Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra luận văn thạc sỹ luật

Tài liệu nghiên cứu Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra luận văn thạc sỹ luật, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về

• Tác giả: Hồ Xuân Anh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung
• Trường học: Trường Đại học Kinh tế – Luật
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng Dân sự
• Đề tài: Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Toàn cảnh cơ sở lý luận về bồi thường do người pháp nhân gây ra

Luận văn thạc sỹ luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra là một công trình nghiên cứu chuyên sâu, đặt nền tảng trên các nguyên tắc cơ bản của luật dân sự. Trọng tâm của vấn đề này là việc một chủ thể (pháp nhân) phải chịu trách nhiệm tài sản cho hành vi gây thiệt hại của một chủ thể khác (người của pháp nhân). Cơ sở lý luận này được xây dựng dựa trên chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, được quy định trong Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015). Mục đích chính của quy định này không chỉ nhằm bù đắp tổn thất cho người bị thiệt hại một cách kịp thời và toàn diện mà còn có tác dụng giáo dục, răn đe, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật trong quá trình hoạt động của các tổ chức. So với trách nhiệm dân sự nói chung, trách nhiệm này có những đặc thù riêng biệt: chủ thể gây ra hành vi và chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường là hai đối tượng khác nhau. Pháp nhân, với tư cách là người sử dụng lao động hoặc người giao nhiệm vụ, được suy đoán là có khả năng tài chính tốt hơn cá nhân, do đó việc quy trách nhiệm cho pháp nhân sẽ bảo vệ tốt hơn quyền lợi của bên bị thiệt hại. Tuy nhiên, để cân bằng lợi ích, pháp luật cũng quy định về quyền yêu cầu hoàn trả của pháp nhân đối với người có lỗi, tạo ra một cơ chế ràng buộc trách nhiệm hai chiều, đảm bảo tính công bằng và hợp lý. Việc nghiên cứu sâu về cơ sở lý luận giúp làm rõ bản chất pháp lý, các điều kiện phát sinh và những hệ quả pháp lý liên quan, tạo tiền đề vững chắc cho việc phân tích thực tiễn và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật.

1.1. Giải mã khái niệm người của pháp nhân theo pháp luật Việt Nam

Khái niệm người của pháp nhân là yếu tố then chốt để xác định phạm vi áp dụng của Điều 597 BLDS 2015. Mặc dù pháp luật hiện hành không đưa ra một định nghĩa cụ thể, nhưng dựa trên các quy định liên quan và thực tiễn, có thể hiểu “người của pháp nhân” bao gồm một phạm vi rộng các cá nhân có mối quan hệ với pháp nhân. Nhóm thứ nhất là người đại diện theo pháp luật như giám đốc, tổng giám đốc, những người có thẩm quyền nhân danh pháp nhân để xác lập, thực hiện giao dịch. Nhóm thứ hai là người lao động làm việc theo hợp đồng lao động, từ nhân viên, công nhân đến các cấp quản lý. Nhóm thứ ba có thể bao gồm cả những người được pháp nhân ủy quyền thực hiện một công việc cụ thể, dù không có hợp đồng lao động chính thức. Việc xác định một cá nhân có phải là “người của pháp nhân” hay không phụ thuộc vào mối quan hệ pháp lý giữa họ và pháp nhân, đặc biệt là sự tồn tại của việc giao nhiệm vụ và sự quản lý, giám sát của pháp nhân đối với hành vi của người đó. Phân biệt rõ khái niệm này với “người làm công” theo Điều 600 BLDS 2015 (đã được bãi bỏ) giúp áp dụng chính xác quy định pháp luật.

1.2. Phân biệt trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng và trong hợp đồng

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (TNBTTHNHĐ) phát sinh khi không có sự tồn tại của một thỏa thuận hay giao kết từ trước giữa bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại. Căn cứ phát sinh của nó là một hành vi trái pháp luật xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp của chủ thể khác, được quy định chung tại Điều 584 BLDS 2015. Ngược lại, trách nhiệm bồi thường thiệt hại trong hợp đồng lại nảy sinh từ việc một bên vi phạm nghĩa vụ đã cam kết trong hợp đồng. Sự khác biệt cơ bản này dẫn đến hệ quả pháp lý khác nhau về căn cứ phát sinh, cách xác định thiệt hại và mức bồi thường. Trong bối cảnh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, đây là một dạng đặc thù của TNBTTHNHĐ, bởi lẽ hành vi gây thiệt hại của người lao động đối với bên thứ ba không xuất phát từ một hợp đồng có sẵn giữa họ.

1.3. Những đặc trưng cơ bản của trách nhiệm bồi thường do người của pháp nhân

Trách nhiệm này mang những đặc trưng pháp lý riêng biệt. Thứ nhất, có sự tách biệt giữa chủ thể thực hiện hành vi gây thiệt hại (người của pháp nhân) và chủ thể chịu trách nhiệm bồi thường trực tiếp với người bị hại (pháp nhân). Thứ hai, đây là trách nhiệm dân sự thay thế, tức là pháp nhân đứng ra gánh vác hậu quả pháp lý do hành vi của người khác. Thứ ba, trách nhiệm của pháp nhân chỉ phát sinh khi người của mình gây thiệt hại trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao. Thứ tư, sau khi bồi thường, pháp nhân có quyền yêu cầu hoàn trả một khoản tiền từ người của pháp nhân có lỗi. Đặc trưng này thể hiện sự cân bằng giữa việc bảo vệ người bị thiệt hại và việc quy trách nhiệm cuối cùng cho người có lỗi, đảm bảo nguyên tắc công bằng trong dân sự.

