Lêi më ®Çu Trong c¸c chÕ ®é B¶o HiÓm X· Héi (BHXH), B¶o HiÓm Hu TrÝ (tuæi giµ) lµ chÕ ®é quan träng nhÊt, c¬ b¶n nhÊt, liªn quan ®Õn an sinh x· héi cña bÊt cø quèc gia nµo. HiÖn nay, hÇu hÕt c¸c níc trªn thÕ giíi ®Òu ®· ban hµnh chÕ ®é nµy. ChÕ ®é BHHT còng lµ chÕ ®é BHXH ra ®êi sãm nhÊt ®èi víi nhµ níc c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Ngay tõ sau khi giµnh ®îc chÝnh quyÒn (th¸ng 8 n¨m 1945) nhµ níc ®· ¸p dông chÕ ®é hu trÝ cò cña Ph¸p ®Ó gi¶i quyÕt quyÒn lîi cho mét sè c«ng chøc ®· lµm viÖc díi th¬× Ph¸p sau ®ã ®i theo c¸ch m¹ng, kh¸ng chiÕn mµ ®· giµ yÕu.
N¨m 1950, theo s¾c lÖnh 76/SL th× chÕ ®é hu trÝ ®èi víi viªn chøc, c«ng nh©n ®îc chÝnh thøc ban hµnh. CH¦¥NG I : Lý LuËn chung vÒ BHXH vµ BHHT ë ViÖt Nam vµ hÖ thèng BHHT ë mét sè níc trªn thÕ giíi .tÝnh tÊt yÕu cña sù ra ®êi cua BHXH 1.C¬ së ra ®êi Con ngêi muèn tån t¹i vµ ph¸t triÓn tríc hÕt ph¶i ¨n, mÆc, di l¹i v. Để tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu tèi thiÓu ®ã, ngêi ta ph¶i lao ®éng ®Ó lµm ra nh÷ng s¶n phÈm cÇn thiÕt. viÖc tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu sinh sèng vµ ph¸t triÓn cña con ngêi phô thuéc chÝnh kh¶ n¨ng lao ®éng cña hä.
nhng trong thùc tÕ, kh«ng ph¶i lóc nµo con ngêi còng chØ gÆp thuËn lîi, cã ®Çy ®ñ thu nhËp vµ mäi ®iÒu kiÖn sèng b×nh thêng. Tr¸i l¹i, cã rÊt nhiÒu trêng hîp khã kh¨n bÊt lîi, nhiÒu ngÉu nhiªn ph¸t sinh lµm cho ngêi ta bÞ gi¶m hoÆc mÊt thu nhËp hoÆc c©c ®iÒu kiÖn sinh sèng kh¸c. Ch¼ng h¹n, bÊt ngê bÞ èm ®au hay bÞ tai n¹n lao ®éng, mÊt viÖc lµm hay khi tuæi giµ kh¶ n¨ng lao ®éng vµ kh¶ n¨ng tù phôc vô bÞ suy gi¶m v.Bëi vËy, muèn tån t¹i vµ æn ®Þnh cuéc sèng, con ngêi vµ x· héi loµi ngêi ph¶i t×m ra vµ thùc tÕ ®· t×m ra nhiÒu c¸ch gi¶i quyÕt kh¸c nhau nh : san sÎ, ®ïm bäc lÉn nhau trong néi bé céng ®ång ; di vay, ®i xin hoÆc dùa vµo sù cøu trî cña nhµ níc v. Ro rµng, nh÷ng c¸ch ®ã lµ hoµn toµn thô ®éng vµ kh«ng ch¾c ch¾n.
khi nÒn kinh tÕ hµng ho¸ ph¸t triÓn, viÖc thuª mín nh©n c«ng trë nªn phæ biÕn th× mèi quan hÖ kinh tÕ gi÷a ngêi lao ®éng lµm thuª vµ giíi chñ còng tr¬ nªn phøc t¹p. Lóc dÇu ng- êi chñ chØ cam kÕt tr¶ c«ng lao ®éng, nhng vÒ sau d· ph¶i cam kÕt c¶ viÖc ®¶m b¶o cho ngêi lµm thuª cã mét sè thu nhËp nhÊt ®Þnh ®Ó hä trang tr¶i nh÷ng nhu cÇu thiÕt yÕu khi kh«ng may bÞ èm ®au, tai n¹n, thai s¶n v. Trong thùc tÕ, nhiÒu khi c¸c trêng hîp trªn kh«ng x¶y ra vµ ngêi chñ kh«ng ph¶i chi ra mét ®ång nµo. Nhng còng cã khi x¶y ra rån rËp, buéc hä ph¶i bá ra mét lóc nhiÒu kho¶n tiÒn lín mµ hä kh«ng muèn.
