Chương 1: Cơ sở lý luận và pháp luật về trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. 10 Chương 2: Thực trạng thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. Chương 3: Phương hướng và giải pháp bảo đảm thực hiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của nhà nước trong hoạt động quản lý hành chính nhà nước. 11 PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC TRONG HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ HÀNH CHÍNH NHÀ NƢỚC 1.
Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa của trách nhiệm bồi thƣờng của Nhà nƣớc trong hoạt động quản lý hành chính nhà nƣớc 1. Khái niệm Theo nhận thức thông thƣờng, khi một ngƣời nào đó gây ra thiệt hại từ hành vi trái pháp luật thì phải chịu trách nhiệm đối với hành vi do mình gây ra. Hiện nay, trách nhiệm BTTH đã đƣợc luật hóa trở thành một loại trách nhiệm dân sự. Các tổn hại hay thiệt hại đƣợc ghi nhận thành hai loại chính là thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần.
Việc BTTH là sự khôi phục lại những tổn hại trên. Nhà nƣớc cũng phải chịu trách nhiệm BTTH, bởi đó vừa là nghĩa vụ, trách nhiệm của một nhà nƣớc dân chủ, vừa thể hiện sự bình đẳng giữa Nhà nƣớc với các chủ thể khác khi tham gia vào các quan hệ pháp luật. Nhà nƣớc với tƣ cách là một chủ thể đặc biệt sử dụng quyền lực công dựa trên sự ủy quyền, giao quyền của Nhân dân. Nhà nƣớc thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật thông qua bộ máy nhà nƣớc.
Việc quản lý nhà nƣớc đƣợc tiến hành để duy trì sự phát triển ổn định của toàn thể xã hội. Ngày nay, Nhà nƣớc thực hiện chức năng, nhiệm vụ để phục vụ lợi ích về mọi mặt cho nhân dân. Điều 2 Hiến pháp 2013 khẳng định “Nhà nƣớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân”. Theo đó, với trách nhiệm của mình, Nhà nƣớc không thể tiến hành các hành vi xâm phạm đến các quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác trong xã hội.
Về nguyên tắc, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thƣờng. Trong quá trình hoạt động của mình, Nhà nƣớc thực hiện nhiều chức năng của mình để thực hiện các nhiệm vụ chiến lƣợc, mục tiêu cơ bản chi phối đến sự tồn tại, phát triển của đất nƣớc. Để tiến hành những công việc đó, Nhà nƣớc phải thực hiện thông qua các cơ quan nhà nƣớc, cụ thể là thông qua đội ngũ cán bộ, 12 công chức. Trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn, đội ngũ cán bộ, công chức khi thi hành công vụ phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức.
Tuy nhiên, trong thực tiễn thi hành, vì nhiều lý do khác nhau, các cán bộ, công chức có thể gây ra thiệt hại cho ngƣời dân. Và Nhà nƣớc – chủ sử dụng lao động đặc biệt phải đứng ra bồi thƣờng cho ngƣời bị thiệt hại. QLHCNN là hoạt động thực thi quyền hành pháp. Đây là hoạt động mang tính quyền lực nhà nƣớc dựa trên cơ sở pháp luật để tác động tới các mặt của đời sống xã hội.
Đồng thời, khi thực hiện hoạt động QLHCNN cũng góp phần quan trọng trong việc hiện thực hóa các mục tiêu, ý tƣởng, chủ trƣơng, đƣờng lối chính trị trong xã hội. Hoạt động QLHCNN do các cơ quan hành chính nhà nƣớc thực hiện, đứng đầu là Chính phủ. Phạm vi diễn ra hoạt động QLHCNN rất rộng cả về không gian và thời gian, và đƣợc thể hiện rõ nhất thông qua các quyết định hành chính, hành vi hành chính. Các quyết định, hành vi đó luôn có tác động đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức.