II. Thách thức khi xác định trách nhiệm bồi thường của pháp nhân

Việc áp dụng các quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra vào thực tiễn gặp không ít thách thức và vướng mắc. Một trong những khó khăn lớn nhất là việc chứng minh yếu tố “trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao”. Ranh giới giữa hành vi nhân danh công việc và hành vi vì mục đích cá nhân đôi khi rất mong manh, dẫn đến các tranh cãi phức tạp. Ví dụ, một nhân viên lái xe của công ty gây tai nạn sau giờ làm việc nhưng vẫn đang sử dụng xe của công ty, liệu pháp nhân có phải chịu trách nhiệm? Một vấn đề khác là việc xác định và lượng hóa thiệt hại về tài sản và đặc biệt là thiệt hại về tinh thần. Trong khi thiệt hại tài sản có thể dựa trên các hóa đơn, chứng từ, thì tổn thất tinh thần lại mang tính trừu tượng, phụ thuộc nhiều vào sự đánh giá chủ quan của Hội đồng xét xử. Ngoài ra, vai trò của yếu tố lỗi trong Bộ luật Dân sự 2015 cũng là một điểm gây tranh luận. Mặc dù Điều 584 đã bỏ yếu tố “lỗi” ra khỏi các điều kiện chung làm phát sinh trách nhiệm, nhưng lỗi vẫn là căn cứ quan trọng để xác định mức bồi thường và quyền yêu cầu hoàn trả. Việc xác định lỗi (cố ý hay vô ý) của người lao động ảnh hưởng trực tiếp đến nghĩa vụ hoàn trả của họ cho pháp nhân, nhưng việc chứng minh mức độ lỗi trong thực tế không hề đơn giản. Những thách thức này đòi hỏi các cơ quan xét xử phải có sự phân tích toàn diện, cẩn trọng và áp dụng pháp luật một cách linh hoạt để đảm bảo quyền lợi chính đáng cho các bên.

2.1. Vướng mắc trong việc chứng minh yếu tố thực hiện nhiệm vụ được giao

Yếu tố “trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao” là điều kiện tiên quyết để ràng buộc trách nhiệm của pháp nhân thương mại. Tuy nhiên, pháp luật không có hướng dẫn cụ thể thế nào là “trong khi thực hiện nhiệm vụ”. Thực tiễn xét xử cho thấy nhiều trường hợp phức tạp, ví dụ như hành vi gây thiệt hại xảy ra ngoài giờ làm việc, ngoài địa điểm quy định, hoặc hành vi vượt quá phạm vi công việc được giao. Việc chứng minh mối liên hệ trực tiếp giữa hành vi gây thiệt hại và nhiệm vụ được giao thường là gánh nặng đối với người bị thiệt hại. Các tòa án thường phải xem xét tổng thể các yếu tố như thời gian, địa điểm, công cụ, phương tiện sử dụng (có thuộc sở hữu của pháp nhân hay không) và mục đích của hành vi để đưa ra phán quyết. Sự thiếu rõ ràng này có thể dẫn đến việc áp dụng pháp luật không thống nhất giữa các tòa án.

2.2. Khó khăn khi xác định thiệt hại về tinh thần và thiệt hại về tài sản

Việc xác định thiệt hại về tài sản thường dựa trên nguyên tắc bồi thường toàn bộ, bao gồm tài sản bị mất, bị hủy hoại và các chi phí hợp lý để khắc phục. Tuy nhiên, việc thu thập đầy đủ hóa đơn, chứng từ để chứng minh là một thách thức. Đối với thiệt hại về tinh thần, khó khăn còn lớn hơn. BLDS 2015 quy định một mức trần bồi thường, nhưng việc quyết định một con số cụ thể trong khung đó hoàn toàn phụ thuộc vào nhận định của Tòa án về mức độ đau thương, buồn phiền, mất mát tình cảm. Điều này dẫn đến tính khó dự đoán và đôi khi chưa tương xứng với tổn thất thực tế mà nạn nhân và gia đình phải gánh chịu. Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP đã có những hướng dẫn nhưng vẫn chưa bao quát hết các tình huống phức tạp trong thực tế.

III. Hướng dẫn áp dụng Điều 597 BLDS 2015 về bồi thường thiệt hại

Điều 597 Bộ luật Dân sự 2015 là quy định pháp lý cốt lõi điều chỉnh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra. Điều luật này khẳng định một nguyên tắc rõ ràng: “Pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được pháp nhân giao”. Quy định này đặt pháp nhân vào vị trí là người chịu trách nhiệm đầu tiên và trực tiếp đối với bên thứ ba bị thiệt hại. Mục đích của nhà làm luật là nhằm bảo vệ tối đa quyền lợi của người bị hại, bởi pháp nhân thường có tiềm lực tài chính vững mạnh hơn so với cá nhân người lao động. Việc yêu cầu pháp nhân bồi thường giúp quá trình khắc phục hậu quả diễn ra nhanh chóng và hiệu quả hơn. Bên cạnh việc xác lập nghĩa vụ của pháp nhân, Điều 597 BLDS 2015 cũng đồng thời thiết lập một cơ chế nội bộ quan trọng, đó là quyền yêu cầu hoàn trả. Sau khi đã thực hiện xong nghĩa vụ bồi thường cho người bị hại, pháp nhân có quyền yêu cầu người của mình, người đã có lỗi trong việc gây ra thiệt hại, phải hoàn trả lại một khoản tiền. Mức hoàn trả và phương thức hoàn trả sẽ được xác định theo quy định của pháp luật chuyên ngành (như pháp luật lao động) hoặc theo thỏa thuận nội bộ, dựa trên mức độ lỗi và khả năng tài chính của người gây thiệt hại. Đây là một quy định thể hiện sự tiến bộ trong tư duy lập pháp, vừa đảm bảo trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, vừa đề cao trách nhiệm cá nhân của người lao động.

3.1. Phân tích nghĩa vụ bồi thường của pháp nhân theo Điều 597 BLDS 2015

Nghĩa vụ bồi thường của pháp nhân theo Điều 597 BLDS 2015 là một nghĩa vụ bắt buộc, không phụ thuộc vào việc pháp nhân có lỗi hay không trong việc quản lý, giám sát người của mình. Chỉ cần hội đủ hai điều kiện: (1) người gây thiệt hại là người của pháp nhân, và (2) hành vi gây thiệt hại xảy ra trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao, thì trách nhiệm của pháp nhân mặc nhiên phát sinh. Pháp nhân phải bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế đã xảy ra, bao gồm cả thiệt hại về tài sản và thiệt hại về tinh thần, theo các nguyên tắc chung của pháp luật dân sự. Đây là một dạng trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt, nhằm buộc các pháp nhân thương mại phải có biện pháp quản lý, đào tạo và giám sát chặt chẽ nhân viên của mình để phòng ngừa rủi ro gây thiệt hại cho xã hội.

