyến bay thương mại được thực hiện đều đặn theo lịch bay được công bố trên hệ thống bán vé đặt chỗ của người vận chuyển; vận chuyển hàng không không thường lệ là chuyến bay vận chuyển thương mại không phải là chuyến bay thường lệ hay nói cách khác vận chuyển hàng không không thường lệ là việc thực hiện các chuyến bay thương mại không có các yếu tố của vận chuyển hàng không thường lệ. Từ đó, học viên đưa ra vận chuyển hàng khách bằng đường hàng không như sau: "vận chuyển hành khách bằng đường hàng không là việc vận chuyển hành khách trên chuyến bay thường lệ và chuyến bay không thường lệ.
Khái niệm chuyến bay bị chậm Một hành trình được khởi hành đúng giờ là mong muốn của tất cả những ai tham gia giao thông đặc biệt là các phương tiện giao thông công cộng. Hành khách đi máy bay cũng không phải là ngoại lệ. Việc các chuyến bay khởi hành chậm hơn so với giờ khởi hành dự kiến ban đầu của hãng hàng không đã xảy ra ngay từ khi hàng 1 Khoản 1 Điều 109 Luật hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006 (sửa đổi, bổ sung bởi Khoản 39 Điều 1 Luật hàng không dân dụng Việt Nam năm 2014) 9 không dân dụng thế giới nói chung và hàng không dân dụng Việt Nam ra đời nói riêng và tồn tại cho đến ngày nay. Để hạn chế tình trạng chuyến bay khởi hành chậm và bảo vệ quyền lợi cho những người tham gia chuyến bay bao gồm: hành khách, thành viên tổ bay, các đơn vị mặt đất phục vụ cho chuyến bay đối với các chuyến bay nội địa và có thêm lực lượng Công An, Hải quan đối với các chuyến bay quốc tế.
Nên ngay từ khi Luật hàng không dân dụng ban hành lần đầu tiên ngày 26 tháng 12 năm 1991 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 6 năm 1992 tại mục 3, 5 chương 6 về trách nhiệm dân sự đã quy định người vận chuyển có trách nhiệm chăm lo đến điều kiện sinh hoạt của hành khách và chịu chi phí cần thiết; có trách nhiệm bồi thường thiệt hại xảy ra do vận chuyển chậm, nếu không chứng minh được rằng, nhân viên hoặc đại lý của mình đã áp dụng mọi biện pháp để tránh thiệt hại hoặc không thể áp dụng các biện pháp như vậy2. Điều đó có cho thấy tinh thần của Luật là bảo vệ quyền lợi cho bên yếu thế cụ thể là khách hàng trong hợp đồng vận chuyển và đã được cụ thể hóa tại Điều 7 thông tư 26/2009/TT/BGTVT quy định nghĩa vụ của hãng hàng không trong trường hợp chậm chuyến, hủy chuyến, gián đoạn vận chuyển, không chấp nhận vận chuyển. Tuy nhiên, thông tư mới chỉ ra người vận chuyển phải thực hiện nghĩa vụ gì với những khoảng thời gian chậm chuyến bay tương ứng chứ đưa ra khái niệm cụ thể về chuyến bay bị chậm. Sau khi Luật hàng không dân dụng Việt Nam sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật hàng không dân dụng Việt Nam năm 2006 được Quốc hội thông năm 2014 và trải qua vài lần sửa đổi, bổ sung ở các văn bản dưới luật thì hiện nay chuyến bay bị chậm được định nghĩa tại Khoản 2 Điều 1 Thông tư 19/2023/TT-BGTVT ngày 30 tháng 6 năm 2023 có hiệu lực từ ngày 01 tháng 9 năm 2023 như sau “Chuyến bay bị chậm là chuyến bay có thời gian khởi hành thực tế muộn trên 15 phút so với thời gian khởi hành theo kế hoạch trong lịch bay căn cứ”.
