Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu vấn đề hoàn thiện tổ chức và hoạt động của chính quyền huyện được đặt trong tổng thể đổi mới tổ chức, hoạt động của bộ máy nhà nước nói chung và bộ máy chính quyền địa phương nói riêng, do đó việc đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài tập trung vào những nội dung sau: 1. Những công trình nghiên cứu ngoài nước Cuốn The structure of Local government – A comperative Survey of 81 countries, Samuel Humes và Eileen Martin [147] đã mô tả về cấu trúc của Chính quyền địa phương, các mô hình mẫu của chính quyền địa phương, các thiết chế của chính quyền địa phương bao gồm các định chế cơ bản: Hội đồng - cơ quan đại diện của chính quyền ở địa phương; (V) Các Uỷ ban; (VI) Các ban; (VII) Người đứng đầu bộ phận hành pháp địa phương - Chủ tịch Uỷ ban;(VIII) Người lao động làm việc ở chính quyền địa phương - Công chức; (IX). Bên cạnh đó đề cập đến sự tác động của các thiết chế đến tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương như : Các đảng chính trị; (X) Sự quản lý của chính quyền trung ương; (XI) Đại diện chính quyền địa phương và quyền hành pháp; (XII) Hướng tới Đại diện chính quyền địa phương trách nhiệm. Chiavo – Compo và P.A Suradam đã viết ở chương 4, trong cuốn “To Serve and to Preserve: Improving Public Administration in a Competitive World”, [150], về cơ cấu tổ chức của chính quyền cấp dưới và chính quyền địa phương.
Nhấn mạnh các điểm then chốt và các định hướng cải thiện, theo các tác giả mỗi nước có tổ chức chính quyền địa phương, nó có quyền lực, nguồn lực và cơ cấu tổ chức khác nhau tùy thuộc vào hình thức nhà nước liên bang hay đơn nhất. Hoạt động của chính quyền địa phương chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các tập tục văn hóa đặc biệt là ở các quốc gia châu Phi và khu vực Thái Bình Dương. Các tác giả cũng đề cập đến sự khác biệt giữa chính quyền nông thôn, các thành phố và thành phố có quy mô lớn. Với các định 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hướng cải thiện chính quyền địa phương, điều đầu tiên là phân công trách nhiệm rõ ràng, “tin tưởng” cơ quan dân cử của chính quyền cấp dưới, trao một số thẩm quyền và cơ chế đặc biệt nhấn mạnh tới các thành phố lớn.
Cuốn “Municipal and other local governments” của Marguerite J. Bishop [148] chính quyền địa phương có vai trò quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống sinh hoạt hàng ngày của người dân, vì đó không chỉ là nơi cung cấp các dịch vụ thiết yếu cho công dân như: giao thông vận tải, y tế, giáo dục, việc làm…mà còn là “sân khấu” cho các hoạt động công dân, là trường học của quyền công dân, nơi người dân có cơ hội được thực tế trải nghiệm quyền làm chủ thuộc về “chúng ta”. Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cũng là “phòng thí nghiệm”cho những ứng dụng công nghệ và chính sách mới của chính phủ và các hoạt động quản lý. Trong bài viết“Principles and theories of local government” của Peter A.Watt [149] đề cập tới vai trò của chính quyền địa phương trong bối cảnh vai trò tổng thể của Chính phủ.
Một lợi thế đặc biệt của chính quyền địa phương là khả năng thu xếp để cung cấp hàng hóa công cộng địa phương phù hợp với thị hiếu và sở thích của người dân địa phương. Một số lập luận cho rằng chính quyền địa phương phải được quy định quyền hạn đầy đủ, vì thuế địa phương để bảo đảm trách nhiệm chi tiêu thay vì phải dựa vào chính quyền trung ương. Các công trình nghiên cứu có tính chất cơ sở về tổ chức CQĐP: - Montesquieu, “Tinh thần pháp luật” [69], trong tác phẩm này, tác giả trình bày những nguyên nhân quyết định nền pháp lý cho mỗi quốc gia, và phần thông tin quan trọng liên quan đến đề tài chính là sự phân loại các hệ thống chính trị đi kèm với những minh họa về tổ chức cơ bản của bộ máy nhà nước; “Tìm hiểu nhà nước pháp quyền Hàn Quốc” [7]. Nghiên cứu các cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương ở các nước được luận án chú ý để so sánh và tìm ra các yếu tố có thể nhận thức và tiếp thu cũng như để rút kinh nghiệm cho việc tổ chức và hoạt động của CQĐP các cấp ở nước ta.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các công trình nghiên cứu nền hành chính các nước trên thế giới trực tiếp gắn với cơ quan hành chính nhà nước địa phương: Nguyễn Cửu Việt (chủ biên), “Luật hành chính nước ngoài” [141], Viện Khoa học pháp lý, “Luật hành chính một số nước trên thế giới” [136], tác giả Thang Văn Phúc (chủ biên), Tổ chức bộ máy và cải cách hành chính ở CHLB Đức [85], Ban Tổ chức - Cán bộ Chính phủ, “Về mô hình tổ chức bộ máy hành chính của các nước trên thế giới” [2], tác giả Lương Trọng Yêm, Bùi thế Vĩnh, “Mô hình hành chính các nước ASEAN” [144] v. Các hội thảo: Hội thảo “Bộ máy hành chính và cải cách hành chính của Thuỵ Sỹ và Malaysia [49]; Toạ đàm quốc tế về “Cải cách nền hành chính nhà nước” [128]; tác giả Nguyễn Kim Thoa, Nguyễn Sỹ Đại, Cuốn “Tổ chức chính quyền địa phương Cộng hoà Liên bang Đức” [114], Soren Haggroth - Curt Riber dahl - Karin Rude beck, “Chính quyền địa phương của Thụy Điển - truyền thống và cải cách” [102] đề cập tổ chức bộ máy CQĐP của Thụy Điển. Việc nghiên cứu những công trình trên đã giúp tác giả luận án thấy rằng: Thứ nhất, dù ở quốc gia nào, thì hoạt động của CQĐP mang đặc tính là có sự khác nhau và đa dạng. Thứ hai, quyền lực nhà nước không chỉ được phân chia theo chiều ngang thành các ngành lập pháp, hành pháp và tư pháp mà còn phải tiếp tục phân chia ở chiều dọc giữa trung ương và địa phương.