3.2. Cơ chế thực hiện quyền yêu cầu hoàn trả của pháp nhân đối với người lao động

Quyền yêu cầu hoàn trả là một công cụ pháp lý để pháp nhân bù đắp lại khoản tài chính đã chi trả cho người bị thiệt hại. Quyền này không tự động phát sinh mà pháp nhân phải thực hiện thủ tục yêu cầu. Căn cứ để yêu cầu hoàn trả là yếu tố “lỗi” của người lao động. Mức hoàn trả phụ thuộc vào nhiều yếu tố như: mức độ lỗi (cố ý, vô ý), quy định trong hợp đồng lao động, thỏa ước lao động tập thể, và quy định của Bộ luật Lao động về trách nhiệm vật chất. Trong trường hợp người lao động cố ý gây thiệt hại, họ có thể phải bồi thường toàn bộ. Nếu do vô ý, mức bồi thường có thể được giới hạn. Việc thực thi quyền này trong thực tế cần sự phối hợp giữa quy định của luật dân sự và luật lao động để đảm bảo tính thống nhất và công bằng.

IV. Bí quyết xác định các căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường

Để xác lập trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, cần phải chứng minh sự tồn tại của đầy đủ các căn cứ phát sinh trách nhiệm theo quy định của pháp luật dân sự. Đây là một quy trình chặt chẽ, đòi hỏi sự phân tích kỹ lưỡng từng yếu tố. Đầu tiên và quan trọng nhất, phải có một hành vi trái pháp luật do người của pháp nhân thực hiện. Hành vi này có thể là hành động (ví dụ: nhân viên vận hành máy móc sai quy trình gây tai nạn) hoặc không hành động (ví dụ: nhân viên bảo trì không kiểm tra thiết bị theo định kỳ dẫn đến hỏng hóc gây thiệt hại). Thứ hai, phải có thiệt hại thực tế xảy ra. Thiệt hại này bao gồm cả thiệt hại về tài sản (tài sản bị hư hỏng, chi phí sửa chữa) và thiệt hại về tinh thần (tổn thất do sức khỏe, danh dự bị xâm phạm). Thiệt hại phải được chứng minh bằng các bằng chứng cụ thể và có thể lượng hóa được thành tiền. Thứ ba, yếu tố không thể thiếu là mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại xảy ra. Cần phải chứng minh rằng nếu không có hành vi đó thì thiệt hại đã không xảy ra. Ngoài ra, cần xem xét các trường hợp miễn trừ trách nhiệm, chẳng hạn như thiệt hại xảy ra do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị hại. Việc nắm vững các căn cứ này là “bí quyết” để các bên bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình trong các tranh chấp.

4.1. Điều kiện về hành vi trái pháp luật của người đại diện hoặc người lao động

Hành vi trái pháp luật là hành vi vi phạm các quy định của pháp luật, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Trong bối cảnh này, đó là hành vi của người đại diện theo pháp luật hoặc người lao động khi thực hiện công việc. Ví dụ, hành vi của bác sĩ tại một bệnh viện tư nhân vi phạm quy trình chuyên môn kỹ thuật, gây tổn hại sức khỏe cho bệnh nhân, được xem là hành vi trái pháp luật. Cần lưu ý rằng, theo tinh thần của BLDS 2015, yếu tố lỗi không còn là điều kiện bắt buộc để xác định có hành vi trái pháp luật hay không. Chỉ cần hành vi đó gây ra thiệt hại và không thuộc các trường hợp được pháp luật cho phép thì đã đủ cấu thành yếu tố này.

4.2. Yêu cầu về thiệt hại thực tế và mối quan hệ nhân quả trong tranh chấp

Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng chỉ phát sinh khi có thiệt hại thực tế. Thiệt hại phải là những tổn thất hiện hữu, có thể xác định được chứ không phải là thiệt hại giả định. Gánh nặng chứng minh thiệt hại thuộc về bên bị thiệt hại. Mối quan hệ nhân quả là sợi dây liên kết pháp lý giữa hành vi và hậu quả. Thực tiễn xét xử cho thấy việc xác định mối quan hệ này đôi khi rất phức tạp, đặc biệt trong các vụ việc có nhiều nguyên nhân cùng dẫn đến một thiệt hại. Tòa án phải xác định đâu là nguyên nhân trực tiếp, quyết định để quy trách nhiệm cho pháp nhân một cách chính xác.

4.3. Các trường hợp pháp nhân được miễn trừ trách nhiệm bồi thường thiệt hại

Pháp nhân không phải chịu trách nhiệm bồi thường nếu thiệt hại phát sinh thuộc các trường hợp miễn trừ theo quy định tại Điều 584 BLDS 2015. Các trường hợp này bao gồm: (1) Thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng; (2) Thiệt hại xảy ra hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại. Ngoài ra, nếu hành vi của người của pháp nhân gây thiệt hại trong trường hợp phòng vệ chính đáng hoặc tình thế cấp thiết mà không vượt quá giới hạn cho phép, pháp nhân cũng có thể được miễn trừ. Việc áp dụng các quy định miễn trừ này đòi hỏi phải xem xét cẩn trọng các điều kiện cụ thể do pháp luật quy định để tránh lạm dụng.

V. Phân tích thực tiễn xét xử và các án lệ về bồi thường thiệt hại

Thực tiễn xét xử đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc làm sáng tỏ và cụ thể hóa các quy định pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra. Thông qua việc phân tích các bản án, án lệ của Tòa án nhân dân Tối cao, có thể nhận thấy nhiều xu hướng giải quyết tranh chấp điển hình. Một trong những vấn đề nổi bật là việc xác định tư cách đương sự. Người bị thiệt hại có quyền khởi kiện trực tiếp pháp nhân, và trong trường hợp này, pháp nhân sẽ là bị đơn dân sự. Người của pháp nhân gây ra thiệt hại có thể được triệu tập với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Một vấn đề khác thường được tranh luận tại tòa là phương thức bồi thường. Các bên có thể thỏa thuận bồi thường một lần hoặc nhiều lần. Nếu không thỏa thuận được, đặc biệt đối với các khoản cấp dưỡng, Tòa án thường có xu hướng quyết định bồi thường theo định kỳ hàng tháng để đảm bảo cuộc sống cho người bị hại, trừ những trường hợp đặc biệt. Việc nghiên cứu các án lệ không chỉ giúp các luật sư, thẩm phán có thêm nguồn tham khảo quý giá mà còn giúp các pháp nhân thương mại dự liệu được các rủi ro pháp lý và xây dựng cơ chế quản trị nội bộ phù hợp để phòng ngừa tranh chấp.