Đồng thời, chúng rất đa dạng, phong phú và phức tạp và khi đƣợc tiến hành có thể là các hành vi trái pháp luật. Vì vậy, chúng luôn tiềm ẩn các nguy cơ gây thiệt hại đến các cá nhân, tổ chức. Mặt khác, bộ mặt của Nhà nƣớc đƣợc thể hiện cụ thể qua hiệu quả hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nƣớc. Hiệu quả hoạt động cao thể hiện trách nhiệm của Nhà nƣớc cũng nhƣ trách nhiêm công vụ của cán bộ, công chức, từ đó tạo dựng đƣợc hình ảnh đẹp của Nhà nƣớc trong xã hội.
Từ những phân tích trên, có thể đƣa ra khái niệm về trách nhiệm BTTH của Nhà nƣớc trong hoạt động QLHCNN nhƣ sau: “Trách nhiệm BTTHCNN trong hoạt động QLHCNN là TNBTCNN khi ngƣời thi hành công vụ có hành vi trái pháp luật gây thiệt hại cho các cá nhân, tổ chức trong quá trình thực hiện hoạt động QLHCNN”. Đặc điểm Trách nhiệm BTTH của Nhà nƣớc là một loại trách nhiệm pháp lý có nhiều nét riêng biệt. Do vậy, chúng vừa có đặc điểm chung của trách nhiệm bồi thƣờng dân sự vừa có điểm khác biệt. Đặc điểm chung Thứ nhất, về nguồn gốc phát sinh.
Trong quá trình tiến hành hoạt động QLHCNN giữa các cá nhân, tổ chức và Nhà nƣớc không có hợp đồng mà đƣợc quy định trên cơ sở pháp luật. Các QĐHC, HVHC mang tính quyền lực nhà nƣớc. Trong các trƣờng hợp theo quy định của pháp luật, các cơ quan, cá nhân đƣợc nhà nƣớc trao quyền mới đƣợc tiến hành. Hơn nữa, khi chúng đƣợc thực hiện mang lại lợi ích cho Nhà nƣớc.
Do đó, mặc dù không có vi phạm các nghĩa vụ trong hợp đồng, nhƣng Nhà nƣớc phải chịu trách nhiệm bồi thƣờng đối với các hành vi đó, nếu hành vi đó gây thiệt hại. Thứ hai, về điều kiện phát sinh. Các điều kiện phát sinh TNBTCNN theo quy định hiện hành có nhiều điểm giống với điều kiện phát sinh trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nói chung. Bao gồm: có thiệt hại xảy ra, có hành vi trái pháp luật và có mối liên hệ nhân quả giữa chúng.
Thứ ba, về thiệt hại đƣợc bồi thƣờng. Thiệt hại đƣợc bồi thƣờng tƣơng đồng với quy định trong trách nhiệm BTTH ngoài hợp đồng nói chung, gồm thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần. Các thiệt hại về vật chất mang tính chất hữu hình bởi các chủ thể có thể đo lƣờng tƣơng đối chính xác để làm căn cứ bồi thƣờng. Các thiệt hại về tinh thần mang tính chất vô hình bởi các chủ thể không thể đo, đếm đƣợc, có thể kể tới là sự giảm sút niềm tin của ngƣời dân đối với Nhà nƣớc, gây ra những bất ổn về kinh tế - chính trị, khiến cho đất nƣớc không thể phát triển bền vững.
Đặc điểm riêng Thứ nhất, Nhà nƣớc - chủ thể luôn chịu trách nhiệm bồi thƣờng. Nhƣ đã phân tích ở trên, khi thi hành công vụ các cán bộ, công chức thực thi nhân danh Nhà nƣớc. Theo đó, việc cán bộ, công chức có hành vi gây thiệt hại cũng tƣơng đồng với Nhà nƣớc đã có hành vi gây thiệt hại. Tất nhiên, theo nguyên tắc chung, Nhà nƣớc có thể đƣợc loại trừ trách nhiệm BTTH khi ngƣời bị thiệt hại có lỗi hoàn toàn hoặc thiệt hại xảy ra do tình thế cấp thiết, sự kiện bất khả kháng.