Vì vậy cơ cấu tổ chức, hoạt động của CQĐP cần được quy định hợp lý nhằm phát huy hiệu quả cao nhất của CQĐP. Theo đó, để tổ chức việc tham gia của các đại biểu dân cử vào chính quyền huyện thì có ba mô hình chủ yếu: mô hình lĩnh vực, mô hình lãnh thổ và mô hình chức năng; Đồng thời thiết lập nguyên tắc phi tập trung hóa trong quản lý hành chính, gắn với nguyên tắc tự quản địa phương; Các mô hình tổ chức CQĐP hiệu quả xuất phát từ những công trình nghiên cứu trên là kinh nghiệm quý báu cho việc đề xuất các giải pháp, mô hình chính quyền huyện ở nước ta … 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Các công trình trong nước 1. Công trình nghiên cứu liên quan đến tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước Tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương luôn là vấn đề thu hút sự quan tâm của nhân dân, các nhà quản lý, nhà khoa học nhằm nâng cao hiệu quả, hiệu lực quản lý nhà nước, phục vụ nhân dân.
Trước yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước theo nguyên tắc pháp quyền, vấn đề này đã được nghiên cứu, tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau: - Cuốn “Tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam theo các Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992 và 1992 sửa đổi, bổ sung năm 2001”, tác giả Nguyễn Đăng Dung [13] đã nêu và phân tích những vấn đề cơ bản về tổ chức bộ máy nhà nước ta qua các bản Hiến pháp, trong đó đề cập sâu về cơ cấu tổ chức bộ máy, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước như Quốc hội, Chính phủ, các cấp hành chính địa phương tại các bản Hiến pháp 1946, 1959, 1980, 1992. Vấn đề có ý nghĩa của công trình khoa học này là cùng với việc phân tích, so sánh về cơ cấu tổ chức bộ máy các cơ quan nhà nước, tác giả đã nêu bật những điểm mới, những bước phát triển qua các bản Hiến pháp (mô hình tổ chức, phương thức hoạt động, các mối quan hệ tương tác trong vận hành…) và chỉ ra những hạn chế, bất cập đòi hỏi phải có định hướng khắc phục, đổi mới để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động bộ máy nhà nước nói chung và từng cơ quan, hệ thống cơ quan nhà nước nói riêng. Những kết quả của công trình này là gợi mở để tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện bộ máy nhà nước ta, trong đó có bộ máy chính quyền huyện trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, hội nhập quốc tế. - Cuốn “Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới” do tác giả Nguyễn Văn Yểu và Lê Hữu Nghĩa đồng chủ biên [146] đã tái hiện quá trình hoàn thiện lý luận về Nhà nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; làm sâu sắc hơn các quan điểm về Nhà nước pháp quyền, đặc biệt là việc xây dựng nhà nước pháp quyền trong điều kiện tăng cường vai trò lãnh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc tham gia quản lý, giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước.
Những kết quả của công trình này đã tạo những cơ sở lý luận cơ bản cho việc phân tích, đánh giá yêu cầu và định hướng đổi mới, hoàn thiện bộ máy chính quyền huyện trong điều kiện hiện nay. - Trong cuốn "Lý luận quản lý hành chính Nhà nước" của Học viện Hành chính [58], các tác giả Chu Xuân Khánh, Nguyễn Hữu Hải, Lê Văn Hòa, Hoàng Mai đã đưa ra cơ bản những vấn đề về lý luận trong quản lý hành chính nhà nước để làm sáng tỏ chức năng quản lý xã hội của chính quyền nói chung và chính quyền huyện nói riêng. - Một trong những công trình có thể cung cấp những tri thức cơ bản để luận chứng cơ sở lý luận của đề tài luận án là cuốn “Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước trong giai đoạn hiện nay”, của tác giả Bùi Xuân Đức [28]. Cuốn sách này chủ yếu đề cập những vấn đề chung về đổi mới, hoàn thiện chính quyền địa phương bảo đảm tăng cường hiệu lực, hiệu quả, đáp ứng yêu cầu quản lý đất nước trong giai đoạn mới, trong đó có những kiến nghị cụ thể về việc xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương ở từng cấp.
Những kết quả nghiên cứu sẽ có giá trị tham khảo trong việc đề xuất các giải pháp hoàn thiện chính quyền huyện ở những mặt, khía cạnh cụ thể.