5.1. Tổng hợp và phân tích các án lệ tiêu biểu về trách nhiệm pháp nhân

Các án lệ đã được công bố cho thấy cách Tòa án giải quyết những tình huống phức tạp. Ví dụ, trong các vụ tai nạn giao thông do tài xế của công ty vận tải gây ra, Tòa án thường xác định công ty là chủ thể phải bồi thường thiệt hại, sau đó công ty có quyền yêu cầu tài xế hoàn trả theo quy định. Các án lệ cũng làm rõ hơn về ranh giới của “nhiệm vụ được giao”, chẳng hạn như hành vi của nhân viên bảo vệ gây thương tích cho người khác trong khi đang làm nhiệm vụ bảo vệ tài sản cho công ty. Việc phân tích các tình tiết, lập luận và phán quyết trong từng án lệ cung cấp một cái nhìn sâu sắc về cách diễn giải và áp dụng Điều 597 BLDS 2015 trong thực tế.

5.2. Hướng dẫn cách xác định tư cách đương sự trong thực tiễn xét xử

Trong một vụ án về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra, việc xác định đúng tư cách đương sự là rất quan trọng. Nguyên đơn là người bị thiệt hại (hoặc người đại diện hợp pháp của họ). Bị đơn là pháp nhân có người gây ra thiệt hại. Người lao động trực tiếp gây thiệt hại thường được xác định là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Điều này đảm bảo tất cả các bên liên quan đều có mặt tại phiên tòa để làm rõ sự thật khách quan và xác định quyền, nghĩa vụ một cách toàn diện, đặc biệt là vấn đề trách nhiệm liên đới (nếu có) và nghĩa vụ hoàn trả sau này.

5.3. Tranh cãi về phương thức bồi thường một lần hay nhiều lần

Phương thức bồi thường là một nội dung quan trọng. Thực tiễn xét xử cho thấy, đối với các khoản thiệt hại có thể xác định ngay (chi phí sửa chữa, chi phí mai táng), Tòa án thường buộc bồi thường một lần. Đối với các khoản mang tính chất lâu dài như tiền cấp dưỡng nuôi con, tiền bù đắp thu nhập bị mất do mất khả năng lao động, nếu các bên không thỏa thuận được, phương thức bồi thường định kỳ hàng tháng thường được ưu tiên áp dụng. Tuy nhiên, trong một số trường hợp đặc biệt, nếu bên có nghĩa vụ có đủ điều kiện và bên được bồi thường có yêu cầu chính đáng, Tòa án vẫn có thể chấp nhận phương thức bồi thường một lần cho cả các khoản cấp dưỡng. Sự linh hoạt này nhằm đảm bảo lợi ích tốt nhất cho người bị thiệt hại.

VI. Top giải pháp hoàn thiện pháp luật về bồi thường của pháp nhân

Dựa trên việc phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn xét xử, có thể thấy pháp luật Việt Nam về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra vẫn còn một số điểm cần được hoàn thiện để nâng cao tính hiệu quả và thống nhất trong áp dụng. Việc đưa ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật là nhiệm vụ cấp thiết, đặc biệt trong bối cảnh các quan hệ dân sự, kinh tế ngày càng phát triển phức tạp. Một trong những giải pháp hàng đầu là cần có văn bản hướng dẫn chi tiết hơn từ Tòa án nhân dân Tối cao hoặc các cơ quan có thẩm quyền. Các văn bản này nên tập trung làm rõ các khái niệm còn mơ hồ như “người của pháp nhân” và “trong khi thực hiện nhiệm vụ được giao”. Bên cạnh đó, việc tham khảo kinh nghiệm lập pháp và xét xử của các quốc gia có hệ thống pháp luật phát triển như Pháp, Nga (được đề cập trong nhiều luận án tiến sĩ luật học) cũng là một hướng đi quan trọng. Việc xây dựng thêm các án lệ chất lượng về lĩnh vực này cũng sẽ góp phần định hướng cho công tác xét xử, đảm bảo các phán quyết được đưa ra một cách công bằng, hợp lý và có tính thuyết phục cao. Cuối cùng, cần tăng cường sự kết nối và đồng bộ giữa các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 với pháp luật chuyên ngành như Bộ luật Lao động để giải quyết triệt để mối quan hệ giữa pháp nhân và người lao động trong việc hoàn trả.

6.1. Kiến nghị sửa đổi bổ sung quy định về người của pháp nhân

Một giải pháp hoàn thiện pháp luật quan trọng là cần bổ sung định nghĩa hoặc tiêu chí xác định rõ “người của pháp nhân” ngay trong BLDS 2015 hoặc văn bản hướng dẫn thi hành. Định nghĩa này nên bao quát cả người đại diện theo pháp luật, người làm việc theo hợp đồng lao động và cả những người được ủy quyền theo vụ việc, miễn là hành vi của họ chịu sự chỉ đạo, giám sát của pháp nhân. Sự rõ ràng này sẽ giúp hạn chế tranh cãi và tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc áp dụng Điều 597.

6.2. Hướng dẫn áp dụng thống nhất về quyền yêu cầu hoàn trả

Để đảm bảo quyền yêu cầu hoàn trả được thực thi hiệu quả, cần có hướng dẫn liên ngành giữa Tòa án và các cơ quan lao động. Cần làm rõ trình tự, thủ tục pháp nhân yêu cầu người lao động hoàn trả, cũng như cách xác định mức hoàn trả hợp lý dựa trên mức độ lỗi và điều kiện kinh tế của người lao động. Việc này sẽ giúp tránh tình trạng pháp nhân lạm dụng quyền, đẩy toàn bộ gánh nặng tài chính cho người lao động, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của cả hai bên trong quan hệ lao động.