V× thÕ m©u thuÉn chñ – thî ph¸t sinh, giíi thî liªn kÕt ®¸u tranh buéc giíi chñ thùc hiÖn cam kÕt. Cuéc dÊu tranh nµy diÔn ra ngµy cµng réng lín vµ cã t¸c ®éng nhiÒu mÆt ®Õn ®êi sèng kinh tÕ – x· héi. Do v©y nhµ níc ph¶i ®øng ra can thiÖp vµ ®iÒu hoµ m©u thuÉn. Sù can thiÖp nµy mét mÆt lµm t¨ng vai trß cña nhµ níc, mÆt kh¸c buéc c¶ giíi chñ vµ giíi thî ph¶i ®ãng mét kho¶n tiÒn nhÊt ®Þnh hµng th¸ng dîc tÝnh to¸n chÆt chÏ dùa trªn c¬ së x©c suÊt rñi ro ®èi víi ngêi lµm thuª.
Sè tiÒn ®ãng gãp cña c¶ chñ vµ thî h×nh thµnh mét quü tiÒn tÖ tËp trung trªn pham vi quèc gia. Toµn bé nh÷ng ho¹t ®éng víi nh÷ng mèi quan hÖ rµng buéc chÆt chÏ trªn ®îc thÕ giíi quan niÖm lµ BHXH.Kh¸i niÖm vÒ BHXH BHXH lµ sù ®¶m b¶o thay thÕ hoÆc bï ®¾p mét phÇn thu nhËp ®èi víi ngêi lao ®éng khi hä gÆp ph¶i nh÷ng biÕn cè lµm gi¶m hoÆc mÊt kh¶ n¨ng lao ®éng, mÊt viÖc lµm trªn c¬ së h×nh thµnh vµ sö dông mét quü tiÒn tÖ tËp trung nh»m ®¶m b¶o ®êi sèng cho ngêi lao ®éng vµ gia ®×nh hä, gãp phÇn ®¶m b¶o an toµn x· héi.Vai trß cña BHXH Thay thÕ hoÆc bï ®¾p mét phÇn thu nhËp cho ngêi lao ®éng tham gia b¶o hiÓm khi hä bÞ gi¶m hoÆc mÊt thu nhËp do mÊt kh¶ n¨ng lao ®éng hoÆc mÊt viÖc lµm. Sù ®¶m b¶o thay thÕ hoÆc bï ®¾p nµy ch¾c ch¾n sÏ x¶y ra v× suy cho cïng, mÊt kh¶ n¨ng lao ®éng sÏ ®Õn víi tÊt c¶ mäi ngêi lao ®éng khi hÕt tuæi lao ®éng theo c¸c ®iÒu kiÖn quy ®Þnh cña BHXH. Cßn mÊt viÖc lµm vµ mÊt kh¶ n¨ng lao ®éng t¹m thêi lµm gi¶m hoÆc mÊt thu nhËp, ngêi lao ®éng còng sÏ ®îc hëng trî cÊp BHXH víi møc hëng phô thuéc vµo c¸c ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt, thêi ®iÓm vµ thêi h¹n ph¶i ®óng quy ®Þnh.
TiÕn hµnh ph©n phèi vµ ph©n phèi l¹i thu nhËp gi÷a nh÷ng ngêi tham gia BHXH. Tham gia BHXH kh«ng chØ cã ngêi lao ®éng mµ c¶ nh÷ng ngêi sö dông lao ®éng. C¸c bªn tham gia ph¶i ®ãng gãp vµo quü BHXH. Quü nµy dïng ®Ó trî cÊp cho mét sè ngêi lao ®éng tham gia khi hä bÞ gi¶m hoÆc mÊt thu nhËp.