14 Thứ hai, yếu tố công vụ. Công vụ là hoạt động đặc biệt đƣợc thực hiện bởi cán bộ, công chức trong quá trình thực hiện chức năng quản lý nhà nƣớc. Mục tiêu của công vụ để nhằm phục vụ nhân dân. Khi thực hiện công vụ, ngƣời công chức có thể đƣợc trao cho những quyền hạn nhất định.
Các quyền hạn đƣợc trao phải tƣơng xứng với nhiệm vụ trên cơ sở quy định của pháp luật. Theo đó, khi thực hiện các quyền hạn, nhiệm vụ đƣợc giao mà gây thiệt hại thì Nhà nƣớc phải bồi thƣờng. Ngƣợc lại, công chức tiến hành các hành vi không gắn với công vụ mà gây thiệt hại thì phải chịu trách nhiệm cá nhân. Thứ ba, điều kiện phát sinh trách nhiệm bồi thƣờng.
Điều kiện phát sinh TNBTCNN có điểm khác biệt so với các trƣờng hợp khác. Theo đó, trong đa số các trƣờng hợp, ngƣời yêu cầu bồi thƣờng phải có căn cứ xác định hành vi trái pháp luật của ngƣời thi hành công vụ và yêu cầu bồi thƣờng tƣơng ứng. Ngƣời bị thiệt hại mặc dù có thiệt hại trên thực tế nhƣng không đƣơng nhiên đƣợc bồi thƣờng. Khi thực hiện yêu cầu bồi thƣờng, ngƣời bị thiệt hại phải xuất trình đƣợc văn bản làm căn cứ bồi thƣờng.
Hay yếu tố lỗi (của Nhà nƣớc) đang đƣợc nhắc đến là một điều kiện bắt buộc trong trách nhiệm BTTH của Nhà nƣớc. Ý nghĩa a, Bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức bị thiệt hại Xuất phát từ đặc thù của quan hệ pháp luật hành chính, các cá nhân, tổ chức luôn ở vị thế bất lợi so với các cơ quan nhà nƣớc. Còn bản thân hoạt động QLHCNN luôn tiềm ẩn nguy cơ xâm hại đến quyền và lợi ích hợp pháp của các cá nhân, tổ chức. Để chống lại sự xâm hại, các cá nhân, tổ chức có thể sử dụng nhiều công cụ khác nhau để tự bảo vệ, trong đó có công cụ pháp luật.
Khi bị vi phạm bởi các QĐHC, HVHC, các cá nhân, tổ chức có quyền yêu cầu xem xét lại theo các thủ tục khiếu nại, khiếu kiện. Sau đó, khi đã xác định đƣợc các hành vi đó là hành vi trái pháp luật thì họ có quyền yêu cầu bồi thƣờng theo quy định của pháp luật về TNBTCNN. Đây sẽ là cơ chế hiệu quả để cá nhân, tổ chức bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Theo đó, quy định về trách nhiệm BTTH của Nhà nƣớc trong hoạt động QLHCNN là rất cần thiết.
15 b, Nâng cao trách nhiệm của ngƣời thi hành công vụ khi thực hiện hoạt động QLHCNN Nhà nƣớc với tƣ cách là chủ thể duy nhất có chức năng quản lý và điều hành xã hội thông qua quyền lực đƣợc pháp luật quy định, do đó không tránh khỏi tình trạng cán bộ, công chức nhà nƣớc quan liêu tham nhũng sách nhiễu ngƣời dân. Khi thực thi công vụ, mỗi cơ quan, cá nhân bị tác động của các yếu tố lợi ích khác nhau. Vì vậy, muốn hoạt động thực thi công vụ trong hoạt động QLHCNN đƣợc hiệu quả, chúng ta cần thiết lập nhiều cơ chế khác nhau để kiểm tra, đánh giá việc thực hiện những công việc đã đƣợc phân giao cho các cơ quan, cá nhân. Cơ chế điều chỉnh bằng pháp luật là cơ chế hữu hiệu, cụ thể là quy định của pháp luật trách nhiệm BTTH của Nhà nƣớc trong hoạt động QLHCNN.