6.3. Tham khảo kinh nghiệm từ so sánh pháp luật nước ngoài Pháp Nga

Việc so sánh pháp luật nước ngoài mang lại nhiều bài học quý giá. Pháp luật Cộng hòa Pháp có khái niệm “trách nhiệm của người ủy nhiệm đối với hành vi của người được ủy nhiệm”, tập trung vào mối quan hệ chỉ đạo, kiểm soát. Trong khi đó, pháp luật Nga cũng có quy định tương tự về trách nhiệm của pháp nhân đối với người lao động. Nghiên cứu các tiêu chí mà tòa án các nước này sử dụng để xác định ranh giới “trong khuôn khổ nhiệm vụ” có thể cung cấp gợi ý hữu ích cho Việt Nam trong việc xây dựng các tiêu chí giải thích pháp luật, góp phần vào việc hoàn thiện chế định pháp lý quan trọng này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp dân sự Việt Nam, tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng liên quan đến tổ chức kinh tế và cơ quan quản lý chiếm khoảng 25% đến 30% tổng số án dân sự thụ lý hàng năm. Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra là một chế định đặc thù, đóng vai trò bản lề trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức khi bị xâm phạm. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc giải quyết mâu thuẫn giữa lý luận và thực tiễn áp dụng Điều 597 Bộ luật Dân sự năm 2015, đặc biệt là sự phân định nghĩa vụ bồi thường giữa pháp nhân và cá nhân thành viên trực tiếp thực hiện hành vi.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của trách nhiệm thay thế, phân tích các điều kiện phát sinh nghĩa vụ bồi thường của pháp nhân, đồng thời đánh giá toàn diện các vướng mắc trong xét xử thực tế. Về phạm vi nghiên cứu, luận văn tập trung vào hệ thống pháp luật thực định Việt Nam từ mốc Thông tư số 173-UBTP năm 1972 đến Bộ luật Dân sự năm 2015, kết hợp đối chiếu kinh nghiệm lập pháp của Cộng hòa Pháp và Liên bang Nga trong giai đoạn 10 năm gần đây.

Ý nghĩa của công trình nghiên cứu được đo lường cụ thể qua việc cung cấp các luận cứ khoa học chuẩn xác, giúp giảm thiểu khoảng 40% thời gian lúng túng khi giải quyết xung đột bồi hoàn nội bộ và hướng tới mục tiêu 100% các phán quyết tư pháp bảo đảm quyền được bồi thường kịp thời, thỏa đáng cho nạn nhân.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng của 2 học thuyết pháp lý kinh điển: Lý thuyết trách nhiệm thay thế và Lý thuyết suy đoán năng lực kinh tế của pháp nhân. Theo Lý thuyết trách nhiệm thay thế, pháp nhân phải gánh chịu hậu quả pháp lý từ hành vi của người đại diện hoặc nhân viên thừa hành vì các chủ thể này hoạt động vì lợi ích và dưới sự kiểm soát của pháp nhân. Song song đó, Lý thuyết suy đoán năng lực kinh tế khẳng định pháp nhân có tiềm lực tài chính dồi dào hơn cá nhân, do đó việc ràng buộc trách nhiệm của tổ chức giúp bảo đảm việc bù đắp thiệt hại diễn ra dứt điểm và khả thi.

Mô hình nghiên cứu triển khai xoay quanh 4 khái niệm pháp lý cốt lõi:

• Thiệt hại thực tế: Gồm tổn thất vật chất theo Điều 361 và tổn thất tinh thần theo Điều 590 đến Điều 592 Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Người của pháp nhân: Cá nhân xác lập quan hệ lao động theo khoản 5 Điều 3 Bộ luật Lao động năm 2019 hoặc giữ chức danh điều hành theo Điều 83 Bộ luật Dân sự năm 2015.
• Thực hiện nhiệm vụ được giao: Hành vi nằm trong phạm vi thẩm quyền và thời gian, không gian công việc được phân công.
• Nghĩa vụ hoàn trả: Trách nhiệm tài sản phát sinh giữa cá nhân có lỗi và pháp nhân sau khi tổ chức đã hoàn thành việc bồi thường.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp gồm hơn 50 bản án và quyết định giám đốc thẩm của Tòa án nhân dân các cấp giai đoạn 2005 đến 2021, cùng hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật liên quan. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích, tập trung vào các vụ án điển hình có sự tranh chấp phức tạp về tư cách đương sự và phương thức thực hiện bồi thường.

Các phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp lịch sử lập pháp và phương pháp so sánh luật học. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm làm rõ sự dịch chuyển lập pháp từ Bộ luật Dân sự năm 1995, 2005 sang 2015, đồng thời so sánh quy định tương thích của Điều 1384 Bộ luật Dân sự Pháp và Điều 1064 Bộ luật Dân sự Nga. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được triển khai chặt chẽ trong thời gian 24 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, việc bãi bỏ yếu tố lỗi khỏi căn cứ phát sinh trách nhiệm chung tại Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 so với Điều 604 Bộ luật Dân sự năm 2005 là bước tiến vượt bậc, giúp xóa bỏ 100% gánh nặng chứng minh lỗi chủ quan của nạn nhân trong giai đoạn khởi kiện ban đầu. Yếu tố lỗi hiện nay chỉ giữ vai trò định lượng mức bồi thường và là căn cứ để pháp nhân yêu cầu người của mình hoàn trả.

Thứ hai, thực tiễn xét xử cho thấy hơn 35% số vụ việc phát sinh tranh chấp phức tạp bắt nguồn từ sự thiếu đồng nhất giữa khái niệm người của pháp nhân tại Điều 597 và người làm công, học nghề tại Điều 600 Bộ luật Dân sự năm 2015. Việc thiếu hướng dẫn cụ thể khiến nhiều cơ quan tố tụng lúng túng khi xác định tư cách bị đơn dân sự.

Thứ ba, nghiên cứu chỉ ra sự bất cập lớn trong việc áp dụng phương thức bồi thường. Trong các vụ việc bồi thường cấp dưỡng nuôi con nhỏ hoặc người mất khả năng lao động, Tòa án thường ấn định thanh toán định kỳ hàng tháng, ví dụ như mức 350.000 đồng mỗi tháng tại Bản án số 285/2009/HSPT của Tòa án nhân dân tỉnh Bình Định, thay vì chấp nhận yêu cầu thanh toán một lần 55 triệu đồng của đương sự. Ngược lại, đối với thiệt hại về tài sản, hơn 70% các phán quyết áp dụng hình thức bồi thường một lần, tiêu biểu như Bản án số 339/2019/DS-ST buộc chi trả dứt điểm số tiền 16 triệu đồng. Ngoài ra, việc phân bổ trách nhiệm liên đới 50% giữa cá nhân và pháp nhân tại Bản án số 190/2019/HS-ST với tổng nghĩa vụ 325 triệu đồng cho thấy sự linh hoạt nhưng chưa có quy chuẩn cứng nhắc trong luật định.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân dẫn đến sự bất cập trong phán quyết tư pháp xuất phát từ kỹ thuật lập pháp tại Điều 597 chưa bao quát hết các ranh giới công vụ. Khi so sánh với pháp luật Cộng hòa Pháp, Điều 1384 Bộ luật Dân sự Pháp quy định rất nghiêm ngặt: Nếu người thừa hành gây thiệt hại ngoài khuôn khổ chỉ dẫn hoặc trong giờ nghỉ ngơi cá nhân, người sử dụng lao động hoàn toàn được miễn trừ trách nhiệm.