Lịch bay căn cứ là phiên bản cuối cùng lịch bay ngày của hãng hàng không được cập nhật tới Cục Hàng không Việt Nam, các Cảng vụ hàng không, các Công ty Quản lý bay khu vực liên quan không muộn hơn 22h00 phút giờ Hà Nội (15h00 UTC) của 2 Điều 67, 77 Luật hàng không dân dụng Việt Nam năm 1991 10 ngày hôm trước ngày khai thác”3. Quy định mới này đã đổi từ “hơn” thành từ “trên”, học viên cho rằng về bản chất của khái niệm này không thay đổi mặc dù có thay đổi về mặt từ ngữ. Cục Hàng không Liên bang Hoa Kỳ (FAA) quy định trì hoãn chuyến bay xảy ra khi chuyến bay của hãng hàng không cất cánh và/hoặc hạ cánh muộn hơn thời gian dự kiến. Cơ quan này coi một “chuyến bay bị chậm là chuyến bay khởi hành muộn hơn 15 phút so với giờ khởi hành dự kiến”4.
Liên minh Châu Âu không đưa ra khái niệm thế nào là chuyến bay bị chậm. Tuy nhiên, Liên minh này lại quy định rất rõ ràng, chi tiết khoảng thời gian chuyến bay bị chậm bao lâu so với thời gian khởi hành dự kiến, khoảng cách của chuyến bay tính từ điểm khởi hành đến điểm đến là bao xa thì hành khách sẽ nhận được khoản tiền bồi thường tương ứng5. Như vậy có thể thấy rằng, pháp luật của Việt Nam cũng như pháp luật quốc tế đều rất coi trọng việc thực hiện chuyến bay đúng giờ. Nên chuyến bay khởi hành sau giờ khởi hành giờ như kế hoạch bay đã được công bố trước đó thì gọi là chuyến bay bị chậm.
Quy định chuyến bay có giờ khởi hành thực tế muộn trên 15 phút so với thời gian dự kiến cất cánh theo lịch bay căn cứ là hợp lý và tiệm cận với pháp luật quốc tế. Bởi khoảng thời gian 15 phút là khoảng thời gian không quá dài và trong sự chờ đợi chấp nhận được để đảm bảo một chuyến bay tuân thủ các điều kiện tiêu chuẩn khắt khe về kỹ thuật cũng như an ninh,… khởi hành an toàn. Hàng không là một phương tiện giao thông đòi hỏi sự kiểm tra khắt khe các chỉ số an toàn của trang thiết bị, kỹ thuật của máy bay trước khi đưa vào khai thác cũng như các trang thiết bị khác phụ trợ cho chuyến bay. Bên cạnh đó, thời tiết cũng là một yếu tố ảnh hưởng lớn đến hoạt động bay, đôi khi chuyến bay phải chờ một con mưa to ngớt hay một cơn lốc, 3 Được quy định tại Khoản 1 Điều 8 Thông tư 81/2014/TT-BGTVT (được sửa đổi tại Điểm a Khoản 3 Điều 1 Thông tư 52/2018/TT-BGTVT) 4 The United Sates Federal Avition Administration (FAA) 5 Được quy định tại Điều 6,7 quy định EC số 261/2004 của Nghị viện và Hội đồng Châu Âu ngày 11 tháng 2 năm 2004 thiết lập các quy tắc chung về bồi thường và hỗ trợ cho hành khách trong trường hợp bị từ chối lên máy bay và hủy hoặc hoãn chuyến bay.
11 cơn gió to lặng xuống thì mới cất, hạ cánh được,…. Nếu như ở đường bộ có nạn tắc đường vì lưu lượng phương tiện lưu thông quá đông hay do cơ sở hạ tầng hạn chế thì hàng không cũng có tình trạng tương tự đó là chuyến bay phải bay dừng chờ quá thời gian dự kiến cất hoặc hạ cánh vì tần suất chuyến bay cất hạ cánh quá đông một phần vì cơ sở hạ tầng không đáp ứng đủ, một phần vì đảm bảo an toàn cho các chuyến bay khác. Từ những phân tích trên, học viên rút ra khái niệm chuyến bay bị chậm như sau: “Chuyến bay bị chậm là chuyến bay có giờ khởi hành thực tế chậm trên 15 phút so với thời gian dự kiến khởi hành được thông báo đến cơ quan quản lý Nhà nước nhà nước có thẩm quyền và các tổ chức có liên quan”.