Sè lîng nh÷ng ngêi nµy thêng chiÕm tû träng nhá trong tæng sè nh÷ng ngêi tham gia ®ãng gãp. Nh vËy, theo quy luËt sè ®«ng bï sè Ýt, BHXH thùc hiÖn ph©n phèi l¹i thu nhËp theo c¶ chiÒu däc vµ chiÒu ngang. Ph©n phèi l¹i gi÷a nh÷ng ngêi lao ®éng cã thu nhËp cao vµ thÊp, gi÷a nh÷ng ngêi khoÎ m¹nh ®ang lµm viÖc víi nh÷ng ngêi èm yÕu ph¶i nghØ viÖc. Qua ®ã BHXH ®· gãp phÇn thùc hiÖn c«ng b»ng x· héi.
Gãp phÇn kÝch thÝch ngêi lao ®éng h¨ng h¸i lao ®éng s¶n xuÊt n©ng cao n¨ng xuÊt lao ®éng c¸ nh©n vµ n¨ng xuÊt lao ®éng x· héi. khi khoÎ m¹nh tham gia lao ®éng s¶n xu©t, ngêi lao ®éng ®îc chñ sö dông lao ®éng tr¶ l¬ng hoÆc tiÒn c«ng. Khi bÞ èm ®au, thai s¶n, tai n¹n lao ®éng, hoÆc khi vÒ giµ ®· cã BHXH trî cÊp thay thÕ nguån thu nhËp bÞ mÊt. V× thÕ cuéc sèng cña hä vµ gia ®×nh hä lu«n ®îc ®¶m b¶o æn ®Þnh vµ cã chç dùa.
Do ®ã, ngêi lao ®éng lu«n yªn t©m, g¾n bã tËn t×nh víi c«ng viÖc. Tõ ®ã hä sÏ tÝch cùc lao ®éng s¶n xuÊt, n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng vµ hiÖu qu¶ kinh tÕ G¾n bã lîi Ých gi÷a ngêi lao ®éng vµ ngêi sö dông lao ®éng, gi÷a ngêi lao ®éng víi x· héi. Th«ng qua BHXH m©u thuÉn néi t¹i gi÷a ngêi lao ®éng vµ ngêi sö dông lao ®éng sÏ ®îc ®iÒu hoµ vµ gi¶i quyÕt. §Æc biÖt, c¶ hai giíi nµy thÊy nhê cã BHXH mµ m×nh cã lîi vµ ®îc b¶o vÖ.
Tõ ®ã lµm cho hä hiÓu nhau h¬n vµ g¾n bã lîi Ých ®îc víi nhau. §èi víi Nhµ níc vµ x· héi, chi cho BHXH lµ c¸ch thøc ph¶i chi Ýt nhÊt vµ cã hiÓu qu¶ nhÊt nhng vÉn gi¶i quyÕt ®îc khã kh¨n vÒ ®êi sèng cho ngêi lao ®éng vµ gia ®×nh hä, gãp phÇn lµm cho s¶n xuÊt æn ®Þnh, kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ x· héi ®îc ph¸t triÓn vµ an toµn h¬n.§èi tîng vµ tÝnh chÊt cña BHXH 1.§èi tîng BHXH §èi tîng cña BHXH chÝnh lµ thu nhËp cña ngêi lao ®éng bÞ biÕn ®éng gi¶m hoÆc mÊt ®i do bÞ gi¶m hoÆc mÊt kh¶ n¨ng lao ®éng, mÊt viÖc lµm cña nh÷ng ngêi lao ®éng tham gia BHXH. §èi tîng tham gia BHXH lµ ngêi lao ®éng vµ ngêi sö dông lao ®éng cïng víi sù hç trî cña nhµ níc .TÝnh chÊt cña BHXH BHXH g¾n liÒn víi ®êi sèng cña ngêi lao ®éng, v× vËy nã cã mét sè tÝnh chÊt c¬ b¶n sau : - tÝnh tÊt yÕu kh¸ch quan trong ®êi sèng x· héi trong qu¸ tr×nh lao ®éng s¶n xuÊt ngêi lao ®éng cã thÓ gÆp nhiÒu biÕn cè, rñi ro khi ®ã ngêi sö dông lao ®éng còng r¬i vµo t×nh c¶nh khã kh¨n kh«ng kÐm nh : s¶n xuÊt kinh doanh bÞ gi¸n ®o¹n, vÊn ®Ò tuyÓn dông vµ hîp ®ång lao ®éng lu«n ph¶i ®îc dÆt ra ®Ó thay thÕ v. S¶n xuÊt cµng ph¸t triÓn, nh÷ng rñi ro ®èi ngêi lao ®éng vµ khã kh¨n ®èi víi ngêi sö dông lao ®éng cµng nhiÒu vµ trë nªn phøc t¹p, dÉn ®Õn mèi quan hÖ chñ thî ngµy cµng c¨ng th¼ng.
§Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò nµy, nhµ níc ph¶i ®øng ra can thiÖp th«ng qua BHXH. Vµ nh vËy, BHXH ra ®êi hoµn toµn mang tÝnh kh¸ch quan trong ®êi sèng kinh tÕ x· héi cña mçi níc. - BHXH cã tÝnh ngÉu nhiªn, ph¸t sinh kh«ng ®ång ®Òu theo thêi gian vµ kh«ng gian. Tõ thêi ®iÓm h×nh thµnh vµ triÓn khai, ®Õn møc ®ãng gãp cña c¸c bªn tham gia ®Ó h×nh thµnh quü BHXH.
Tõ nh÷ng rñi ro ph¸t sinh ngÉu nhiªn theo thêi gian vµ kh«ng gian ®Õn møc trî cÊp BHXH theo tng chÕ ®é cho ngêi lao ®éng v. - BHXH võa cã tÝnh kinh tÕ, võa cã tÝnh x· héi, ®ång thêi cã tÝnh dÞch vô. tÝnh kinh tÕ thÓ hiÖn râ nhÊt ë chç, quü BHXH muèn ®îc h×nh thµnh b¶o toµn vµ t¨ng trëng ph¶i cã sù ®ãng gãp cña c¸c bªn tham gia vµ ®îc qu¶n lý chÆt chÏ, sö dông ®óng môc ®Ých. Møc ®ãng gãp cña c¸c bªn ph¶i ®îc tÝnh to¸n rÊt cô thÓ dùa trªn x¸c suÊt ph¸t sinh thiÖt h¹i cña tËp hîp ngêi lao ®éng tham gia BHXH.
Quü BHXH chñ yÕu dïng ®Ó trî cÊp cho ngêi lao ®éng theo c¸c ®iÒu kiÖn cña BHXH. Thùc chÊt phÇn ®ãng gãp cña mçi ng¬i lao ®éng lµ kh«ng ®¸ng kÓ, nh- ng quyÒn lîi nhËn ®îc lµ rÊt lín khi gÆp rñi ro. ®èi víi ng- êi sö dông lao ®éng viÖc tham gia ®ãng gãp vµo quü BHXH lµ ®Ó b¶o hiÓm cho ngêi lao ®éng mµ m×nh sö dông. XÐt díi gãc ®é kinh tÕ, hä còng cã lîi vi kh«ng ph¶i bá ra mét khoan tתn lín ®Ó trang tr¶i cho nh÷ng ngêi lao ®éng bÞ mÊt hoÆc gi¶m kh¶ n¨ng lao ®éng.
Víi nhµ níc BHXH gãp phÇn gi¶m g¸nh nÆng cho ng©n s¸ch ®ång thêi quü BHXH cßn lµ nguån ®Çu t ®¸ng kÓ cho nÒn kinh tÕ quèc d©n. TÝnh x· héi cña BHXH lu«n g¾n chÆt víi tÝnh dÞch vô cña nã. Khi nÒn kinh tÕ x· héi ngµy cµng ph¸t triÓn th× tinh dÞch vô vµ tÝnh chÊt x· héi ho¸ cña BHXH còng ngµy cµng cao.