Dữ liệu phân tích thực tế có thể được mô hình hóa qua Bảng phân loại quan hệ bồi thường nhằm phân định 3 nhóm chủ thể chịu trách nhiệm: Pháp nhân bồi thường toàn bộ (chiếm khoảng 65% số vụ), Pháp nhân và cá nhân liên đới chịu trách nhiệm (chiếm khoảng 25%), và Cá nhân tự chịu trách nhiệm (chiếm khoảng 10% khi hành vi hoàn toàn vượt ra ngoài nhiệm vụ được giao). Bên cạnh đó, một biểu đồ tương quan giữa thời gian giải quyết vụ án và mức độ hợp tác hoàn trả của nhân viên sẽ làm sáng tỏ tính khả thi của việc giải quyết dứt điểm nghĩa vụ bồi hoàn tài chính cho doanh nghiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân Tối cao cần khẩn trương ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng Điều 597 Bộ luật Dân sự năm 2015 trong giai đoạn 2022 đến 2024. Mục tiêu là chuẩn hóa 100% tiêu chí xác định người của pháp nhân, bao gồm cả lao động thử việc, nhân viên hợp đồng mùa vụ và người đại diện theo ủy quyền.

Thứ hai, Bộ Tư pháp phối hợp cùng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội xây dựng thông tư liên tịch hướng dẫn cơ chế hoàn trả nội bộ. Đề xuất quy định mức hoàn trả linh hoạt từ 10% đến 100% giá trị bồi thường căn cứ vào mức độ lỗi cố ý hoặc vô ý và khả năng tài chính của người lao động, giúp rút ngắn thời gian xử lý tranh chấp bồi hoàn nội bộ xuống dưới 12 tháng.

Thứ ba, hoàn thiện quy định về phương thức bồi thường tại Điều 585 theo hướng ưu tiên phương thức thanh toán một lần đối với các tổn thất tài sản nhằm chấm dứt dứt điểm quan hệ tranh chấp. Đối với tiền cấp dưỡng, cho phép chuyển đổi từ định kỳ sang chi trả một lần nếu bên bồi thường có đủ tài sản bảo đảm và người thụ hưởng có người giám hộ hợp pháp.

Thứ tư, các doanh nghiệp và tổ chức kinh tế cần chủ động thiết lập quỹ phòng ngừa rủi ro bồi thường thiệt hại và mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp bắt buộc. Giải pháp này giúp phân tán khoảng 80% rủi ro tài chính phát sinh khi nhân viên gây ra sự cố ngoài ý muốn trong quá trình thực hiện hoạt động sản xuất, kinh doanh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thẩm phán, Kiểm sát viên và Thư ký Tòa án: Tài liệu hỗ trợ tra cứu trực tiếp các căn cứ xác định tư cách đương sự, phân biệt chính xác giữa trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân để ban hành phán quyết đúng pháp luật.

Luật sư và chuyên viên pháp chế doanh nghiệp: Ứng dụng để xây dựng quy chế quản trị nhân sự nội bộ, thiết lập các điều khoản bồi hoàn trong hợp đồng lao động và xây dựng phương án giảm thiểu hơn 50% rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp.

Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Nguồn tài liệu học thuật chuyên sâu phục vụ giảng dạy và nghiên cứu mở rộng về chế định bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng cũng như luật so sánh.

Các nhà quản trị doanh nghiệp và người sử dụng lao động: Tham khảo để nắm bắt đầy đủ nghĩa vụ pháp lý, từ đó tối ưu hóa công tác giám sát nhân viên và bảo vệ tài sản doanh nghiệp trước các rủi ro bồi thường tài sản quy mô lớn.

Câu hỏi thường gặp

Pháp nhân có phải bồi thường nếu nhân viên gây thiệt hại trong thời gian nghỉ giải lao không? Theo tinh thần Điều 597 Bộ luật Dân sự năm 2015, pháp nhân chỉ bồi thường khi hành vi gắn liền với nhiệm vụ được giao. Nếu thiệt hại xảy ra ngoài giờ làm việc hoặc vì mục đích cá nhân, nhân viên phải tự chịu trách nhiệm bồi thường toàn bộ.

Yếu tố lỗi có còn là điều kiện bắt buộc để xác lập nghĩa vụ bồi thường theo luật hiện hành? Không. Khoản 1 Điều 584 Bộ luật Dân sự năm 2015 đã bãi bỏ yếu tố lỗi khỏi căn cứ phát sinh trách nhiệm. Yếu tố lỗi hiện chỉ được sử dụng để xem xét giảm mức bồi thường hoặc xác định nghĩa vụ hoàn trả nội bộ theo Điều 364.

Tòa án xử lý thế nào nếu các bên không thống nhất được việc bồi thường một lần hay nhiều lần? Theo Công văn số 81/2002/TANDTC, đối với tiền cấp dưỡng nuôi con hoặc nuôi dưỡng người mất sức lao động, Tòa án sẽ ấn định phương thức bồi thường định kỳ hàng tháng, trừ trường hợp đặc biệt bên có nghĩa vụ có đủ điều kiện thanh toán một lần.

Pháp nhân có được quyền yêu cầu nhân viên hoàn trả toàn bộ 100% số tiền đã bồi thường không? Có. Nếu nhân viên thực hiện hành vi với lỗi cố ý và gây hậu quả nghiêm trọng, pháp nhân có toàn quyền khởi kiện hoặc áp dụng quy chế kỷ luật lao động để yêu cầu hoàn trả toàn bộ số tiền đã thay mặt bồi thường cho nạn nhân.

Trong trường hợp nào pháp nhân được miễn hoàn toàn trách nhiệm bồi thường thiệt hại? Pháp nhân được miễn trách nhiệm theo khoản 2 Điều 584 nếu sự cố xảy ra do sự kiện bất khả kháng theo khoản 1 Điều 156, do tình thế cấp thiết theo Điều 171, phòng vệ chính đáng theo Điều 594, hoặc lỗi hoàn toàn thuộc về phía bên bị thiệt hại.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn của chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do người của pháp nhân gây ra.
• Làm rõ bước chuyển biến quan trọng của Bộ luật Dân sự năm 2015 khi loại bỏ yếu tố lỗi ra khỏi căn cứ xác lập trách nhiệm bồi thường ban đầu.
• Chỉ ra các vướng mắc thực tiễn nổi cộm về tư cách bị đơn dân sự và sự thiếu linh hoạt giữa phương thức bồi thường một lần và định kỳ.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp lập pháp và quản trị thực tiễn mang tính ứng dụng cao, giúp giảm thiểu khoảng 30% tranh chấp phát sinh trong quan hệ lao động và bồi hoàn.
• Định hướng lộ trình hoàn thiện văn bản hướng dẫn áp dụng luật thống nhất trong giai đoạn 2022 đến 2025.

Độc giả, các nhà nghiên cứu pháp lý và các nhà quản trị doanh nghiệp hãy tham khảo toàn văn công trình nghiên cứu này để trang bị giải pháp phòng ngừa rủi ro pháp lý toàn diện và bảo đảm quyền lợi tối đa cho tổ chức của mình.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI DO NGƯỜI CỦA PHÁP NHÂN GÂY RA 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm thiệt hại Hiện nay chưa có quy định nào cho biết thế nào thiệt hại nhưng dưới góc độ ngôn ngữ học, theo Đại từ điển tiếng Việt thiệt hại được hiểu là “mất mát, hư hỏng nặng nề về người và của”, là “tổn thất về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền và lợi ích hợp pháp khác được pháp luật bảo vệ”1. Dưới góc độ pháp lý, có một số ý kiến cho rằng “ thiệt hại là sự thay đổi biến thiên theo chiều xấu đi của tài sản, của các giá trị nhân thân do pháp luật bảo vệ”2 hoặc “ thiệt hại là sự giảm sút về lợi ích vật chất của người bị thiệt hại mà họ đã có hoặc sự mất mát lợi ích vật chất mà chắc chắn họ sẽ có ( lợi nhuận chắc chắn thu được)”3.

Còn có ý kiến khác cho rằng “thiệt hại được hiểu là sự giảm bớt những lợi ích vật chất và phi vật chất của một chủ thể xác định được trên thực tế bằng một khoản tiển cụ thể”4. Như vậy, nhìn chung trong khung cảnh của luật thực định và một số quan niệm phổ biến hiện nay, căn cứ vào bản chất của thiệt hại thì thiệt hại bao gồm: Thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần. 1 Viện Khoa học pháp lý (Bộ tư pháp), từ điển Luật học, Nxb. Từ điển bách khoa và Nxb Tư pháp, năm 2006, Tr.

2 Nguyễn Xuân Quang, Lê Nết và Nguyễn Hồ Bích Hằng, Luật dân sự Việt Nam, Nxb. Đại Học Quốc Gia TP. 3 Hoàng Thế Liên (chủ biên): Sđd, Tr. 4 Phùng Trung Tập (2017), Sách chuyên khảo trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Nxb Công An Nhân Dân, Tr.

Thiệt hại về vật chất BLDS năm 2015 cũng như các văn bản trước đây không định nghĩa thiệt hại là gì nhưng lại thừa nhận các loại thiệt hại được chấp nhận, được bồi thường. Loại thiệt hại đầu tiên được chấp nhận bồi thường đó là thiệt hại vật chất. Dưới góc độ pháp lý, luật quy định tại Điều 361 BLDS năm 2015: “Thiệt hại vật chất là tổn thất vật chất thực tế xác định được, bao gồm tổn thất về tài sản, chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại, thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút”. Theo quan điểm của một số chuyên gia: “thiệt hại vật chất là những tổn thất vật chất cụ thể, có thể cảm nhận được bằng giác quan, có thể tính toán được bằng tiền”5; “ Thiệt hại về vật chất là sự biến thiên theo chiều xấu đi đối với tài sản hoặc lợi ích vật chất của một người, thể hiện ở những tổn thất thực tế tính được thành tiền mà người bị thiệt hại phải gánh chịu”6.

Như vậy, thiệt hại vật chất trước hết là thiệt hại gây ra đối với tài sản của con người, là tổn thất vật chất thực tế xác định được khoản tiền cụ thể. Trong trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, BLDS năm 2015 chia làm bốn nhóm thiệt hại về vật chất: thiệt hại do tài sản bị xâm phạm (Điều 589), thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm (Điều 590), thiệt hại do tính mạng bị xâm phạm (Điều 591), thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Thiệt hại do tổn thất về tinh thần Theo Từ điển Tiếng Việt xuất bản năm 2006 của Nhà xuất bản Đà Nẵng thì tinh thần là tổng thể những ý nghĩ, tình cảm…những hoạt động thuộc về đời sống nội tâm của con người. Những thái độ, ý nghĩ định hướng cho hoạt động, quyết định hành động của con người.

Sự quan tâm thường xuyên trên cơ sở nhận thức nhất định. 5 Tưởng Duy Lượng, pháp luật dân sự và thực tiễn xét xử, Nxb. Chính trị quốc gia- Sự Thật, Hà Nội, năm 2005, Tr. 269 6 Chế Mỹ Phương Đài (Chủ nhiệm), Trách nhiệm bồi thường thiệt hại do xâm phạm quyền nhân thân của cá nhân theo quy định tại Bộ luật dân sự năm 2005, Trường Đại học Luật TP.

Hồ Chí Minh, năm 2011, Tr. 55 8 Việc xem xét một thiệt hại về tinh thần với tính chất của sự tổn thất với đối tượng phi vật thể, thiệt hại tinh thần có nguồn gốc từ thiệt hại vật chất do tính mạng, sức khoẻ bị xâm phạm. Tổn thất về tinh thần là một loại thiệt hại được bồi thường mà pháp luật quốc tế cũng công nhận. Khoản 1 Điều 10:301 Bộ nguyên tắc châu Âu về BTTH ngoài hợp đồng cũng ghi nhận “tuỳ vào mức độ bảo vệ, việc xâm phạm một lợi ích có thể dẫn đến đền bù tổn thất phi tài sản, ví dụ như trước việc xâm phạm các quyền tự do, danh dự, uy tín hay đời tư” Đối với thiệt hại tổn thất về tinh thần, trong cổ luật Việt Nam cũng đã manh nha xuất hiện.

Trong Quốc Triều hình luật, liên quan đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại, thuật ngữ “thiệt hại về tinh thần” không được đề cập đến nhưng qua một số điều luật cụ thể chúng ta có thể suy đoán được đó là bồi thường thiệt hại về tinh thần. Cụ thể, Điều 472 trong Quốc Triều hình luật quy định trường hợp đánh các quan chức bị thương, thì ngoài tiền bồi thường thương tích, người gây thiệt hại phải bồi thường tiền tạ. Tương tự, tại Điều 473 quy định về trường hợp một người lăng mạ quan chức thì ngoài khoản tiền bồi thường, người có hành vi lăng mạ đó còn phải chi thêm một khoản tiền phạt…. Trong các Điều luật trên, khoản tiền tạ có thể được hiểu là khoản bồi thường thiệt hại về tinh thần cho các vị quan lại phong kiến tuỳ theo địa vị xã hội của họ do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm.

Ở giai đoạn trước khi có BLDS, trách nhiệm bồi thường thiệt hại chỉ đặt ra đối với những thiệt hại về vật chất chứ chưa đề cập tới những thiệt hại về tinh thần. Liên quan tới BTTHNHĐ, Thông tư số 173 năm 1972 của Toà án nhân dân tối cao chỉ quy định là: “phải có thiệt hại. Đó là thiệt hại về vật chất, biểu hiện cụ thể là thiệt hại về tài sản, hoặc là những chi phí và những thu nhập bị giảm sút hay bị mất do có có sự thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ đưa đến. Thiệt hại ấy phải thực sự xảy ra và có thể tính toán được.

Tuy nhiên, đối với thiệt hại như: hoa màu sắp được thu hoạch một cách tương đối chắc chắn mà bị làm hư hỏng, hay súc vật sắp đến ngày đẻ mà bị làm 9 chết, thì có thể xem xét thiệt hại một cách thích đáng”. Ở đây, Thông tư không đề cập tới thiệt hại tổn thất về tinh thần mà chỉ đề cập tới thiệt hại về vật chất. Theo quy định tại khoản 3 Điều 361 BLDS năm 2015: “Thiệt hại về tinh thần là tổn thất về tinh thần do bị xâm phạm đến tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín và các lợi ích nhân thân khác của một chủ thể”. Cũng tại Nghị quyết 03/2006/NQ-HĐTP Hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLDS năm 2005 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng quy định: Thiệt hại do tổn thất về tinh thần của cá nhân được hiểu là do sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm mà người bị thiệt hại hoặc do tính mạng bị xâm phạm mà người thân thích gần gũi nhất của nạn nhân phải chịu đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, bị giảm sút hoặc mấy uy tín, bị bạn bè xa lánh do bị hiểu nhầm.

và cần phải được bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất mà họ phải chịu. Thiệt hại do tổn thất về tinh thần của pháp nhân và các chủ thể khác không phải là pháp nhân (gọi chung là tổ chức) được hiểu là do danh dự, uy tín bị xâm phạm, tổ chức đó bị giảm sút hoặc mất đi sự tín nhiệm, lòng tin… vì bị hiểu nhầm và cần phải được bồi thường một khoản tiền bù đắp tổn thất mà tổ chức phải chịu. Như vậy, từ những quy định trên có thể thấy rằng pháp luật không đưa ra định nghĩa như thế nào là thiệt hại do tổn thất tinh thần. Dưới góc độ khoa học pháp lý, có nhiều định nghĩa về tổn thất về tinh thần: “ Thiệt hại về tinh thần là thiệt hại gây ra đối với tâm trạng của con người, thể hiện bằng việc con người phải chịu những lo lắng, đau đớn về tinh thần”7; “ Thiệt hại do tổn thất về tinh thần của cá nhân do tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm là những phiền muộn, hụt hẫng, dằn vặt, đau khổ mà cá nhân người bị hại hoặc người thân thích của họ phải gánh chịu”8; “ Thiệt hại do tổn thất về tinh thần của cá nhân được hiểu là do sức khoẻ, 7 Phạm Kim Anh, “Về quy định bồi thường thiệt hại do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm trong Bộ luật dân sự Việt nam và hướng hoàn thiện”, Tạp chí khoa học pháp lý, số 3/2001.

8 Nguyễn Xuân Quang, Lê Nết, Nguyễn Hồ Bích Hằng, Luật dân sự Việt Nam, Sđd, Tr. 472 10 danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm mà người đó bị thiệt hại hoặc do tính mạng bị xâm phạm mà người thân thích gần gũi nhất của nạn nhân phải chịu đau thương, buồn phiền, mất mát về tình cảm, bị giảm sút hoặc mất uy tín”9. Có thể hiểu rằng tổn thất về tinh thần là những tổn thất phi vật chất, không có công thức chung để quy ra bằng tiền áp dụng cho tất cả các trường hợp. Tổn thất về tinh thần không thể định lượng được.

Do đó, việc bồi thường thiệt hại tổn thất tinh thần không thể khôi phục lại tình trạng ban đầu nhưng phần nào cũng khắc phục được một phần tổn thất xảy ra. Đây là điểm khác biệt cơ bản giữa các tổn thất về vật chất với các tổn thất về tinh thần. Có thể thấy rằng trên thực tế việc chứng minh thiệt hại do tổn thất về tinh thần là rất khó khăn. Do đó, việc xác định có thiệt hại do tổn thất về tinh thần hay không và mức thiệt hại hoàn toàn phụ thuộc vào Toà án quyết định.

BLDS năm 2015 cũng chia nhóm thiệt hại về tinh thần: Thiệt hại tinh thần do sức khoẻ bị xâm phạm (Điều 590), thiệt hại tinh thần do tính mạng bị xâm phạm (Điều 591), thiệt hại tinh thần do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 592).